Кіріспе. Құрметті оқушылар!

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 3–6-беттер.

Нені үйренесің

• География немен айналысатынын және оның неге тек саяхатшыларға ғана емес, әрқайсымызға қажет екенін түсіндіруді.
• Оқулықтың алты бөлімін атап, әрқайсысында не күтіп тұрғанын білуді.
• Параграфтың қалай құрылғанын: негізгі мәтін, қосымша мәтін және мәтіннен тыс материалдарды ажыратуды.
• Тезірек оқу үшін глоссарийді, қосымшаларды және тапсырма белгілерін пайдалануды.

Ой қозғау

• Географиядан өмірде не білесің? Мысалы, картада солтүстік жоғарыда болады, қыста Алматыда Астанадан жылы, Каспий елдің батысында, Алтай шығысында орналасқан. Мұның бәрі — география.
• Қазақстан табиғатының қандай нысандарын атай аласың? Балқаш, Ертіс, Хан Тәңірі, Сарыарқа, Каспий теңізі, Арал теңізі, Шарын шатқалы.
• Телефондағы карта саған не үшін керек? Қай жерде тұрғаныңды, қайда баратыныңды және жолға қанша уақыт кететінін білу үшін. Осылай карта географияның басты сұрағына жауап береді: «Бұл қайда орналасқан?»

💡 «География» сөзін гректер ойлап тапты. Ол «Жерді сипаттап жазу» деген мағына береді. Екі мың жылдан астам уақыт ішінде бұл ғылым саяхатшылардың әңгімесінен нағыз зерттеуге айналды: қазір географтар сипаттап қана қоймайды, бәрінің неге солай екенін де түсіндіреді.

Тақырыпты талдаймыз

Ежелгі әрі жас ғылым

География — көптеген ғылымнан ескі: адамдар карта сызып, алыс елдерді сипаттауды ықылым заманнан бастаған. Ал жас болатыны — ол бүгін де жаңа міндеттерді шешеді: адамдар көбейіп, ал табиғат біреу ғана болып тұрған планетада қалай өмір сүруге болады?

Ежелгі грек оқымыстысы Страбон осыдан екі мың жылдан астам бұрын географияның пайдасы көп қырлы екенін жазған. Ол билеушілерге де, ғалымдарға да, әртүрлі елдердің жануарлары мен өсімдіктерін, жерлерін түсінгісі келетіндердің бәріне де қажет. Бұл ой содан бері ескірген жоқ.

🌟 Страбон ескі және жаңа заманның тоғысында өмір сүрген, ал ол кезде Қазақстан жерінде көшпелі халықтар тұратын. Қазір біз жерсерікті пайдаланамыз, бірақ қағида сол күйінде: алдымен нәрсенің қайда орналасқанын білу керек.

📕 Оқулықта «Табиғат, өздерің білетіндей, материалдық ресурстың негізгі көзі болып қала бермек. Жер бетіндегі тұрғындар саны көбейген сайын, табиғатты игеру соншалықты күрделі болмақ…» деген сөздер Страбонның дәйексөзі ретінде берілген. Бұл — Страбонның өз сөзі емес, қазіргі заманғы тұжырым: ол кезде Жер халқының көбеюі туралы мұндай ойлар болмаған. Оны Страбонның ойын қазіргі тілмен жеткізген қайта баяндау деп түсін.

География нені зерттейді

Табиғат адамға бәрін береді: су, металл, мұнай, нан. Жер бетінде адам көбейген сайын, табиғатқа түсетін жүктеме де артады. Сондықтан табиғи үдерістерге араласу неге әкелетінін білу маңызды. Бұл сұраққа жауап беруге география тиіс.

Ғылымның төрт басты тақырыбы:

• Жер табиғаты;
• халық;
• шаруашылық;
• дүниенің саяси құрылымы.

Оған қоса, адам мен табиғаттың қарым-қатынасы: табиғатты қалай қорғау және ақылмен пайдалану керек.

Оқулық қалай құрылған

Кітапта 6 бөлім бар. Әрқайсысы өз сұрағына жауап береді.

Әр бөлім параграфтарға бөлінеді. Параграфта үш бөлік бар. Негізгі мәтін — түсініп, есте сақтау керек нәрсе: бағдарламалық мазмұн мен басты ғылыми ұғымдар. Қосымша мәтін — қызықты деректері бар, интерактивті және шығармашылық тапсырмаларды қамтитын бөлік. Мәтіннен тыс материал — глоссарий, тақырыптық карталар, қосымша карта-сызбалар, кестелер, суреттер және статистикалық ақпараттар.

💡 Жаңа терминдер оқулықта қою қаріппен жазылған. Оларды мәтіннің өзінде немесе кітаптың соңындағы глоссарийден түсіндіреді. Сөз түсініксіз болса, болжап жүрме, сол жерден қарап ал.

Тапсырмалар: белгілер не білдіреді

Тапсырмалар әртүрлі болады: интерактивті, шығармашылық, сандық ресурстармен жұмыс, жұпта, топта немесе жеке орындалатындар. Картамен жұмыс тапсырмасының жанында карта белгісі тұрады. Егер адамшалардың сызбасы тұрса, бұл — топтық жұмыс.

Мұның бәрі не үшін

Географияны оқи отырып, ақпаратты талдауды, салыстыруды, қорытындылауды және бастысын бөліп алуды үйренесің. Сонымен қатар Қазақстан туралы білесің: оның картадағы орнын, байлықтарын, халықтарын. Географияның бәріне пайдалы болатыны сондықтан.

🌟 Қазақстанның ауданы шамамен 2,7 млн км². Бұл — әлемдегі аумағы жағынан тоғызыншы ел, және бір күнде ұшақпен оның барлық ландшафтын көру қиын: теңіз деңгейінен төмен жатқан Каспийден бастап Хан Тәңірінің мұздықтарына (шамамен 7000 м) дейін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үстелге атлас қойыңыз немесе телефоннан картаны ашыңыз. Баладан өздерің тұратын қала қайда екенін және жанында не бар екенін сұраңыз: өзендер, таулар, көлдер. Сонда география «пән» емес, айналаға қарау әдетіне айналады.

⚠️ Жиі кететін қате. География — «астаналар мен өзендердің атын жаттау» деп ойлау. Шын мәнінде ол «қайда?», «неге дәл осы жерде?» және «зиян келтірмей қалай пайдалануға болады?» деген сұрақтарға жауап береді.

Өзіңді тексер

• Географияны неге ежелгі де, жас та ғылым деп атайды? Ол ертеде, адамдар жаңа жерлерді сипаттаған кезде пайда болды. Ал жас болатыны — бүгін де жаңа міндеттерді шешеді: табиғатты қалай ақылмен пайдалану және оны болашақ ұрпаққа қалай сақтау керек.
• География нені зерттейді? Табиғатты, халықты, шаруашылықты, дүниенің саяси дамуын, адам мен табиғаттың қарым-қатынасын, ресурстарды қорғау мен ақылмен пайдалануды.
• Параграф қандай бөліктерден тұрады? Негізгі мәтіннен, қосымша мәтіннен және мәтіннен тыс материалдардан (глоссарий, карталар, кестелер, суреттер).
• Кітаппен жұмыс кезінде өзін-өзі бақылауға не көмектеседі? Суреттер, параграфтан кейінгі сұрақтар, глоссарий және қосымша.
• Кіріспедегі сен үшін ең қызықты ой қандай? Мысалы: «география табиғатты келесі ұрпаққа сақтап қалу үшін керек». Өзіңдікін тауып, есіңде сақта.

Жадынама

• География «қайда?», «неге?» және «қалай?» деген сұрақтарға жауап береді.
• Зерттеу нысандары: табиғат, халық, шаруашылық, саясат, табиғатты қорғау.
• Терминдер қою қаріппен жазылған және глоссарийде түсіндірілген.
• Географияны оқи отырып, Қазақстанды жақсырақ танисың және планетаны қорғауды үйренесің.

Шағын тест