§ 2. Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері

Физика, 7 сынып. Оқулық: Кронгарт Б.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Физика — табиғат туралы ғылым. 10–16-беттер.

Нені үйренесің

• Табиғатты зерттеу әдістерін атауды: бақылау, эксперимент, теориялық қорытынды.
• Болжам (гипотеза) дегеніміз не және оны қалай тексеретінін түсіндіруді.
• «Бақылау → болжам → эксперимент → қорытынды» тізбегін құруды.
• Физикалық заңды физикалық теориядан ажыратуды.
• Физикадағы жаңалықтардың техникаға қалай айналатынына мысал келтіруді.

Тірек ұғымдар: бақылау, болжам, эксперимент, физикалық заң, физикалық теория.

Ой қозғау

• Бір нәрсенің неге болатынын білгің келсе, не істейсің? Алдымен қараймын, содан кейін себебін болжаймын, сосын тексеремін. Ғалымның жолы осы.
• Болжам тек әдемі естілгені үшін оған сенуге бола ма? Жоқ. Физикада болжамды тәжірибемен тексеру керек.

💡 Ойланып көр: тоңазытқыштан алынған суық бөтелкенің бетінде су тамшылары қайдан пайда болады? Қазір мұны нағыз физиктер сияқты талдаймыз.

Тақырыпты талдаймыз

Алдымен қараймыз: бақылау

Кез келген құбылысты зерттеу бақылаудан басталады. Сен құбылыстың өз бетімен қалай жүріп жатқанына қарайсың да, ештеңені өзгертпейсің.

Мысал келтірейік. Адамдар шықтың ыстық күннен және салқын түннен кейін көп түсетінін байқады. Бұл — бақылау берген дерек. Бірақ бірден сұрақ туады: шөпте су қайдан пайда болады?

📌 Бақылау — құбылыстардың өту барысына адамдардың араласуынсыз, табиғи күйінде зерттелуі.

Болжаймыз: болжам

«Қайдан?» деген сұраққа жауап беру үшін болжам (гипотеза) ұсынылады. Бұл — әлі тексерілуі керек жорамал.

Шық үшін болжам мынадай: ауада су әрқашан бар, тек біз оны көрмейміз, өйткені ол басқа күйде. Әдемі ме? Иә. Дәлелденді ме? Әзірге жоқ.

⚠️ Жиі кететін қате. «Болжам — дәлелденген ақиқат». Олай емес! Болжам — тек жорамал. Ақиқатқа ол тәжірибемен тексерілгеннен кейін айналады.

Тексереміз: эксперимент

Эксперимент (тәжірибе) — зерттеуші әдейі қайта жасайтын құбылыс. Ол жағдайды өзгерте алады: суығырақ, жылырақ, ұзағырақ, азырақ. Содан кейін соның әсерінен не өзгеретінін қарайды.

Шық үшін тәжірибе қояйық. Металл затты тоңазытқышта суытып, жылы бөлмеге әкелейік. Оның бетінде тез шық пайда болады. Салқын бөлмеде шық аз болады, ал өте суық бөлмеде мүлде болмайды. Демек, шықтың мөлшері жағдайға байланысты.

Мына тәжірибе одан да көрнекі. Құрғақ тоңазытқыш камераны жылы бөлмеге қойып, есігін ашық қалдырып, қосады. Ауа салқындайды, қабырғалары терлейді, ал кейін тамшылар мұзға айналады. Қорытынды: ауада су шынымен бар, тек басқа күйде. Оны су буы деп атайды.

🌟 Егер болжам тәжірибеге сәйкес келмесе, ол жоққа шығарылады. Егер тәжірибелер оны растаса, ол ғылыми білімге айналады. Физикада тәжірибе кез келген әдемі пайымдаудан маңыздырақ.

Ғалымның тізбегі

Көмектесетін құралдар

Эксперимент жүргізу үшін құралдар керек. Кейбіреулері өте қарапайым: сызғыш, таразы, тіктеуіш (жіпке ілінген жүк, оның көмегімен қабырғаның тік екенін тексереді). Күрделілері де бар: ток көздері, электрқозғалтқыш, электромагнит. Олармен кейінірек танысасың.

🌟 Тіктеуішті үй мен киіз үй салатын әрбір шебер білген. Жүк байланған жіп әрдайым тік бағытты көрсетеді, оны алдау мүмкін емес.

Тәжірибеден заңға дейін

Бір тәжірибе аз. Құбылыстар арасындағы байланыстың кездейсоқ емес екеніне көз жеткізу үшін оны көптеген ұқсас жағдайда тексереді. Егер шамалар арасындағы байланыс әр жолы бірдей болып шықса, бұл — физикалық заң.

Заңды формула түрінде жазуға болады. Мұндай жазуды заңның математикалық жазылуы деп атайды.

Содан кейін заңды физикалық теорияның көмегімен түсіндіреді. Теорияға құбылыстардың сипаттамасы, оларды сипаттайтын шамалар және тәжірибе нәтижелері кіреді. Биыл механикалық қозғалыстарды оқисың: көліктің, машина тетіктерінің, аспан денелерінің, жануарлардың қозғалысын. Оларды механика деп аталатын теория түсіндіреді.

📌 Физикалық заң — көптеген құбылыстарда тексерілген, шамалар арасындағы тұрақты байланыс. Физикалық теория — заңды түсіндіру, оған құбылыстар, шамалар және тәжірибе нәтижелері кіреді.

Физика және техника

Физика мен техника бір-бірінсіз өмір сүрмейді. Физиктердің жаңалықтары станоктардың, қозғалтқыштардың, генераторлардың, теледидарлардың негізіне жатты. Кілем-ұшақ және «сиқырлы айна» туралы армандар орындалды: бұл — ұшақтар, тікұшақтар, радио, теледидар, телефондар.

Бұл екі жаққа да жұмыс істейді. Радиотолқындарды ашып, олардың қасиеттерін зерттеді, сонда радиобайланыс, радионавигация, радиолокация, теледидар пайда болды. Бұл салалардың дамуы электр құбылыстарын зерттеуге көмектесті, сөйтіп калькуляторлар, компьютерлер, ұялы байланыс, цифрлық фотосурет келді. Сонымен, физика техниканы туғызады, ал техника физиканың дамуына көмектеседі.

🌟 Көптеген жер серіктері мен ғарышкерлері бар ғарыш кемелері Қазақстан аумағындағы «Байқоңыр» ғарышайлағынан ұшырылады. Сонда физика мен техниканың заманауи жетістіктеріне негізделген «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешені құрылған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан кез келген үй болжамын қалай тексеретінін сұраңыз: «шай тәрелкеден неге тез суиды?» Ол нені бақылайтынын, нені болжайтынын және қандай тәжірибе қоятынын айтсын. Сонда «бақылау → болжам → эксперимент» тізбегі мәңгі есте қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Бақылау деп нені айтамыз, эксперимент деп ше? Олардың бір-бірінен ерекшелігі неде, ұқсастығы ше? Бақылау — құбылысты араласпай, табиғи жағдайда зерттеу. Эксперимент — зерттеуші құбылысты өзі жасайды және жағдайды өзгерте алады. Айырмашылығы: тәжірибеде біз араласып, жағдайды басқарамыз. Ұқсастығы: екеуі де құбылыс туралы деректер береді және екеуінде де құралдарды пайдалануға болады.
• Болжам (гипотеза) деп нені айтады? Құбылысты түсіндіретін және тәжірибемен тексерілуі керек жорамал.
• Табиғат құбылыстарын зерттеу қандай ретпен жүргізіледі? Бақылау → болжам → эксперимент → теориялық қорытынды.
• Физикалық заңдар қалай тағайындалады? Тәжірибелер көптеген ұқсас құбылыстарда қайталанады. Егер шамалар арасындағы байланыс әр жолы бірдей болып шықса, оны физикалық заң деп атайды.
• Физикалық заңдар мен құбылыстар қайда пайдаланылады? Техникада: станоктарда, қозғалтқыштарда, генераторларда, теледидарларда, ұшақтарда, радиода, телефондарда, компьютерлерде, ғарыш кемелерінде.
• Шалшық асфальттан қайда жоғалады? Өз гипотезаңды ұсын. Оны қалай дәлелдейсің? Болжам: су буланып, көрінбейтін су буына айналады. Тәжірибе: күнге және көлеңкеге (немесе жылы және суық бетке) бірдей шалшықтар құйып, қайсысы тез кебетінін бақылау. Сондай-ақ шалшықты шыны банкімен жапсаң, қабырғаларында тамшылар пайда болады: су еш жерге кеткен жоқ, ол ауада.

Жаттығуларды шығарамыз

Бақылаңдар

№ 1

«Бақылаңдар», 1-тапсырма. Сен Алматыдан Астанаға пойызбен келе жатырсың. Терезенің сыртында жүк пойызы қозғалып барады, сонда дәл сол қозғалып бара жатқан сияқты. Шын мәнінде кім қозғалып келе жатқанын қалай білуге болады? Бақылау — болжам — эксперимент — құбылысты түсіндіру — қорытынды тізбегін пайдалан.

Қалай ойлаймыз. Бір пойыз екіншісіне қатысты қозғалып жатқанын көріп тұрмыз. Бірақ екеуінің қайсысы «шын мәнінде» қозғалатынын осы бір көзқараспен айта алмаймыз. Дәл орнында тұрған үшінші дене керек.

Шешуі.

1. Бақылау: терезенің сыртында жүк пойызы қозғалады, және бізге сол келе жатқандай көрінеді.
2. Болжамдар: не ол келеді, не біз, не екеуміз де.
3. Эксперимент: пойыздың сыртындағы қозғалмайтын заттарға (бағаналарға, бекетке, ағаштарға) қараймыз. Егер олар да артқа «жылжып» бара жатса, біз келеміз. Олай болмаса, ал жүк пойызы бағаналардан «кетіп бара жатса», сол келеді. Сондай-ақ дөңгелектердің дүрсілі мен еденнің дірілін тыңдауға болады: олар біздің вагонның қозғалып жатқанын көрсетеді. Ал біздің пойыз бекетте тұрғанда, едендегі діріл болмайды.
4. Түсіндіру: қозғалысты әрқашан қандай да бір санақ денесіне қатысты анықтайды. Бір денеге қатысты пойыз қозғалады, ал екіншісіне қатысты тұрады.
5. Қорытынды: кімнің қозғалып жатқанын білу үшін екі пойыздың орнын қозғалмайтын затпен (мысалы, жермен) салыстыру керек.

Жауабы: терезенің сыртындағы қозғалмайтын нысандарға (бекетке, бағаналарға, жерге) қарап, солармен салыстыру керек. Егер қозғалмайтын заттар біздің терезеге қатысты жылжыса, біз қозғалып келеміз.

Зерттеңдер

№ 2

«Зерттеңдер», 1-тапсырма. Алмастың атасы отырғызған бамбук ағашының қалай өсетіні күн сайын бақыланады. Оның ағасы Мақсат осы ағаштың биіктігін өлшеу арқылы бақылау жүргізді. Олардың қайсысы бамбук ағашының өсу қарқыны жайында болжам жасай алады? Бамбук ағашының өсу қарқынын тағы қандай құралдың көмегімен анықтауға болады?

Қалай ойлаймыз. Бақылау мен өлшеудің айырмашылығын есіңе түсір. «Өсіп жатыр» дегенмен «тәулігіне 5 см өседі» дегеннің мәні бір емес. Өсу қарқыны туралы болжам сандармен айтылуы керек.

Шешуі.

• Алмас тек бақылайды: бамбуктың өсіп жатқанын көреді, бірақ қаншалықты тез екенін білмейді. Ол «бамбук тез өседі» деп айта алады, бірақ бұл өсу қарқыны туралы болжам емес.
• Мақсат әр күні биіктігін өлшейді. Оның деректері бойынша, мысалы, былай болжауға болады: «Бамбук тәулігіне шамамен бірдей сантиметрге өседі». Бұл — өсу қарқыны туралы болжам, және оны сандар растайды.
• Өсу қарқынын табу үшін уақытты өлшейтін құрал керек: сағат немесе күнтізбе. Өскіннің биіктігін Мақсат сызғышпен (немесе рулеткамен) өлшейді. Өсу қарқыны — бамбуктың бір уақыт бірлігінде қанша өскені, сондықтан сызғыш та, сағат та қажет.

Жауабы: өсу қарқыны туралы болжамды Мақсат жасай алады, өйткені оның өлшеулері бар. Өсу қарқынын анықтау үшін уақытты өлшейтін құрал қажет: сағат (секундомер, күнтізбе).

🌟 Бамбуктың кейбір түрлері тәулігіне бір метрге дейін өседі. Бұлар — Жердегі ең тез өсетін өсімдіктердің бірі.

Түсіндіріңдер

№ 3

«Түсіндіріңдер», 1-тапсырма. Зымыран «Байқоңыр» ғарышайлағынан ұшырылады. Зымыран ұшқанда қандай физикалық құбылыстар жүреді?

Қалай ойлаймыз. «Физикалық құбылыстарды» еске түсір: механикалық, жылулық, дыбыстық, жарықтық. Ұшыруды ретімен қарап шық: қозғалтқыштар қосылғаннан бастап ғарышқа шыққанға дейін.

Жауап үлгісі.

• Механикалық: зымыран қозғалады (алдымен баяу, кейін барған сайын жылдам), жоғары көтеріледі, сатылары бөлінеді.
• Жылулық: отын жанғанда орасан көп жылу бөлінеді, ауа қызады, соплоның жанындағының бәрі балқиды және буланады.
• Жарықтық: жарқын жалын мен жарқыл.
• Дыбыстық: қозғалтқыштардың құлақ тұндырар гүрілі, ол көп километр жерден естіледі.
• Электрмагниттік: басқару орталығымен радиотолқындар арқылы байланыс, радиолокация (бақылау).
• Тартылыс құбылысы: Жер зымыранды төмен тартады, ал қозғалтқыштар бұл күшті жеңуі керек.

Жауабы: ұшыру механикалық (қозғалыс, көтерілу), жылулық (отынның жануы, қызу), жарықтық (жалын), дыбыстық (гүріл), электрмагниттік (радиобайланыс) құбылыстармен және Жердің тартылысымен қатар жүреді.

№ 4

«Түсіндіріңдер», 2-тапсырма. Тоңазытқышта ұзақ уақыт бойы тұрған судың бөтелкесін үстелге шығарып қойдық. Белгілі бір уақыттан кейін бөтелке сыртының «тұманданғанын» (кішкене су тамшыларымен қапталғанын) байқауға болады. Осы құбылысты түсіндір. Оны қандай эксперименттің көмегімен түсіндіруге болады?

Қалай ойлаймыз. Шықпен бірдей ойлау. Суық бөтелкенің бетінде су қабаты қайдан пайда болуы мүмкін? Мүмкін көздерді ұсын да, оларды бір-бірінен ажырататын тәжірибені ойлап тап.

Шешуі.

• Болжам: бөлме ауасында көрінбейтін су буы бар. Суық бөтелкеге тиіп, ауа салқындайды да, бу су тамшыларына айналады.
• Қарсылас болжам: су бөтелкеден қабырғалары арқылы сыртқа сығылып шығады. Оны да тексеруге болады.
• Эксперименттер:
  1. Құрғақ бөтелкені тоңазытқышта үй таразысына өлшеп, содан кейін терлегеннен кейін қайта өлшеу. Егер салмағы артып, бөтелкедегі судың деңгейі азаймаса (деңгейі бойынша тексер), су ауадан келген.
  2. Бөтелкені сүртіп, ештеңені өзгертпеу: тамшылар қайта пайда болады. Құрғатып сүртсең де олар қайта шықса, оларды ауа әкеледі.
  3. Дәл сондай суық бөтелкені құрғақ ауаға (мысалы, аяқкиім қорабынан алынған силикагель салынған қалтаға) немесе, керісінше, ылғалды бөлмеге (қайнап тұрған шайнектің жанына, үлкен кісінің қарауымен) қою. Құрғақ ауада бөтелке аз терлейді, ылғалды ауада көбірек терлейді.
  4. Бөтелкеге жылы су құйып қою. Бөтелке терлемейді. Бұл себептің суықта екенін көрсетеді.

Жауабы: болжам: ауада көрінбейтін су буы бар, ол суық бөтелкеде су тамшыларына айналады. Оны тәжірибелермен дәлелдеуге болады: құрғақ және ылғалды бөлмеде терлеуді салыстыру, суық және жылы бөтелкені салыстыру, бөтелкені тамшылар пайда болғанға дейін және одан кейін өлшеу.

⚠️ Қайнап тұрған шайнекпен жасалатын тәжірибені тек үлкен кісімен бірге жаса: бу күйдіреді.

Талдаңдар

№ 5

«Талдаңдар», 1-тапсырма. Бір стақан суға аздаған лимон шырынын қосып, араластырыңдар. Осыдан кейін бір шайқасық ас содасын қосыңдар. Қандай құбылыс байқалады? Сендер қандай құбылысты бақылайсыңдар: физикалық па, әлде химиялық па?

🧪 Тәжірибе. Керек болады: мөлдір стақан, су, лимон, ас содасы, қасық. Бәрі қауіпсіз және жеуге жарамды, бірақ қоспаны ішпе.

Қалай ойлаймыз. Өзіңе сұрақ қой: жаңа зат пайда болды ма, әлде бәрі баяғыша қалып, тек түрі (пішіні, күйі) өзгерді ме? Егер басқа қасиеттері бар жаңа зат шықса, құбылыс химиялық.

Шешуі.

1. Лимон шырынында қышқыл бар. Сода қышқылмен әрекеттеседі.
2. Сода қосқан бойда газдың көп көпіршіктері бөлінеді (бұл — көмірқышқыл газы), ерітінді шуылдап, көбіктенеді.
3. Реакция белгілері: газдың бөлінуі, көбік. Стақанда бұрын болмаған жаңа зат (газ) пайда болды.
4. Жаңа зат пайда болғандықтан, бұл — химиялық құбылыс.

Жауабы: химиялық реакция байқалады. Оған газ көпіршіктерінің қарқынды бөлінуі (шуылдау, көбік) тән. Жаңа зат пайда болады, сондықтан құбылыс химиялық.

№ 6

«Талдаңдар», 2-тапсырма. Шырын ішуге арналған түтікшенің көмегімен жылы суы бар стақанның түбіне бір тамшы сұйық майды үрлеңдер. Түтікшеден шыққан мезеттен бастап май тамшысының пішіні қалай өзгеретінін сипаттаңдар. Май тамшысы жоғары қарай көтеріліп су бетіне қалқып шыққанда оның пішіні қалай өзгереді? Өлшемі әртүрлі түтікшелерді пайдаланып, осы процесті бақылаңдар және сипаттаңдар.

🧪 Тәжірибе. Керек болады: мөлдір биік стақан, жылы (ыстық емес!) су, өсімдік майы, әртүрлі диаметрлі шырын түтікшелері.

Қалай ойлаймыз. Екі нәрсе туралы ойлан: май судан жеңіл (сондықтан қалқып шығады) және сұйық тамшылары шар болып жиналғысы келеді (су мен майдың беті тартылады).

Шешуі.

1. Түтікшеге аздаған май тарт (үстін саусағыңмен жап, пипетка сияқты) да, ұшын стақанның түбіне түсір. Тамшыны абайлап шығар.
2. Тамшы түтікшеден шығып, тез домалақталады да, шар пішінін алады. Май мен су араласпайды, сондықтан тамшының анық шекарасы болады.
3. Май судан жеңіл, сондықтан тамшы жоғары көтеріледі. Су оны итеріп шығарады. Көтерілу кезінде тамшы дерлік дөңгелек күйінде қалады, кейде алмұрт сияқты сәл ұзарады.
4. Бетіне жақын тамшы тоқтайды. Бетіне қалқып шыққанда, ол су бетіне жайылып, жалпақ линзаға (бәлішке) айналады. Үсті дерлік жазық, ал төменгі бөлігі сәл дөңес.
5. Егер түтікше жіңішке болса, тамшылар кішкентай, домалағырақ болады және баяуырақ қалқиды. Егер түтікше жуан болса, тамшылар ірі, жоғары жылдамырақ көтеріледі және көтерілгенде жиірек жаншылады.
6. Қорытынды: тамшының пішіні оған судың не істейтініне (жоғары итеретініне) және сұйықтың шар болып жиналуға «ұмтылуына» байланысты. Тамшы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым көбірек деформацияланады.

Жауабы: тамшы түтікшеден домалақ шар болып шығады, жоғары көтеріледі (май судан жеңіл), бетіне жақын бәліш болып жайылады. Жіңішке түтікшеден шыққан тамшылар кішірек және домалағырақ, жуандан шыққандары үлкенірек және оңай жаншылады.

⚠️ Ыстық су алма: күйіп қаласың. Қол жууға арналған жылы су жеткілікті.

№ 7

«Талдаңдар», 3-тапсырма. Ұзын сызғышты немесе таяқшаны алыңдар. Оң және сол қолыңның сұқ саусақтарын сызғыштың немесе таяқтың астына қойып, оларды біртіндеп бір-біріне жақындатыңдар. Не байқадыңдар? Түсіндіріңдер.

🧪 Тәжірибе. Керек болады: ұзын сызғыш, таяқ немесе швабра.

Қалай ойлаймыз. Қай саусаққа сызғыш қатты қысатынын және онда үйкеліс қайда көп екенін ойлан.

Шешуі.

1. Сызғыштың ортасына жақын саусаққа жүктеме көп. Оған қысым күшті, демек, үйкеліс те көп.
2. Саусақтарды жақындатқанда, сызғыш алдымен бір саусақпен сырғиды, ал екіншісі орнында қалады. Үйкеліс аз жердегі саусақ сырғиды, яғни ортадан алысырақ саусақ.
3. Сырғып келе жатқан саусақ ортаға жақындаған сайын оған қысым артады, үйкеліс те артады. Бір сәтте оның үйкелісі көбейіп кетеді де, сонда ол тоқтайды, ал екінші саусақ сырғи бастайды.
4. Саусақтар кезек-кезек сырғып, тоқтап отырады да, нәтижесінде сызғыштың дәл ортасында кездеседі: онда сызғыштың салмағы тең бөлінеді.

Жауабы: саусақтар кезек-кезек сырғып, тоқтап отырады және сызғыштың ортасында түйіседі. Себебі: сызғыш аз қысатын саусақ (онда үйкеліс аз) сырғиды, ал ортаға жақындаған сайын қысым мен үйкеліс артады.

№ 8

«Талдаңдар», 4-тапсырма. Пенопластан кішкене шеңберді қиып алып, оны суы бар кең табаққа салыңдар. Сабын кесегін пенопласт шеңберінен 5—10 см қашықтыққа суға салыңдар. Нені байқадыңдар? Енді тәжірибені қайталап, пенопласт шеңбері бар суға рафинад қант кесегін салыңдар. Бұл жағдайда нені байқауға болады?

🧪 Тәжірибе. Керек болады: пенопласттан қиылған кішкене шеңбер, кең жалпақ табақ, су, сабын кесегі, рафинад қант кесегі. Су тыныш болуы керек.

Қалай ойлаймыз. Бұл — еріп жатқан заттың жанындағы сумен не болатыны туралы тәжірибе. Сабын мен қант суды әртүрлі өзгертеді, демек, шеңбер де әртүрлі әрекет етеді.

Шешуі.

1. Сабын еріп, өзінің жанындағы судың қасиеттерін өзгертеді: онда судың беті әлсіздеу «тартады». Шеңбердің екінші жағынан су күштірек тартады, сондықтан шеңбер сабыннан алыстап кетеді.
2. Қант еріп, өзінің жанындағы суды «қоюлау» етеді. Бұдан басқа, кесектің айналасында оған қарай әлсіз су ағысы пайда болады. Шеңбер әдетте қантқа жақындайды.
3. Егер тәжірибе бірден шықпаса, қайтала: су таза және қозғалмайтын болуы керек, кесектерді абайлап сал.
4. Қорытынды: ерігенде әртүрлі заттар айналасындағы суға әртүрлі әсер етеді, ал пенопласт шеңбер мұны қозғалысымен көрсетеді.

Жауабы: шеңбер сабын кесегінен алыстайды және (әдетте) қант кесегіне жақындайды. Түсіндіру: сабын мен қант айналасындағы суды әртүрлі өзгертеді, ал су шеңберді олардан алыстата немесе оларға қарай тарта береді.

№ 9

«Талдаңдар», 5-тапсырма. QR-код арқылы бейнематериалды қарап шығып, ондағы бейнеленген процесті талдаңдар және қырау қалай пайда болатыны туралы өз гипотезаларыңды ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Бейне бізге қолжетімсіз, сондықтан белгілі процесті талдаймыз. Қырау — суық заттардағы мұздың жұқа кристалдары. Жаңбыр жаумаса, мұз қайдан келеді? Шықты есіңе түсір.

Шешуі.

1. Бақылау: ашық аязды түнде беттер (шөп, бұтақтар, сымдар, терезелер) мұздың ақ кристалдарымен қапталады, ал жаңбыр да, қар да болған жоқ.
2. Болжам: ауада су буы бар. Заттар түнде қатты суиды. Егер температура нөлден төмен болса, бу суық бетке тиген бойда ұсақ мұз кристалдарына айналады. Бұл — қырау.
3. Тәжірибемен тексеру: егер мұздатқышқа затты қойып, шығарып алсаң, жылы бөлмеде шық пайда болады. Ал жеткілікті суық металл затты ылғалды ауада ұстасаң, оның бетінде қырау өседі (2-параграфтағы камерадағы тәжірибедегідей).
4. Қорытынды: қырау ауадағы су буынан өте суық заттарда пайда болады.

Жауабы: қырау ауада әрқашан бар су буынан пайда болады. Қатты суыған бетте бу мұз кристалдарына айналады.

Жадынама

• Алдымен қараймыз, содан кейін болжаймыз, сосын тексереміз, соңында қорытынды жасаймыз.
• Физикадағы басты төреші — тәжірибе.
• Тәжірибе жоққа шығарған болжам қабылданбайды.
• Физика техникаға жаңалықтар береді, ал техника физиканың алға жылжуына көмектеседі.
• Қозғалысты басқа денеге қатысты анықтайды.

Шағын тест