§ 12. Жердің тектоникалық құрылымы
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 48–53-беттер.
Нені үйренесің
- Тектоникалық құрылымдардың не екенін және олардың реттері бойынша қалай бөлінетінін түсіндіруді.
- Картадан үлкен және орта литосфералық тақталарды көрсетуді.
- Платформаларды сейсмикалық белдеулерден ажыратып, мысал келтіруді.
- Орта мұхиттық жоталар мен терең сулы шұңғымаларды табуды.
Ой қозғау
- Литосфера қандай бөліктерден тұрады? Жер қыртысынан және мантияның жоғарғы бөлігінен.
- Литосфера қай қабықтың үстінде орналасқан? Астеносферада: мантияның ыстық, пластикалық бөлігінде.
💡 Литосфера жұмыртқаның қабығы сияқты тұтас емес, жарықтанған: ол тақталар деп аталатын алып блоктардан тұрады. Олар астеносферада жүзіп, өте баяу жылжиды.
Тақырыпты талдаймыз
Тектоника: сөз және идея
Тектоникалық құрылымдар — литосфераның қозғалыстары кезінде пайда болған Жер қыртысы мен литосфераның ірі учаскелері. Олар әртүрлі көлемде болады және бір-бірінің ішіне матрешка сияқты «салынған».
| Реті | Бұл не | Мысалдар |
|---|---|---|
| бірінші | литосфералық тақталар | Тынық мұхиттық, Африкалық, Еуразиялық |
| екінші | тақталардағы материктердің шығыңқы жерлері және мұхиттардың ойпаттары | Африка материгі; Тынық мұхит ойпаты |
| үшінші | платформалар (тұрақты) және сейсмикалық белдеулер (қозғалмалы) | Шығыс Еуропа платформасы; Альпі-Гималай белдеуі |
📕 Оқулықта (49-бет) платформалар да «тақталар» деп аталады («Тұрақты аймақтар — тақталар»), сондықтан тақта екі мағынада қолданылады: литосфералық тақта (бірінші ретті) және платформа (үшінші ретті). Бұл талдауда шатаспас үшін екіншісін «платформа» деп жазамыз.
Тақталарды қалай ашты
1960 жылдарға дейін геологтар литосфераны тұтас деп ойлады. Содан кейін үш жаңалық бірігіп келді.
Литосфералық тақталар — жарықтармен бөлінген ірі блоктар. Олар астеносфераның бетімен жылына 1-ден 18 см-ге дейінгі жылдамдықпен баяу қозғалады. Бүгінде мұны жасанды серіктер мен GPS жүйесі бақылайды.
🌟 Мұхит түбі жас. Оның жыныстары 180 млн жылдан аспайды, ал материктерде 4 млрд жылдан асатын тастар бар. Мұхит жоталарда үнемі «жаңарып», шұңғымаларда «жұтылып» отырады.
Жеті үлкен және бірнеше орта тақта
Литосфера бетінің 90 %-дан астамын 7 үлкен тақта алып жатыр. Олардың қасында орта және шағын тақталар бар.
| Тақта | Онда не орналасқан | Қыртыс түрі |
|---|---|---|
| Тынық мұхиттық | Тынық мұхит түбінің дерлік бүкіл бөлігі | мұхиттық (ауданы бойынша ең үлкені) |
| Африкалық | Африка және Атлант пен Үнді мұхиттарының бір бөлігі | материктік және мұхиттық |
| Солтүстік-Америкалық | Солтүстік Америка және Солтүстік Мұзды, Атлант мұхиттарының бір бөлігі, Еуразияның солтүстік-шығысы | материктік және мұхиттық |
| Оңтүстік-Америкалық | Оңтүстік Америка және Атлант мұхитының бір бөлігі | материктік және мұхиттық |
| Еуразиялық | Еуразияның негізгі бөлігі, соның ішінде Қазақстан | материктік және мұхиттық |
| Үнді-Аустралиялық | Аустралия, Үндістан түбегі, Үнді мұхитының бір бөлігі | материктік және мұхиттық |
| Антарктикалық | Антарктида және оны қоршаған сулар | материктік және мұхиттық |
| Наска (орташа) | Тынық мұхиттың оңтүстік-шығысы | тек мұхиттық |
| Филиппин, Кариб және т.б. | Тынық мұхиттың батысы, Кариб теңізі | орта тақталар |
📌 Тектоникалық тұрғыдан материктер — материктік қыртыстан тұратын литосфераның бөліктері. Африка Африкалық тақтада, Оңтүстік Америка Оңтүстік-Америкалық, Антарктида Антарктикалық тақтада орналасқан. Аустралия біріккен Үнді-Аустралия тақтасының бір бөлігін алып жатыр. Ал Еуразияны төрт тақтаның — Еуразиялық, Солтүстік-Америкалық, Үнді-Аустралиялық және Арабиялық тақталардың — қосылған блоктары құрайды.
Платформалар: қыртыстың тыныш «аралдары»
Платформалар — Жер қыртысының ежелгі, тұрақты және тегістелген учаскелері. Оларға үлкен жазықтар сәйкес келеді. Мысалы, Амазонка ойпаты, Шығыс Еуропа жазығы және Орта Сібір үстірті. Дүниедегі ең ірі платформалар: Африка, Оңтүстік Америка, Солтүстік Америка, Антарктида, Шығыс Еуропа, Сібір және Аустралия платформалары.
Біздің елімізде Шығыс Еуропа платформасында Каспий маңы ойпаты орналасқан. Ал мұхит түбіндегі платформалар әлдеқайда жас, оларға мұхиттық қазаншұңқырлар сәйкес келеді.
Сейсмикалық белдеулер: мазасыз аймақтар
Сейсмикалық белдеулер — тақталардың шегараларындағы литосфераның қозғалмалы учаскелері. Оларға барлық жанартаулар мен жер сілкіністерінің 90 %-дан астамы келеді. Материктерде олар таулы қатпарлы белдеулерге сәйкес келеді.
Ең ірі қатпарлы белдеулер: қазіргі Тынық мұхиттық және Альпі-Гималай белдеулері және ежелгі Орал-Моңғол белдеуі. Қазақстанда Орал-Моңғол белдеуі Мұғалжар, Сарыарқа, Алтай, Тянь-Шань сияқты таулар жүйесін біріктіреді. Құрлықтағы ең ірі жарық — Шығыс Африкадағы жарық — Африка тақтасын жарып тұр.
🌟 Тянь-Шань мен Алатауды бекерге «мазасыз» демейді: Алматыда 1887 жылы (Верный) және 1911 жылы (Кемін) қиратушы жер сілкіністері болды. Сондықтан онда үйлерді сейсмикаға төзімді етіп салады.
Мұхиттарда сейсмикалық белдеулер екі құрылымға сәйкес келеді:
- орта мұхиттық жоталар: жер бетіндегі ең ірі, су асты таулары мен жарықтардың тұтас жүйесі, жалпы ұзындығы 60 мың км-ден асады. Орта Атлант жотасы бүкіл Атлант мұхитын солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтеді; Шығыс Тынық мұхиттық жота Тынық мұхиттың шығысынан өтеді;
- терең сулы шұңғымалар (науалар): мұхиттардың жиектеріндегі ойыстар. Чили-Перу науасы — ең ұзыны, Мариан шұңғымасы (11 022 м) — ең тереңі.
Материктік қайран: материктер картадағыдан үлкенірек
Материктік қыртыс литосфера ауданының 41 %-ын алады, ал құрлық — тек 29 %. Айырма — материктік қайран: материктік қыртыстың су астында қалған бөлігі. Геологиялық материктер географиялық материктерден үлкен.
⚠️ Жиі кететін қате. Материк пен тақтаны бір нәрсе деп ойлайды. Олай емес: тақта әдетте материкті де, мұхит түбінің бір бөлігін де қамтиды. Мысалы, Африка тақтасы — Африка және оның қасындағы мұхит түбінің бір бөлігі.
👨👩👧 Ата-анаға. Тақталар картасын ашып, баладан Қазақстанды тапқызыңыз. Сұраңыз: «Біз қай тақтада тұрамыз? Ең жақын шегара қайда?» Бұл — оңтүстіктегі Үнді-Аустралия тақтасы (Тянь-Шань, Гималай) және оның бойындағы күшті таулар.
Өзіңді тексер
- Литосфералық тақта деген не? Жарықтармен шектелген, астеносфераның бетімен баяу жылжитын литосфераның ірі блогы.
- Жер сілкіністері арқылы тақталардың шегараларын қалай тапты? Картада жер сілкінісінің ошақтары жіңішке жолақтар болып тізіледі; осы жолақтар шегаралар, ал олардың арасындағы тыныш бөліктер — тақталар.
- Платформа сейсмикалық белдеуден немен ерекшеленеді? Платформа тұрақты, тегіс және тыныш, ал сейсмикалық белдеу қозғалмалы: онда таулар, жанартаулар, жер сілкіністері бар.
- Мұхитта және құрлықта тақталардың шегаралары қайда өтеді? Мұхитта орта мұхиттық жоталар мен терең сулы шұңғымалар бойымен, құрлықта Альпі-Гималай сияқты таулы белдеулер бойымен.
- Геологиялық материктер неге географиялық материктерден үлкен? Материктік қыртысқа су астында қалған материктік қайран да жатады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Литосфераның әртүрлі тектоникалық құрылымдарына мысалдар келтіріңдер. Олардың бір-бірімен байланысын түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Үш деңгей: тақталар, содан кейін тақталардағы материктер мен мұхит ойпаттары, одан кейін материктер мен мұхиттардың ішіндегі платформалар мен белдеулер.
Шешуі.
- Бірінші ретті: литосфералық тақталар (Еуразиялық, Тынық мұхиттық).
- Екінші ретті: тақталардағы материктердің шығыңқы жерлері және мұхиттардың ойпаттары (Еуразия, Тынық мұхит ойпаты).
- Үшінші ретті: материктер мен мұхит түбінде тұрақты платформалар (Шығыс Еуропа) және қозғалмалы сейсмикалық белдеулер (Орал-Моңғол) бар.
Жауабы: құрылымдар бір-бірінің ішіне салынған: ұсақтары ірілерінің үстінде орналасады; платформа мен белдеу материкте, материк тақтада жатады.
№ 2
Картадан (25-сурет) параграф мәтінінде берілген ірі литосфералық тақталар мен ұсақ тақталарды табыңдар. Оларды дүниежүзінің тектоникалық картасынан атап көрсетіңдер. Анықтаңдар: 1) ауданы бойынша қай тақта ең ірі; 2) қай тақталарда мұхиттық және құрлықтық типтегі жер қыртысы бар; 3) тек мұхиттық қыртысы бар тақталарды атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Үлкен тақталарды мәтін атайды: Тынық мұхиттық, Африкалық, Солтүстік-Америкалық, Еуразиялық, Оңтүстік-Америкалық, Антарктикалық, Үнді-Аустралиялық. Орташалары: Наска, Филиппин, Кариб (және Кокос, Скотия, Хуан-де-Фука).
Шешуі.
- Ауданы бойынша ең үлкені: Тынық мұхиттық.
- Материктік және мұхиттық қыртыс бірге: Африкалық, Солтүстік-Америкалық, Оңтүстік-Америкалық, Еуразиялық, Үнді-Аустралиялық, Антарктикалық.
- Тек мұхиттық қыртыс: Наска; сондай-ақ Кокос және Хуан-де-Фука. Тынық мұхит тақтасының қыртысы дерлік түгелдей мұхиттық.
Жауабы: 1) Тынық мұхиттық; 2) Тынық мұхиттықтан басқа алты үлкен тақта; 3) Наска (және шағын Кокос, Хуан-де-Фука).
№ 3
Картадан (25-сурет) анықтаңдар: 1) Африка, Аустралия, Еуразия, Тынық мұхиты қандай литосфералық тақталарда орналасқан; 2) Араб, Үнді-Аустралия, Филиппин және Наска тақталарында қандай географиялық нысандар бар?
Қалай ойлаймыз. Нысанның картадағы орнын тақтаның атымен салыстыр.
| Нысан | Тақта |
|---|---|
| Африка | Африкалық |
| Аустралия | Үнді-Аустралиялық |
| Еуразия | Еуразиялық, Солтүстік-Америкалық, Үнді-Аустралиялық, Арабиялық (төрт біріккен блок) |
| Тынық мұхиты | Тынық мұхиттық (және орта тақталар: Наска, Филиппин және т.б.) |
| Тақта | Негізінде не бар |
|---|---|
| Арабиялық | Арабия түбегі |
| Үнді-Аустралиялық | Аустралия, Үндістан түбегі және Үнді мұхитының бір бөлігі |
| Филиппин | Филиппин теңізі мен Тынық мұхиттың батысының түбі |
| Наска | Оңтүстік Американың жағалауындағы Тынық мұхиттың оңтүстік-шығыс бөлігінің түбі |
Жауабы: кестелерді қара.
№ 4
Шағын топ құрыңдар. Шағын топқа арналған тапсырмалардың бірін орындаңдар, нәтижелерін сыныпқа хабарландар. Картадан төменде аталған нысандарды тауып, көрсетіңдер: 1) мәтінде берілген ежелгі платформалар мен қатпарлы тау белдеулерін (25-сурет); 2) Тынық, Атлант және Үнді мұхитындағы мұхиттық қазаншұңқырларды (тақталарды); 3) Тынық, Атлант және Үнді мұхитындағы орта мұхиттық жоталарды; 4) Тынық, Атлант және Үнді мұхитындағы терең сулы шұңғымаларды, олардың тереңдігін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Кез келген бір тармақты таңда. Төменде барлық тармақ дайындалған.
| Тармақ | Нені көрсету керек |
|---|---|
| 1) Платформалар | Африка, Оңтүстік Америка, Солтүстік Америка, Антарктида, Шығыс Еуропа, Сібір, Аустралия |
| 1) Белдеулер | Тынық мұхиттық, Альпі-Гималай, Орал-Моңғол |
| 2) Қазаншұңқырлар | Тынық: Солтүстік-Шығыс, Солтүстік-Батыс, Оңтүстік; Атлант: Солтүстік Америка, Бразилия, Ангола; Үнді: Орталық, Батыс Аустралия, Мадагаскар (атлас бойынша тексер) |
| 3) Жоталар | Тынық: Шығыс Тынық мұхиттық жота; Атлант: Орта Атлант; Үнді: Орталық Үнді және Араб-Үнді |
| 4) Шұңғымалар | Тынық: Мариан (шамамен 11 км), Тонга (шамамен 10,8 км), Курил-Камчатка (шамамен 10,5 км); Атлант: Пуэрто-Рико (шамамен 8,4 км); Үнді: Ява (шамамен 7,3 км) |
Жауабы: әр тармақ бойынша атаулар кестеде берілген; тереңдіктер мен қазаншұңқырлардың атауларын атласпен салыстырып тексер.
№ 5
Кескін картаға параграф мәтінінде берілген литосфералық тақталардың шегараларын сызып, атауларын көрсетіңдер. Тақталардың орналасуы мен атауларын есте сақтаңдар, литосфералық тақталардың номенклатурасын айтып, бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Алдымен «қаңқаны» белгіле: жоталар мен шұңғымалар, содан кейін тақталарды жаз. Номенклатура дегеніміз — картадағы атаулар тізімі, оны жатқа білу керек.
Жауап үлгісі. Картада мыналар жазылуы керек: Тынық мұхиттық, Африкалық, Солтүстік-Америкалық, Еуразиялық, Оңтүстік-Америкалық, Антарктикалық, Үнді-Аустралиялық, сонымен қатар Наска, Филиппин, Кариб және Арабиялық.
Жауабы: тақталардың шегаралары мен атаулары көрсетілген толтырылған кескін карта (7 үлкен және негізгі орта тақталар).
№ 6
Еуразияның физикалық картасын және Еуразия тақтасының сызба-картасын пайдаланып, оның аумағында қандай 10 ірі ел орналасқанын анықтап, атаңдар. Бір-біріңді бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Екі картаны қатар қой: Еуразиялық тақтаның шегаралары (25-сурет) физикалық картадағы елдермен қиылысады. Тақтаның ішінде толығымен немесе негізгі бөлігімен жатқан елдерді таңда. Үнді-Аустралиялық тақтадағы Үндістанды алма.
Жауап үлгісі. Еуразиялық тақтада орналасқан 10 ірі ел: Ресей (оның негізгі бөлігі; солтүстік-шығысы Солтүстік-Америка тақтасында), Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Украина, Өзбекстан, Түркіменстан, Франция, Испания, Швеция.
Жауабы: Ресей, Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Украина, Өзбекстан, Түркіменстан, Франция, Испания, Швеция (үлгі; бағалау үшін картадағы нақты шегараларды қара).
Жадынама
- Құрылымдар: тақталар (1-ші ретті), материктер мен ойпаттар (2-ші), платформалар мен белдеулер (3-ші).
- Тақталардың шегараларында таулар, жанартаулар, шұңғымалар, жер сілкіністері пайда болады.
- Қазақстан Еуразиялық тақтада жатыр, оңтүстігінде таулардың қозғалмалы белдеуіне жақын.