§ 20. Ауа райы және оны алдын ала болжау

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 77–81-беттер.

Нені үйренесің

• Ауа райы деген не екенін түсіндіруді, метеорологиялық элементтерді құбылыстардан ажыратуды.
• Ауа райының үш ерекшелігін атауды: алуан түрлілік, құбылмалылық, қайталанып келу.
• Ауа массалары ауа райын қалай өзгертетінін түсінуді.
• Болжам қалай жасалатынын айтып беруді және өз бақылауларың бойынша қарапайым болжам жасауды.

Ой қозғау

• Ауа райы деген не? Белгілі бір жердегі және қазіргі уақыттағы атмосфераның төменгі қабатының жай-күйі.
• Оны қандай көрсеткіштер сипаттайды? Температура, қысым, ауа ылғалдылығы, жел, бұлттылық, жауын-шашын.
• Атмосфераның қай қабатын «ауа райының фабрикасы» дейді және неге? Тропосфераны: онда су буының дерлік бәрі, бұлттар, жел және жауын-шашын бар.
• Қандай ауа райы құбылыстарын көрдің? Жаңбыр, қар, бұршақ, найзағай, тұман, кемпірқосақ, боран, аяз.

Тақырыпты талдаймыз

Ауа райы: элементтер мен құбылыстар

Ауа райы — белгілі бір жердегі және қазіргі уақыттағы немесе белгілі бір уақыт аралығындағы (тәулік, апта, ай, маусым, жыл ішінде) тропосфераның жай-күйі.

Тропосфераның жай-күйін метеорологиялық элементтер мен құбылыстар сипаттайды.

• Элементтер — ауаның тұрақты қасиеттері: температура, қысым, ылғалдылық.
• Құбылыстар — мезгіл-мезгіл пайда болып, өзгеріп отыратын нәрсе: жел, бұлт, жауын-шашын.

Құбылыстар өте әртүрлі болады. Кешкі шапақ, кемпірқосақ және сағым — оптикалық құбылыстар: оларды ауадан өтетін күн сәулесі тудырады. Найзағай, жарқыл және полярлық шұғыла атмосферадағы электр қуатымен байланысты. Қатты жел шаңды дауыл туғызады, ал жауын-шашынның ұзақ болмауы құрғақшылыққа әкеледі.

💡 Элементтер мен құбылыстардың үйлесіміне қарап ауа райын бағалайды: жақсы немесе жаман, жайлы немесе жайсыз.

Ауа райының үш ерекшелігі

1. Алуан түрлілік. Анықтамада «белгілі бір жерде және белгілі бір уақытта» деген сөздер бар. Демек, ауа райы барлық жерде әртүрлі және уақыт өте өзгереді. Алматыда жаңбыр жауып тұрса, Астанада ашық болуы мүмкін.

2. Құбылмалылық. Барлық элементтер мен құбылыстар бір-бірімен байланысты: біреуі өзгерсе, қалғандары да соңынан өзгереді.

Жаздың бір күнін қарастырайық. Таңертең күн шыққанға дейін салқын және желсіз. Күн көкжиектен жоғары көтерілгенде, жер беті қызады. Одан ауа қызып, жел пайда болады, булану күшейеді. Жылы, ылғалды ауа жоғары көтеріліп, салқындайды және будақ бұлттар қалыптасып, жаңбыр жауады. Сағат 15-тен кейін ауа температурасы төмендеп, булану азайып, бұлттар көрінбейді. Кешке қарай жел басылып, шық түседі.

Егер мұндай ауа райы бірнеше күн қатарынан сақталса, тұрақты ауа райы деп айтады. Көктемде, керісінше, ауа райы тұрақсыз: жылы күндер кенеттен салқындап, тіпті қар жауып кетуі де мүмкін. Қазақстанда мұны жақсы біледі: сәуір айында Астанада бір аптаның ішінде +15 °C-ты да, суық жауын-шашынды да кездестіруге болады.

3. Қайталанып келу. Әр маусымда жиі қайталанатын ауа райы типтері болады. Мысалы, Алматы қаласында жазда ауа райының екі түрі ең жиі қайталанады: бірі ыстық құрғақ, екіншісі ыстық аз бұлтты.

Ауа райының типтері

Ауа райын екі белгі бойынша топтастырады.

• Температура бойынша үш топ: салқын, жылы, ыстық.
• Бұлттылық пен жауын-шашын бойынша: құрғақ, бұлтсыз, бұлтты, бұлыңғыр және жаңбырлы.

Жалпы үйлесімдер шығады: «салқын және бұлтты», «жылы және құрғақ» және т.б. Мұндай жалпы ұқсас белгілері бойынша сипаттауды ауа райының типтері деп атайды.

📕 Оқулықта бұлттылық пен жауын-шашын бойынша «төрт топ» делінген, бірақ санап шықсаң, бес атау бар: құрғақ, бұлтсыз, бұлтты, бұлыңғыр, жаңбырлы. Мұнда «бұлтты» мен «бұлыңғыр» мәні жағынан жақын, сондықтан сан мен тізім сәйкес келмейді.

Жылдың барлық мезгілінде экваторлық ендіктерде жылы әрі ылғалды болады. Бұл ауа райының түрі — ыстық немесе өте ыстық әрі жауын-шашынды болып келеді. Біздің еліміз орта ендіктерде орналасқандықтан, жылдың төрт мезгілі айқын байқалады және бір маусымның ауа райы басқа маусымдардан айтарлықтай ерекшеленеді.

⚠️ Жиі кететін қате. Ауа райы мен климатты шатастырады. Ауа райы — бүгін және қазір, ал климат — осы жерде көп жыл бойы әдетте қалай болатыны. Климат туралы әрі қарай айтылады.

Ауа массалары ауа райын әкеледі

Әдетте ауа райы тәулік ішінде біртіндеп өзгереді, егер ауа орнында тұрса. Бірақ егер ауа массалары алыс қашықтықтан келсе және ол жергілікті ауадан жылы немесе суық болса, онда ауа райы тез және күрт өзгереді. Мысалы, жазда тұрақты жылы ауа райы орнына салқын, бұлтты және жаңбырлы ауа райы орнығуы мүмкін. Ал қыста аязды ауа райының орнына жылымық орнайды. Мұндай өзгерістердің басты себебі — ауа массаларының қозғалысы.

Ауа өзінің қасиеттерін өзі орналасқан жер бетінен алады. Мысалы, Арктиканың қарлары мен мұздарының үстіндегі ауа суық, мөлдір және құрғақ (құрамында ылғал аз) болады. Атлант мұхитының жылы суларының үстінде ол жылы, ылғалды, мөлдір, ал жазда ыстық шөлдердің үстінде ыстық, құрғақ және шаңды болып келеді. Біртұтас және үздіксіз тропосфера жылжымалы бөліктерге, яғни температурасы, ылғалдылығы, атмосфералық қысымы және мөлдірлігі әртүрлі ауа массаларына бөлінеді екен. Ауа массалары кең кеңістікті қамтиды. Олар әртүрлі бағытта қозғалып, соқтығысады және ауа райын қалыптастыра отырып, бір-бірін ығыстырады.

Ауа райы көршілес аймақтан келетін ауа массасының қасиеттеріне байланысты орнығады. Мысалы, солтүстік Атлантикалық ауаның келуімен жазда салқын, жаңбырлы ауа райы қалыптасады. Бірақ ол ұзаққа созылмай, тек Қазақстанның солтүстігінде сақталады. Бұл ауа тез жылынып, ылғалын жоғалтады және ыстық әрі құрғақ ауа райына өзгереді. Біздің елімізде жиі болатын Арктикалық ауа массалары биік ендіктерде пайда болатындықтан суық, ылғалы аз болады. Бірақ жазда суық, мөлдір ауа тез жылынып, ыстық, құрғақ ауа райын қалыптастырады. Қыста аяздың күшеюі ауа райының ең қатал — қатты суық (−34 °C-тан төмен) және өте аязды (−43 °C-тан төмен) типтерінің орнығуымен байланысты.

💡 Ауа райының жылдам өзгеруінің белгілері — шарбы бұлттардың пайда болуы, атмосфералық қысымның, желдің бағыты мен жылдамдығының өзгеруі.

Ауа райын қалай болжайды

Ауа райы адамдардың денсаулығына, өміріне және шаруашылығына әсер етеді, сондықтан оны алдын ала айта білу маңызды. Нақты болжам жасау үшін бүкіл Жер бетіндегі атмосфераның жай-күйі туралы ақпарат қажет. Сондықтан ауа райын болжау — көптеген елдердің метеорологтарының еңбегі.

1. Метеорологиялық станциялардан және жасанды спутниктерден мәліметтер арнайы мекемелерге, яғни ұлттық гидрометеорологиялық қызметтерге беріледі.
2. Олардан кейін мәліметтер Дүниежүзілік метеорологиялық орталықтарға жіберіледі. Осындай орталықтың 7-уі бар. Ең көне және ең ірілері: Вашингтонда (АҚШ), Мәскеуде (Ресей) және Мельбурнде (Австралия).
3. Қуатты компьютерлер мәліметтерді өңдеп, синоптикалық карта жасайды: оған шартты белгілер мен сандармен барлық бақылау пункттерінен алынған ауа райының жай-күйі жазылады.
4. Синоптик-мамандар синоптикалық карталар мен ғарыштық суреттердің көмегімен әртүрлі мерзім үшін ауа массалары қозғалысының қасиеттерін, бағыттары мен жылдамдығын анықтайды және келесі тәулікке ауа райының болжамын жасайды.

Біздің елімізде гидрометеорологиялық қызмет 1922 жылы құрылды, оның қазіргі атауы — «Қазгидромет» Республикалық Мемлекеттік кәсіпорны. Оның орталық кеңсесі мен бас кәсіпорындары Астана қаласында орналасқан. Оның құрамында облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар бойынша 15 филиал бар. Ауа райын бақылау 347 метеостанцияда, оның ішінде 120 автоматты станцияда жүргізіледі.

Қазақстандық ауа райы қызметі әртүрлі болжамдар жасайды: уақыт бойынша — қысқамерзімді (1 тәулікке), ортамерзімді (3 күнге, аптаға, онкүндікке) және ұзақмерзімді (айға, маусымға, жылға), жалпы (барлығына) және арнайы, мақсат бойынша (авиация, ауылшаруашылығы үшін және т.б.).

🌟 Ең сенімдісі — 1–2 күнге жасалған болжам: алға қарай болжам ұзарған сайын, оның дәлдігі төмендейді. Себебі ауа ретсіз қозғалады, ал деректердегі кішкентай қате уақыт өте өсе береді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге кемінде екі апта «ауа райы күнделігін» жүргізіңіз: таңертең және кешке температураны, желді, бұлттылықты және жауын-шашынды жазып отырыңыз. Бұл параграф соңындағы тапсырмаға дерлік дайын үй тапсырмасы.

Өзіңді тексер

• Ауа райын қандай көрсеткіштер сипаттайды? Температура, қысым, ауа ылғалдылығы (элементтер), жел, бұлттар мен жауын-шашын (құбылыстар).
• Ауа райы оның элементтерінен немен ерекшеленеді? Ауа райы — тропосфераның жалпы жай-күйі, ал элементтер — оның жеке қасиеттері: температура, қысым, ылғалдылық.
• Ауа райының үш ерекшелігін ата. Алуан түрлілік, құбылмалылық және қайталанып келу.
• Ауа массасы өз қасиеттерін қайдан алады? Ауа өзі орналасқан жер бетінің қасиеттерін алады: мұздың үстінде суық және құрғақ, теңіздің үстінде ылғалды.
• Синоптик не істейді? Карталар мен суреттерді оқиды және ауа райының болжамын жасайды.
• Қандай белгілер ауа райының өзгеретінін алдын ала білдіреді? Шарбы бұлттардың пайда болуы, қысым мен желдің өзгеруі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ауа райы дегеніміз не? Қазіргі уақыттағы ауа райы қандай екенін әңгімелеп беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтама, содан кейін элементтер бойынша сипаттама: температура, жел, бұлттылық, жауын-шашын.

Жауап үлгісі. Ауа райы — белгілі бір жердегі және қазіргі уақыттағы тропосфераның жай-күйі. Қазір, айталық, +18 °C, жел әлсіз солтүстік-батыстан, бұлттылық өзгермелі, жауын-шашын жоқ, қысым қалыпты. Демек, ауа райы жылы, аз бұлтты, жайлы.

Жауабы: ауа райы — белгілі бір жердегі және уақыттағы тропосфераның жай-күйі; температура, жел, бұлттылық және жауын-шашын бойынша сипаттама.

№ 2

Ауа райының ерекше белгілерін атаңдар. Неліктен ауа райы тәулік бойы және ұзақ уақыт — апта, айлар бойы өзгереді?

Қалай ойлаймыз. Үш ерекшелікті еске түсіріп, ауаны не қыздыратынын және оны не жылжытатынын ойлан.

Шешуі.

1. Ерекшеліктері: алуан түрлілік, құбылмалылық, қайталанып келу.
2. Тәулік ішінде ауа райы өзгереді, өйткені Күн күндіз жерді қыздырады, ал түнде жер суиды: температура, жел, бұлттар өзгереді.
3. Апталар мен айлар ішінде ол өзгереді, өйткені әртүрлі қасиетті ауа массалары келеді және Жердің Күнге қатысты орны өзгереді.

Жауабы: алуан түрлілік, құбылмалылық, қайталанып келу; жер бетінің қызуы мен суюынан және ауа массаларының қозғалысынан өзгереді.

№ 3

«Қазгидромет» РМК жайлы ақпаратты (QR-код, 81-бет) пайдалан. Қандай мағлұматтар алдыңдар?

Қалай ойлаймыз. QR-кодты сканерле немесе «Қазгидромет» РМК ресми сайтына (kazhydromet.kz) кір. Оқулықтағы мәтінді де пайдалан.

Жауап үлгісі. Мына мәліметтерді алдым: «Қазгидромет» — Қазақстанның гидрометеорологиялық қызметі, ол 1922 жылы құрылған. Орталық кеңсесі мен бас кәсіпорындары Астанада. Оның құрамында облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар бойынша 15 филиал бар. Ауа райын 347 метеостанцияда бақылайды, олардың 120-сы — автоматты станция. Сайттан қалалар мен облыстар бойынша ауа райы болжамын, қауіпті құбылыстар туралы ескертулерді және қоршаған орта жай-күйі туралы мәліметтерді табуға болады.

Жауабы: «Қазгидромет» қызметінің тарихы мен құрылымы, станциялар саны, ауа райының болжамы және қауіпті құбылыстар туралы ескертулер.

№ 4

Арнайы жергілікті жердің ауа райын бақылайтын орталықтан «Ауа райының фронтальды талдауы» бар синоптикалық карталарын іздеп табыңдар. Болмаған жағдайда 48–50-суреттерді пайдаланыңдар. Бұл карталарда 24 сағат, 36 сағат және 60 сағатқа болжамды жауын-шашын болатын жерлер жасыл түспен көрсетілген. Картадан келесі күні өз елді мекенінде немесе облыс орталығында жауын-шашынның күтілетінін анықтаңдар. Ескеретін бір жайт, 24 сағаттық болжам — бұл таңертеңгі болжам, ал 36 сағаттық — келесі күнгі кешкі уақытта жасалатын болжам.

Қалай ойлаймыз. Картадан өз қалаңды тауып, үстінде жасыл түс бар-жоғын қарау керек.

Жауап үлгісі. Айталық, Алматы үстінде 24 сағаттық картада бояу жоқ, ал 36 сағаттық картада жасыл аймақ пайда болды. Онда: келесі күні таңертең жауын-шашын болмайды, кешке қарай жаңбыр жаууы мүмкін.

Жауабы: қорытынды күнге байланысты: өз елді мекеніңнің үстіндегі жасыл бояуға қарап, 24, 36 және 60 сағатқа жауын-шашын болатынын анықтайсың.

№ 5

Ауа райын бақылау нәтижелерін өңдеу және таныстырып көрсету үшін шағын топтар құрыңдар. «Ауа райы күнделігінен» деректерді таңдап, оларды талдап, постерде графикалық түрде көрсетіңдер. 1-топ «Ауа температурасы барысының графигін» сызады. Графикте ең жоғары, ең төмен температураны және осы температуралардың айырмашылығын (ауқымын) ерекше атап өту қажет. 2-топ «Әртүрлі бұлттылық пен жауын-шашынды күндер санының диаграммасын» түсіру керек. 3-топ «Ауа райы типтері» диаграммасын сызу керек. Әрбір топ өз постерінде метеорологиялық элементтің немесе құбылыстың динамикасын немесе құрылымын талдайтын ақпаратты көрсетуге тырысу керек.

Қалай ойлаймыз. Әр топ бір постер алады. Кемінде бір апталық деректер қажет.

Шешуі (аптаға арналған үлгі). Айталық, сенің сағат 14-тегі өлшеулерің мынадай (сандар мысал үшін):

1. Температура графигі. x осінде күндер, y осінде температура. Ең жоғарысы +21 °C (бейсенбі), ең төмені +13 °C (сенбі). Ауқымы: 21 − 13 = 8 °C.
2. Бұлттылық пен жауын-шашын диаграммасы. Күндерді санап шық: ашық 1, аз бұлтты 1, бұлтты 3, жаңбыр 2.
3. Ауа райы типтерінің диаграммасы. Әр күннің типін анықта: температура бойынша (салқын, жылы, ыстық) және бұлттылық бойынша. Мысалы: жылы аз бұлтты, салқын жаңбырлы.

Жауабы: үш постер: ең жоғары, ең төмен температурасы және ауқымы бар температура графигі, бұлттылық пен жауын-шашын бойынша күндер санының диаграммасы, ауа райы типтерінің диаграммасы, сонымен қатар қорытындылары бар қысқа хабарлама.

№ 6

«Қазгидромет» мемлекеттік қызметінің ұлттық экономика үшін рөлін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Ауа райын білу қай салалар үшін керек екенін ойлан: ауыл шаруашылығы, көлік, құрылыс, апаттардан қорғану.

Жауап үлгісі. «Қазгидромет» елдің экономикасы үшін өте маңызды. Диқандар мен мал шаруашылығы болжамға қарап егіс пен жайылымдағы жұмысты жоспарлайды: себуді, шөп шабуды, малды қыстатуды. Авиация, автомобиль және теміржол көлігі боран, тұман және мұздақ туралы ескертуге сүйенеді. Құрылысшылар мен энергетиктер де ауа райын ескереді. Дауыл, сел, су тасқыны туралы алдын ала ескерту адамдардың өмірі мен мал-мүлкін сақтап қалады. Демек, ол қызмет көптеген салаға зиянды азайтып, ақша үнемдеуге көмектеседі.

Жауабы: рөлі үлкен: ол ауыл шаруашылығына, көлікке, құрылысқа, энергетикаға болжам береді және қауіпті құбылыстар туралы ескертіп, зиянды азайтады.

№ 7

Тапсырма. 1) Суреттерден ауа райын сипаттау үшін қандай метеорологиялық элементтердің маңызды екенін анықтаңдар. 2) Ауа райы көрсеткіштерінің кестесін толтырыңдар (қала (ауыл) атауы, уақыты (күні, айы, жылы), температура, қысым, жел (бағыты мен жылдамдығы), бұлттылық, жауын-шашын).

Қалай ойлаймыз. Бұл екі қадамнан тұратын жұмыс: суреттерге қарап ауа райы элементтерін анықта, содан кейін өз қаланың (ауылыңның) деректерімен кестені толтыр.

1) Суреттерден ауа райын сипаттау үшін қандай метеорологиялық элементтер маңызды (A–E суреттер).

Суреттерде қысым мен ылғалдылық жоқ, бірақ олар да маңызды.

2) Ауа райы көрсеткіштерінің кестесін толтыр. «Қазгидромет» сайтын немесе кез келген ауа райы қосымшасын ашып, қазіргі көрсеткіштерді көшіріп жаз. Үлгі (Алматы үшін, сандар шартты):

💡 Алматыда қысым теңіз жағасынан төмен, өйткені қала тау бөктерінде биікте орналасқан: 690–700 мм сын. бағ. оның қалыпты көрсеткіші. Астанада қысым жоғарырақ, шамамен 730–740.

Жауабы: суреттер бойынша элементтер (температура, бұлттылық, жел, жауын-шашын) және үлгі бойынша толтырылған кесте (температура, қысым, жел, бұлттылық, жауын-шашын).

Жадынама

• Ауа райы барлық жерде әртүрлі және үнемі өзгеріп тұрады.
• Элементтер өзара байланысты: біреуі өзгерсе, бүкіл ауа райы өзгереді.
• Ауа массалары басқа жерлердің қасиеттерін тасымалдайды.
• Болжамды станциялар мен спутниктер деректері бойынша жасайды, ең сенімдісі — 1–2 күнге.

Шағын тест