§ 13. Литосфераның тектоникалық қозғалысы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 53–58-беттер.

Нені үйренесің

• Жер қыртысының баяу тік және көлденең қозғалыстарын ажыратуды, мысал келтіруді.
• Дрейф, спрединг, субдукция және коллизия дегеннің не екенін түсіндіруді.
• Дүниежүзінің физикалық картасынан спрединг және субдукция аймақтарын табуды.
• Төбелер (горсттар), опырылымдар (грабендер) және тау белдеулері қайдан пайда болатынын, Қазақстанда жер неге сілкінетінін түсінуді.

Ой қозғау

• Қандай литосфералық тақталарды үлкен және орта өлшемді деп атайды? Үлкендері: Еуразиялық, Африкалық, Солтүстік Американдық, Оңтүстік Американдық, Үнді-Аустралиялық, Тынық мұхиттық, Антарктикалық. Орта өлшемділеріне, мысалы, Наска, Араб, Кокос, Кариб тақталары жатады.
• Мұхиттық жер қыртысы материктік қыртыстан немен ерекшеленеді? Материктік қыртыс қалың (30-70 км), құрамында гранитті қабаты бар, әрі жеңіл. Мұхиттық қыртыс жұқа (5-10 км), негізінен базальттан тұрады және ауыр.

💡 Литосфералық тақталар мантияның жұмсақ, иілімді қабатында жатыр. Бұл қабат астеносфера деп аталады. Мұны суда жүзген мұз қалқыған тақтайларға ұқсатуға болады: тақта баяу сырғиды, ал біз оны сезбейміз.

Тақырыпты талдаймыз

Жер қыртысының екі «жылдамдығы»

Тау жыныстары қабат-қабат болып жатады. Бір жерде қабаттар тегіс, бір жерде қатпарларға жиырылған, ал бір жерде жарылып, жүздеген метрге ығысып кеткен. Мұның бәрін тектоникалық қозғалыстар жасаған: олар қабаттарды жылжытады, жер қыртысының құрылысын, демек, жер бедерін өзгертеді.

Қозғалыс екі түрлі болады. Тік қозғалыстар: жер бөлігі баяу көтеріледі немесе төмендейді. Көлденең қозғалыстар: тақталар алыстап кетеді, соқтығысады немесе бір-бірінің жанымен сырғиды. Ең күштілері құрлықтарды, мұхит ойыстарын, тау белдеулерін және алып жазықтарды түзеді.

📕 Оқулықта Скандинавия таулары жылына 2 см көтерілуде, ал Нидерланды дәл сондай жылдамдықпен төмендеуде делінген. Шын мәнінде Скандинавия жылына 1 см-ден жылдам көтерілмейді, ал Нидерланды жылына небәрі 1-2 мм-ге ғана шөгеді. Себебін еріп кеткен мұздық түсіндіреді: ол жерді «жеңілдетті».

Бұл қозғалыстардың себебі біреу: шамамен 9000 жыл бұрын алып Скандинавия мұздығы ери бастады. Мұздың салмағы қыртысты басып тұрған, мұз еріген соң жер баяу «қалқып» шыға бастады. Мұны үстінен адам тұрғаннан кейін көтерілетін матрасқа ұқсатуға болады.

🌟 Нидерланд («төмен жерлер») мемлекетін теңізден биіктігі 25 м-ге дейінгі бөгеттер мен бөгендер қорғайды. Елдің аумағының үштен бірінен астамы теңіз деңгейінен төмен жатыр.

Төбелер мен опырылымдар: көтереміз және түсіреміз

Тақталар қыртысты қысып, тартқанда, ол жарықтар бойымен сынады. Бір бөлігі төмен түседі, терең ойыс — опырылым (грабен) пайда болады. Көрші бөлігі көтеріледі, биік шығыңқы жер — төбе (горст) түзіледі. Оқулықтағы 26-суретте қатпарлар (антиклиналь жоғары қарай иілген, синклиналь төмен қарай иілген), ығысу және көтерілу көрсетілген: жарықтар «қимада» осылай көрінеді.

🌟 Африканың шығысындағы Танганьика мен Ньяса көлдерінің тізбегі опырылымдарда, яғни рифтте — алып жарықта жатыр. Рифт Африкалық тақтаны баяу бөліп жатыр. Ғалымдар 7 миллион жылдан кейін рифт аңғарын теңіз суы басады деп есептейді. Сонда мұнда жаңа бұғаз, кейін тіпті жаңа мұхит пайда болуы мүмкін.

Ғалымдар құрлықтардың жүзіп жүргенін қалай түсінді

Алғашқы болжамдар Магеллан-Элькано бүкіл дүниежүзін айналып шыққан экспедициясынан кейін пайда болды. XVI ғасырдағы Нидерланд картографтары Америка мен Африканың жағалауларының ұқсастығын қарапайым түсіндірді: су тасқындары мен жер сілкіністері оларды «ажыратты».

XX ғасырдың басында неміс ғалымы Альфред Вегенер құрлықтардың дрейфі (жылжуы) туралы гипотеза ұсынды. Оның айтуынша, бұрын Жер бетінде бір ғана алып материк — Пангея (грекше «бүкіл Жер») болған. Ол кейін бөлініп, бөліктері алыстап кеткен. Дәлелдері: Атлант мұхитының екі жағалауы мозаика бөліктеріндей үйлеседі, екі жақта да бірдей тау жыныстары мен ежелгі өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары бар.

Бірақ Вегенер құрлықтарды қандай күш жылжытатынын түсіндіре алмады, ғалымдар идеяны қабылдамады. 30 жылдан кейін оған басқа ғылыми түрде, яғни литосфералық тақталардың тектоникасы ретінде қайта оралды.

Тектоникалық конвейер

Тақталар жылына 1-ден 18 см-ге дейінгі жылдамдықпен қозғалады, өйткені астеносферада және мантияның терең қабаттарында зат баяу араласып жатады. Енді тақталардың шекараларында не болатынын қарайық.

Спрединг (жайылу). Балқыған ыстық зат жер қойнауынан көтеріліп, қыртысты жарып, тақталарды алыстатады. Мұндай жерлер көбіне мұхит түбінде: бұл — орта мұхиттық жоталар. Магма қатып, жарықтың екі жағынан жаңа мұхиттық қыртыс түзеді. Жанында жер сілкінісі мен жанартау жиі болады. Мысалы, Атлант мұхитының ортасындағы Исландия аралы.

Субдукция (сұғына ену). Мұхиттық және материктік тақталар соқтығысса, ауыр мұхиттық тақта құрлықтың астына сүңгиді. Осылайша терең сулы науалар, аралдық доғалар, жанартаулар мен тау жоталары пайда болады. Мысалдар: Перу-Чили науасы мен Анд таулары, Жапон аралдары.

Коллизия (құрлықтардың соқтығысуы). Екі тақтаның да қыртысы материктік болса, сүңгитін ешкім жоқ. Тақталардың жиектері шөгінді жыныстарымен бірге қатпарланып жиырылып, таулар өседі. Гималай таулары Еуразиялық және Үнді-Аустралиялық тақталардың шекарасында осылай пайда болды.

Шеңбер тұйықталады: жас қыртыс жотада туады, 20-30 миллион жыл бойы мұхит жиегіне қарай жүреді, суып, ауырлайды да, мантияға батып кетеді.

⚠️ Жиі кететін қате. Таулар тек жанартаулардан өседі деп ойлайды. Жанартаулар субдукция мен спрединг кезінде болады, ал Гималай екі құрлық соқтығысқанда қатпарланған қабаттардан өскен, онда жанартау жоқтың қасы.

Тектоникалық конвейердің жылдамдығы

Салыстыру үшін сандар: тақталар шамамен тырнақ өсетін жылдамдықпен жылжиды.

Миллион жыл ішінде баяу қозғалыс жиналады. Атлант мұхиты жылына шамамен 2,5 см-ге кеңейеді, бұл миллион жылда 25 км болады.

Дүниежүзінің картасы қандай болады

Егер тақталар қозғалысын жалғастырса, шамамен 50 миллион жылдан кейін Атлант мұхитының көлемі ұлғаяды, Үнді мұхиты кішірейеді, Аустралия Тынық мұхитты екі бөлікке бөледі, ал Африка екі құрлыққа бөлінеді. Оның солтүстік бөлігі Еуразиямен соқтығысып, Жерорта теңізін «жабады», ал шығыс бөлігінде жаңа бесінші немесе алтыншы мұхит пайда болады. Бұл тек болжам, оны ғалымдар әлі тексеріп жатыр.

Ал Қазақстан ше?

Қазақстан Еуразиялық тақтаның ішінде, шеттерінен алыс жатыр. Бірақ Индостан Еуразияны оңтүстіктен қысады, сондықтан Тянь-Шань мен Алтай таулары әлі де баяу өсіп келеді, ал Іле Алатауында жер сілкінісі жиі болады. 1911 жылғы (Кемін) жер сілкінісі Верный қаласында (ол кезде Алматы осылай аталған) көптеген ғимаратты қиратты. Сарыарқаның жазық жерлері мен Торғай қолаңы тұрақтырақ.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Глобусты немесе дүниежүзінің картасын алып, Оңтүстік Америка мен Африканы бірге «құрастырып» көріңіздер: жағалаулар үйлеседі. Құрлықтардың бір кездері бірге болғанын қандай дәлелдер көрсететінін сұраңыз (бірдей жыныстар мен қазбалар).

Өзіңді тексер

• Жер қыртысының қозғалысының қандай екі негізгі түрі бар? Тік қозғалыстар (жер бөліктерінің көтерілуі мен төмен түсуі) және көлденең қозғалыстар (литосфералық тақталардың қозғалысы).
• Пангеяның болғанын не дәлелдейді? Атлант мұхитының екі жағалауының үйлесуі, бірдей тау жыныстары мен ежелгі өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары.
• Спрединг субдукциядан немен ерекшеленеді? Спрединг кезінде тақталар алыстап, жаңа қыртыс туады, субдукция кезінде бір тақта екіншісінің астына сүңгіп, «өледі».
• Гималайды тақталардың қандай шекарасы түзді? Еуразиялық және Үнді-Аустралиялық тақталардың соқтығысу шекарасы, яғни коллизия.
• Вегенерді неге бірден мойындамады? Ол құрлықтарды қандай күш қозғайтынын түсіндіре алмады, гипотеза 30 жылға ұмытылды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жер қыртысы қозғалысының екі негізгі түрін атаңдар. Мұндай қозғалыстарды дәлелдейтін табиғи құбылыстарға мысалдар келтіріңдер. Өз аймағыңда литосфера қабатында қандай қозғалыстар болып тұрады? Мұны қандай белгілерден көруге болады?

Қалай ойлаймыз. Алдымен түрлерін ата: тік және көлденең. Содан кейін оқулықтан бір-бір мысал алып, өз мысалыңды, Қазақстаннан қос.

Жауап үлгісі.

• Тік қозғалыстар (баяу көтерілу мен төмендеу): мұздық еріген соң Скандинавия көтеріледі, Нидерланды шөгеді. Белгісі: жағалау сызығы өзгереді, ескі порттар теңізден алыс қалады.
• Көлденең қозғалыстар (тақталардың қозғалысы): Африканың рифт бойымен жарылуы, Гималайдың өсуі. Белгілері: көлдер тізбегі, тау белдеулері, тақталар шекарасындағы жер сілкіністері мен жанартаулар.
• Менің аймағымда (Алматы мен Қазақстанның оңтүстік-шығысы үшін мысал): мұнда Тянь-Шань, Индостанның Еуразияға қысымынан таулар өсіп келеді. Белгілері: биік жас жоталар (Іле Алатауы, Хан Тәңірі 7010 м), тік беткейлер, жиі жер сілкінісі, көшкін мен сел. Егер сен далада тұрсаң (мысалы, Астана маңында), онда қозғалыс әлсіз: ежелгі тұрақты платформадағы жазық жер, жер сілкінісі дерлік болмайды, ал Сарыарқаның төбелері өте ескі.

Жауабы: екі түрі: тік және көлденең қозғалыстар; мысалдар жоғарыда берілген; Қазақстанда қозғалыс белгілері оңтүстік-шығыста (таулар мен жер сілкіністері) анық көрінеді, солтүстік пен орталықта дерлік байқалмайды.

№ 2

Параграф мәтінінде тақырып бойынша кездесетін есімдерді, топонимдерді және терминдерді дәптерге жазыңдар. Мысалы, Альфред Вегенер, Пангея, дрейф және т.б. Олардың мағынасын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Кесте жаса: сөз және бір жолдық түсініктеме. Есімдер мен жерлерді олар немен танымал екені арқылы түсіндір.

Жауабы: терминдер мен атаулар жазылып, жоғарыдағы карточкаларда түсіндірілген.

№ 3

Зерттеушілер XVIII ғасырда Италияның Неаполь қаласының маңынан ежелгі ғибадатхананың 12 метрлік бағандарын тапты. Тексеру кезінде 3,5-5 м биіктікте бағандар тасқұрт (тастескіш) — теңіз моллюскасынан зақымдалғаны белгілі болды. Мұның қалай болғанын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Моллюскілер тек теңіз суында тіршілік етеді. Демек, бағандардың бұл бөлігі бір кезде су астында болған. Содан кейін құрлыққа шыққан.

Шешуі.

1. Алдымен ғибадатхана құрғақта тұрды.
2. Содан кейін жағалау баяу төмен түсті (қыртыстың тік қозғалысы), бағандар белуарынан теңіз суында қалды, ал төменгі бөлігін үстінен шөгінділер басты.
3. Тасқұрт моллюскілері бағандарға қонып, 3,5-5 м биіктікте тесіктер ойды.
4. Кейін жер қайтадан көтерілді, бағандар қайта су үстіне шықты, бірақ моллюскілердің іздері қалды.

Жауабы: жағалаудың бір бөлігі алдымен теңіз деңгейінен төмен түсіп, кейін қайта көтерілді. Бұл жер қыртысының жоғары-төмен қозғалатынын көрсетеді (жер жанартаулы, жақын жерде Везувий мен Флегрей алқаптары бар).

№ 4

Жер бетінде жаңа материктер мен мұхиттардың келешекте пайда болуы мүмкін деген жерлерді атаңдар. Өз гипотезаларыңды негіздеңдер.

Қалай ойлаймыз. Жаңа мұхиттар тақталар алыстайтын жерде туады: құрлықта бұл рифттер, суда спрединг. Материктер тақталар жақындасатын жерде қосылады.

Жауап үлгісі.

• Африканың шығысы. Танганьика және Ньяса көлдері бар рифт Африкалық тақтаны бөліп жатыр. Бірнеше миллион жылдан кейін мұнда теңіз кіріп, Африка бөлініп, жаңа мұхит пайда болуы мүмкін.
• Африка мен Арабия арасындағы Қызыл теңіз. Онда тақталар алыстап, теңіз кеңейіп жатыр, ол «жас мұхит» болуы мүмкін.
• Атлант мұхиты өсіп, Тынық мұхит кішірейеді: Аустралия солтүстікке жылжып, Тынық мұхитты екі бөлікке бөледі.
• Африка Еуразиямен соқтығысқанда Жерорта теңізі «жабылуы» мүмкін: оның орнында жаңа таулар көтеріледі.

Жауабы: болашақта мұхит Африканың шығысында (рифт) және Қызыл теңізде пайда болуы мүмкін; Африка Еуразиямен соқтығысқанда Жерорта теңізі «жабылып», жаңа таулар өседі.

№ 5

Шағын топ құрыңдар. Берілген тапсырмалардың бірін орындаңдар: стендтік анықтама түрінде «Литосфералық тақталар қозғалысын таныстырылымы». Постерде тақталардың өзара әрекеттесу сызбасын бейнелеңдер, сипаттамалық белгілерді, қалыптасқан жер бедерінің пішіндерін және табиғи құбылыстарды көрсетіңдер. Сызбалық картадан мұндай үдерістер болатын жерлерді көрсетіңдер. Қозғалыс түрлері: 1 топ — спрединг, 2 — субдукция, 3 — коллизия, 4 — тақталардың қатпарлануы, 5 — Шығыс Африка рифті. Сыныптастарыңа баяндаңдар. Өздеріңнің және басқалардың да жұмыстарын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр топтың жоспары бес тармақтан тұрады: сызба, белгілері, жер бедері, құбылыстар, картадағы орындар. Төменде бес топқа да арналған тірек фактілер берілген.

Жауап үлгісі (тірек фактілер).

• 1-топ, спрединг: тақталар алыстайды, магма көтеріліп, қатады. Жер бедері: орта мұхиттық жоталар. Құбылыстар: жиі әлсіз жер сілкіністері, жанартаулар, аралдар. Орындар: Орта-Атлантикалық жота, Исландия, Шығыс Тынық мұхиттық көтерілім.
• 2-топ, субдукция: мұхиттық тақта материктік тақтаның астына сүңгиді. Жер бедері: терең сулы науалар, аралдық доғалар, тау жоталары. Құбылыстар: ең күшті жер сілкіністері, жанартаулар, цунами. Орындар: Перу-Чили науасы мен Анд таулары, Жапон аралдары, Курил-Камчатка науасы.
• 3-топ, коллизия: екі материктік тақта қатпарланып жиырылады. Жер бедері: ең биік тау белдеулері. Құбылыстар: күшті жер сілкіністері, жанартау аз. Орындар: Гималай (Үндістан мен Еуразия), Альпі (Африка мен Еуразия).
• 4-топ, тақталардың қатпарлануы: тақталар қысылғанда тау жыныстарының қабаттары қатпарларға жиырылады (антиклиналь жоғары, синклиналь төмен иіледі). Жер бедері: қатпарлы таулар. Құбылыстар: жер сілкіністері. Орындар: Альпі, Гималай. Тақталардың бір-бірінің жанымен сырғуын да көрсетуге болады: Калифорниядағы Сан-Андреас жарығы (Тынық мұхиттық және Солтүстік Американдық тақталар).
• 5-топ, Шығыс Африка рифті: Африкалық тақта жарылып жатыр. Жер бедері: опырылымдар, Танганьика мен Ньяса көлдерінің тізбегі, жанартаулар (Килиманджаро, Кения). Құбылыстар: жер сілкіністері, жанартаулар. Болашақта мұнда жаңа мұхит пайда болуы мүмкін.

Жауабы: жоғарыдағы тірек фактілері бар бес тармақты постер; өзін-өзі бағалау өлшемдері: сызба, белгілері, жер бедері, құбылыстар, карта.

№ 6

Литосфералық тақталардың кескін картасына: 1) картаның шартты белгілерін жасаңдар; 2) тақталардың спредингі, субдукциясы, коллизиясы және ығысуы көрініс берген нүктелерді көрсетіңдер; 3) осындай жерлердегі құрлық пен мұхит түбінің жер бедері пішіндерін көрсетіңдер (орта мұхиттық жота, аралдық доға, терең сулы шұңғыма, тау белдеулері, жанартау), сондай-ақ табиғи құбылыстарды (жер сілкінісі, цунами).

Қалай ойлаймыз. Әр үдеріске бір айқын мысал таңда. Әрқайсысына шартты белгіде өз таңбасы мен түсін бер.

Жауап үлгісі. Шартты белгілер: қызыл көрсеткі ортадан екі жаққа, спрединг; көк көрсеткі тақтаға қарай, субдукция; екі көрсеткі бір-біріне қарсы, коллизия; екі параллель көрсеткі қарама-қарсы жаққа, ығысу; үшбұрыш, жанартау; сары жұлдызша, жер сілкінісі ошағы; толқынды сызық, цунами.

Жауабы: шартты белгілері бар және мына нысандар белгіленген кескін карта: Исландия мен Орта-Атлантикалық жота (спрединг), Перу-Чили науасы мен Анд таулары және Жапон аралдары (субдукция), Гималай (коллизия), Сан-Андреас (ығысу).

Жадынама

• Тақталар жылына 1-ден 18 см-ге дейінгі жылдамдықпен қозғалады.
• Жаңа мұхиттық қыртыс жоталарда туады және науаларда «өледі».
• Субдукция кезінде жанартау мен күшті жер сілкіністері болады, коллизия кезінде тау белдеулері өседі.
• Қазақстанда Тянь-Шань таулары Индостанның Еуразияны қысуынан өседі.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен тақталардың тырнақ өсетіндей жылжитынын білдім. Африканың жарылуы мүмкін екені мені таңқалдырды. Картадан Гималай мен Андты іздеу қызық болды».

Шағын тест