§ 19. Атмосфера және оның құрамдас бөліктері

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 72–77-беттер.

Нені үйренесің

• Ауа қандай газдардан тұратынын және әрқайсысы не үшін керек екенін айтып беруді.
• Аэрозольдер деген не екенін және олардың қайдан пайда болатынын түсіндіруді.
• Атмосфераның бес қабатын ретімен атап, әрқайсысын сипаттауды: биіктігі, температурасы, онда не болады.
• Атмосфера планета үшін неге бір мезгілде қалқан, көрпе және «ауа райының фабрикасы» екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Атмосфера деген не? Бұл — Жердің газ қабығы, оны планетаның тартылыс күші ұстап тұрады. Біз оны ауа дейміз.
• Тірі организмдерге ол не үшін керек? Одан тыныс алады, ол Жерді жылытады, зиянды сәулелер мен метеориттерден қорғайды және жаңбыр береді.

💡 «Атмосфера» сөзін ежелгі гректер ойлап тапқан: атмос — «бу», сфера — «шар». Яғни Жерді қоршаған «бу шары».

Тақырыпты талдаймыз

Ауа қайда басталып, қайда аяқталады

Атмосфераның төменгі шегі түсінікті: бұл — жер бетінің өзі. Ал жоғарғы шегі жоқ. Биіктеген сайын ауа сиреп, ақырында байқалмай-ақ ғарышқа ұласады. Сондықтан шекара шартты түрде жүргізіледі, шамамен 2000 км биіктікте деп саналады.

Атмосфера планетамен бірге айналады, ал тартылыс күші газдардың ғарышқа таралып кетуіне жол бермейді. Атмосфераның құрамын, құрылысын, қасиеттерін және ондағы үдерістерді зерттейтін ғылымды метеорология дейді (грек. метеора — аспан құбылысы, логос — ілім).

🌟 Қазіргі ауа бірден пайда болған жоқ. Алғашында Жерді қоршаған жеңіл сутегі мен гелий болды. Кейін жанартаулар су буын, көмірқышқыл газын және азотты қосты. Өсімдіктер пайда болғанда, олар оттегін бөлді. Осының бәріне шамамен 3,5 миллиард жыл кетті.

Ауа неден тұрады

Негізгі газ екеу: азот (78 %) және оттегі (21 %). Қалғанының бәрі бір пайызға сыйып кетеді: инертті газдар (0,94 %), көмірқышқыл газы (шамамен 0,03 %), неон, гелий, метан, сутегі, озон және су буы.

Газдардан басқа, ауада ұсақ қатты және сұйық бөлшектер қалқып жүреді: аэрозольдер. Бұл — су тамшылары, мұз бен теңіздің тұз кристалдары, жер мен ғарыштық шаң-тозаң, жанартау күлі, өсімдік тозаңы. Атмосфера Жердің басқа геосфераларымен үнемі әрекеттеседі, сондықтан ауада бұлар әрқашан болады.

🌟 Қазақстанның үстінде аэрозольдер әртүрлі болады: құрғақ желді күндегі дала шаңы, көктемдегі жусан мен қайың тозаңы, дала өрттерінің түтіні.

Ауадағы әр газ не істейді

Әр газдың өз қызметі бар.

• Оттегі. Одан тыныс алады, ол жасушадағы тағамды «жағып», энергия береді. Озон да сол оттегіден түзіледі.
• Азот. Ол оттегіні сұйылтады. Ауада тек оттегі болса, кез келген ұшқын орасан үлкен өртке айналар еді. Сонымен қатар азот — өсімдіктердің қорек көзі.
• Көмірқышқыл газы. Оны өсімдіктер мен балдырлар фотосинтезге пайдаланады, одан органикалық заттар, яғни басқа тіршілік иелеріне азық жасайды. Ол сондай-ақ жылуды ұстап тұрады.
• Озон. Бұл — зиянды ультракүлгін сәулелерден қорғайтын «қалқан».
• Су буы. Одан жауын-шашынның барлық түрі пайда болады. Көмірқышқыл газымен бірге ол жылудың бірден ғарышқа кетіп қалуына жол бермейді. Су буы болмаса, жер бетіндегі ауаның орташа температурасы әдеттегі +15 °C емес, шамамен −15 °C болар еді.

⚠️ Жиі кететін қате. Ауаның дерлік бәрі оттегі деп ойлайды. Олай емес: оттегі небәрі бестен бір бөлігі, ал бестен төрт бөлігін азот алады.

Атмосфераның бес қабаты

Жер бетіне жақын ауа үстіңгі қабатпен сығылған, сондықтан ол тығызырақ және ауыр. Биіктеген сайын ол тез жеңілдейді. Теңіз деңгейінде 0 °C температурада 1 м³ ауаның салмағы 1 кг 293 г болса, 12 км биіктікте тек 310 г, ал 40 км биіктікте — небәрі 4 г.

Температурасы, тығыздығы және ылғалдылығы бойынша атмосфера бес қабатқа бөлінеді.

💡 Зигзагты көрдің бе? Температура төмендейді, сосын көтеріледі, сосын қайтадан төмендейді. Атмосфера қабаттарын дәл осындай иілістерге қарап бөледі.

Экватор үстінде тропосфера қалыңырақ, өйткені ол жерде қатты қызады: ауа жоғары көтеріліп, қабатты «кебуіндіреді». Полюстерде ауа суық әрі тығыз, сондықтан қабат жұқарақ.

🌟 Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшқан ракеталар алғашқы минуттарда тропосфераны, стратосфераны және мезосфераны өтіп, термосфераға, одан кейін ғарышқа шығады.

Атмосфера не үшін керек

Ол ғарышпен зат алмасады: ғарыштық шаң мен метеориттерді қабылдап, жеңіл газдарды жоғалтады. Ол температураны теңестіреді, сондықтан бізде Айдағыдай үлкен айырмашылық жоқ. Ол ғарыштық сәулелерден қорғайды, ал метеориттердің көбі жерге жетпей жанып кетеді. Ол су айналымына қатысады: тропосфера бұлт пен жауын-шашын береді. Ол арқылы байланыс радиотолқындары өтеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңыздан атмосфераны жерден ғарышқа дейін «қабаттармен» салып, әр қабатта не болатынын жазып шығуын сұраңыз. Сурет кестеге қарағанда жақсы есте қалады.

Өзіңді тексер

• Атмосфераның жоғарғы шегін неге шартты түрде жүргізеді? Биіктеген сайын ауа сирей береді және біртіндеп ғарышқа ұласады. Күрт бөлінетін шеті жоқ.
• Фотосинтез үшін өсімдіктерге қандай газ керек? Көмірқышқыл газы.
• Тропосфераны неге «ауа райының фабрикасы» дейді? Онда су буының дерлік бәрі бар, сондықтан бұлт, жел және жауын-шашын түзіледі, ал температура, қысым және ылғалдылық үнемі өзгеріп тұрады.
• Озон нені сіңіреді? Тірі организмдерге зиянды ультракүлгін сәулелерді.
• Экватор үстінде тропосфера полюстегіден неге қалың? Экватор үстінде қызу қатты, ауа жоғары көтеріліп, қабатты кеңейтеді.
• Су буы мен көмірқышқыл газы болмаса не болар еді? Жылу ғарышқа кетіп қалар еді, жер бетіндегі орташа температура шамамен −15 °C-қа дейін төмендер еді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Атмосферадағы ауа дегеніміз не?

Қалай ойлаймыз. Ол неден тұратынын және қалай құралғанын еске түсір.

Жауап үлгісі. Атмосферадағы ауа — Жердің ауа қабығын құрайтын газдар қоспасы. Негізінен бұл азот (78 %) және оттегі (21 %), сонымен қатар аргон, көмірқышқыл газы, су буы, озон және басқа газдар. Онда аэрозольдер әрқашан қалқып жүреді: шаң, су тамшылары, мұз кристалдары, тұз.

Жауабы: газдар қоспасы (азот, оттегі және басқалары), оған су буы мен аэрозольдер араласқан.

№ 2

«Озон қабаты — планетаның қалқаны» дегенді қалай түсінесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Қалқан неден қорғайтынын және онсыз не болатынын ойлан.

Жауап үлгісі. Стратосферадағы озон Күннің күшті ультракүлгін сәулелерін сіңіреді. Өсімдіктер, жануарлар мен адамдар үшін мұндай радиация қауіпті: ол жасушаларға зиян келтіріп, ауру туғызады. Озон қабаты қалқан секілді зиянды сәулелерді тоқтатады, сондықтан құрлықта тіршілік етуге болады.

Жауабы: озон қабаты бүкіл тірі әлемді ультракүлгін сәулелердің зиянды әсерінен қорғайды.

№ 3

Атмосфераның ауаның құрамына кіретін оттегінің маңызы қандай?

Қалай ойлаймыз. Тыныс алуды, энергияны және озонды еске түсір.

Шешуі.

1. Одан барлық тірі организмдер тыныс алады.
2. Ол жасушадағы қоректік заттарды тотықтырады, ал организм энергия алады.
3. Одан озон түзіледі, ол — ультракүлгін сәуледен қорғайтын қалқан.

Жауабы: оттегі тірі организмдерге тыныс пен энергия береді және озонның түзілуіне қатысады.

№ 4

Тропосфера және стратосфера қабаттарын салыстырыңдар. Олардың ерекшеліктерін ажыратыңдар.

Қалай ойлаймыз. Биіктігін, температурасын, бұлттарын және тіршілік үшін маңызын салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: тропосфера — төменгі, тығыз, ауа райы бар және температурасы биіктікке қарай төмендейтін қабат; стратосфера — жоғарырақ, сирек, озон қабаты бар қабат.

№ 5

Шағын топтар құрып, параграфтың мәтіні мен суреттерін талдау негізінде «Жер атмосферасының құрамы мен құрылысы» тақырыбында постер жасаңдар. Постерде ең маңызды ақпаратты көрсетіңдер. Көрсетілімнің түрі мен мазмұнын ойластырыңдар. Сыныпта хабарлама жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Постерде үш блок болуы керек: құрамы, қабаттары, маңызы. Сөз аз, схема көп болсын.

Жауап үлгісі (ауызша хабарлама). Атмосфера — Жердің ауа қабығы. Онда 78 % азот пен 21 % оттегі бар. Ол бес қабаттан тұрады. Тропосферада біз тұрамыз және ауа райы түзіледі. Стратосферада озон қабаты ультракүлгін сәуледен қорғайды. Одан жоғары мезосфера, полярлық шұғыла байқалатын термосфера және жеңіл газдар ұшып шығатын экзосфера орналасқан. Атмосфера болмаса, Жер Ай сияқты бос және суық болар еді.

Жауабы: жоспар бойынша жеті блоктан тұратын постер және 2–3 минуттық хабарлама.

№ 6

Жер планетасының тағдырындағы атмосфераның рөліне баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Атмосфера Жерге не беретінін санап шық және оны алып тастасаң не болатынын елестет.

Жауап үлгісі. Атмосфера Жерді тірі планета етті. Ол жылытады: су буы мен көмірқышқыл газы жылуды ұстап тұрады, сондықтан орташа температура −15 °C емес, шамамен +15 °C. Ол температураны теңестіреді: күндіз Айдағыдай күйдірмейді, түнде қатты тоңдырмайды. Ол ультракүлгін сәулелер мен метеориттерден қорғайды. Ол тыныс алуға оттегі береді және су айналымына қатысады. Атмосферасыз біздің планетаға Айдың тағдыры бұйырар еді: су да, тіршілік те болмас еді.

Жауабы: рөлі орасан зор: жылу, қорғаныс, тыныс, су, байланыс; атмосферасыз Жерде тіршілік мүмкін болмас еді.

💡 Параграфта онлайн тапсырмаларға арналған QR-код бар. Егер оны ашу мүмкін болмаса, төмендегі «Шағын тестте» жаттығуға болады: тақырыптар сол.

Жадынама

• Ауа: азот, оттегі және аз мөлшердегі газдар, сондай-ақ су буы мен аэрозольдер.
• Қабаттар төменнен жоғары: тропосфера, стратосфера, мезосфера, термосфера, экзосфера.
• Қабаттардағы температура зигзагпен өзгереді: төмендейді, көтеріледі, төмендейді, көтеріледі.
• Атмосфера жылытады, қорғайды және су мен оттегі береді.

Шағын тест