§ 1. Физика — табиғат туралы ғылым
Физика, 7 сынып. Оқулық: Кронгарт Б.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Физика — табиғат туралы ғылым. 7–10-беттер.
Нені үйренесің
- Физика нені зерттейтінін түсіндіруді.
- Табиғат және физикалық құбылыстарға мысал келтіруді.
- Физикалық денені заттан ажыратуды.
- Материя дегеніміз не екенін түсінуді.
- Жаратылыстану ғылымдарын атауды.
Тірек ұғымдар: табиғи құбылыс, физикалық құбылыс, материя, зат, физикалық дене.
Ой қозғау
- Найзағай жарқылдағанда немесе кемпірқосақ шыққанда табиғатта не болады? Бұл — табиғат құбылыстары: табиғатта бір нәрсе өзгереді немесе болып жатады.
- Қазір айналаңдағы үш затты ата. Мысалы: үстел, терезе, телефон. Олардың бәрі қандай да бір материалдардан жасалған.
- Қандай мектеп пәндері табиғат туралы айтады? Мысалы, жаратылыстану, география, биология.
💡 Параграф басындағы 1.1-суретте найзағай, кемпірқосақ, комета және ғарыштан көрінетін Жер бейнеленген. Бәрі де табиғат құбылыстары. Әрқайсысын сипаттап көр: онда не өзгереді?
Тақырыпты талдаймыз
Табиғат құбылыстары деген не
Бізді қоршаған табиғатта үнемі өзгерістер болып жатады. Қар ериді, жел соғады, жұлдыздар жанады. Табиғатта болатын кез келген өзгерісті табиғат құбылыстары деп атайды.
Адамдар табиғат туралы көбірек біле бастаған сайын, түрлі ғылымдар пайда болды. Біртіндеп олар бір-бірінен бөлінді. Табиғат құбылыстарын зерттейтін ғылымдарды жаратылыстану ғылымдары дейді. Оларға физика, астрономия, химия, биология және география жатады.
📌 Физика — табиғат туралы ғылым. Ол физикалық құбылыстар мен заттардың қасиеттерін зерттейді. «Физика» сөзі грекше «фюзис» — «табиғат» деген сөзден шыққан.
🌟 «Физика» атауын ғылымға ежелгі грек ғалымы Аристотель (б.з.б. 384—322) енгізді. Ол өзінен бұрынғы ғалымдардың еңбектерін қорытындылап, құбылыстарды зерттеудің біртұтас жүйесін құрды.
Қандай құбылысты физикалық дейміз
Әрбір өзгеріс физикалық құбылыс бола бермейді. Физикалық құбылыс деп заттың күйі, температурасы, пішіні немесе қозғалысы сияқты физикалық қасиеттері ғана өзгеретін табиғат құбылысын айтады.
Мысалы: мұз еріп, суға айналады. Су су күйінде қалды, тек күйі мен температурасы өзгерді. Бұл — физикалық құбылыс. Немесе доп ұшып келе жатыр да, жылдамдығын өзгертеді: қозғалысы өзгереді, ал доп допша қалады.
Физикалық құбылыстар сан алуан:
| Құбылыс түрі | Мысал |
|---|---|
| механикалық | доп домалайды, Алматы — Астана пойызы жүріп келеді |
| жылулық | қымыз күнде қызады, Медеуде қар ериді |
| электрлік | найзағай, шамдағы ток |
| магниттік | магнит шегені тартады |
| жарықтық | кемпірқосақ, көлеңке, Бурабай көліндегі шағылыс |
| дыбыстық | домбыра сарнайды, күн күркірейді |
| атомдар мен ядроларда болатын құбылыстар | жұлдыздардың ішінде және атом электр станцияларында болатын құбылыстар |
💡 GPS-навигатор, компьютер, интернет, ұялы байланыс — күнделікті өмірімізге еніп кеткен нәрселер. Бәрі де физикалық құбылыстарға негізделіп жұмыс істейді. Мысалы, GPS (ағылш. Global Positioning System — жаһандық позициялау жүйесі) жер серіктерінен келген сигналдар арқылы сенің тұрған жеріңді анықтайды.
🌟 Әбу Насыр әл-Фараби (870—950) — Шығыстың ұлы ойшылы, қазіргі Қазақстанның оңтүстігіндегі Фараб (Отырар) қаласында дүниеге келген. Бүгінгі ұрпаққа оның ғылымның барлық салаларын қамтитын 50-ге жуық еңбегі жеткен. Оның философиялық және дүниетанымдық идеялары физика, астрономия, математика және басқа ғылымдардың негізіне алынған.
Физикалық денелер мен заттар
Айналамызда зат көп: кітап, тас, ағаш, автомобиль, су тамшысы, тұз кесегі, құм түйіршігі, көл. Әрқайсысының пішіні мен көлемі бар. Мұндай нәрселерді физикалық денелер деп атайды.
📌 Физикалық дене — өзіне тән пішіні мен көлемі бар нәрсе.
Әрбір дене қандай да бір заттан жасалған.
| Физикалық дене | Қандай заттан жасалған |
|---|---|
| үстел | ағаш |
| қасық | темір |
| стақан | шыны |
| сым | мыс |
Бір зат — көп дене: темірден қасық та, шеге де, көпір де жасайды. Бір денені әртүрлі заттардан жасауға болады: киіз үйде ағаш та, киіз де, арқан да бар.
⚠️ Жиі кететін қате. «Дене» мен «затты» шатастырады. Ағаш — зат (дәлірек, ағаш материалы), ал одан жасалған үстел немесе шкаф — физикалық денелер. Кеңес: денені ұстап көруге және оның пішінін өлшеуге болады, ал зат — оның жасалған материалы.
Материя деген не
Зат — материяның бір түрі. Материя — бізді қоршаған бүкіл әлемдегінің барлығы, яғни бүкіл дүние неден тұрса, сол: зат, сондай-ақ жарық, электр және магнит өрістері. Сондықтан бізді қоршаған әлемді материялық дейді.
🌟 Сен физиканы енді ғана оқи бастадың. Оқу жылының соңында денелердің қасиеттерін де, күн сайын көретін көптеген құбылыстарды да түсіндіре аласың.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Физика нені зерттейді? Физикалық құбылыстар мен заттардың қасиеттерін.
- Физикалық құбылыстарға мысал келтір. Доптың құлауы, пойыздың қозғалысы, мұздың еруі, найзағай, кемпірқосақ, домбыраның сарыны.
- Физикалық дене дегенді қалай түсінесің? Өзіне тән пішіні бар және белгілі бір көлем алатын нәрсе.
- Физикалық денелер неден тұрады? Денелер қандай заттардан жасалғанын ата (1.3-сурет). Заттардан. Суретте: сым мыстан, қасық темірден, үстел ағаштан, стақан шыныдан жасалған.
- Материя дегеніміз не? Бізді қоршаған әлемдегінің барлығы, бүкіл дүние неден тұрады, сол. Зат — материяның бір түрі.
- Жаратылыстану ғылымдарына қандай ғылымдар жатады? Физика, астрономия, химия, биология, география.
- Ағаш және ағаш материалы. Олардың қайсысы зат, ал қайсысы дене? Ағаш (өсіп тұрған, пішіні мен көлемі бар) — физикалық дене; ағаш материалы — оның жасалған заты.
Жаттығуларды шығарамыз
Талдаңдар
№ 1
«Талдаңдар», 1-тапсырма. Дәптеріңе 1-кестені сызып, әр бағанға сәйкес сөздерді жаз: болат, шеге, соққы, доп, су, жаңбыр тамшысы, ауа, ауа көпіршігі, кемпірқосақ, көлеңке, жел, магнит, найзағай, шам, күн күркіреуі, өрмекшінің өрмегі, жұлдыз. Кесте үш бағаннан тұрады: «Дене», «Зат», «Құбылыс».
Қалай ойлаймыз. Үш сұрақ қой. Затты ұстап көруге болады ма, оның пішіні бар ма? Онда бұл — дене. Бұл бір нәрсе жасалған материал ма? Онда — зат. Бір нәрсе болып жатыр, өзгеріп немесе қозғалып жатыр ма? Онда — құбылыс.
Шешуі.
| Дене | Зат | Құбылыс |
|---|---|---|
| шеге | болат | соққы |
| доп | су | кемпірқосақ |
| жаңбыр тамшысы | ауа | көлеңке |
| ауа көпіршігі | жел | |
| магнит | найзағай | |
| шам | күн күркіреуі | |
| өрмекшінің өрмегі | ||
| жұлдыз |
Түсіндірме. Шеге болаттан жасалған: болат — зат, шеге — дене. Су — зат, ал жаңбыр тамшысы — дене: оның өз пішіні мен көлемі бар. Сол сияқты ауа — зат, ал ауа көпіршігі — дене. Өрмекшінің өрмегі — белгілі пішінді жіңішке жіп, демек, дене (ондағы зат — өрмек ақуызы). Жел — ауаның қозғалысы, демек, құбылыс.
Жауабы: денелер — шеге, доп, жаңбыр тамшысы, ауа көпіршігі, магнит, шам, өрмекшінің өрмегі, жұлдыз; заттар — болат, су, ауа; құбылыстар — соққы, кемпірқосақ, көлеңке, жел, найзағай, күн күркіреуі.
Жадынама
- Дене — нәрсе, зат — материал, құбылыс — болып жатқан процесс.
- Құбылыс түрлері: механикалық, жылулық, электрлік, магниттік, жарықтық, дыбыстық және атомдардағы құбылыстар.
- «Физика» сөзі грекше «табиғат» дегенді білдіреді.