§ 22. Желдер. Ауаның ылғалдылығы және бұлттар

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 87–96-беттер.

Нені үйренесің

• Желдің неге соғатынын түсіндіруді, оның бағытын, жылдамдығы мен күшін анықтауды.
• Қайталану кестесі бойынша жел өрнегін салуды.
• Тұрақты, маусымдық және жергілікті желдерді: пассаттарды, батыс желдерін, муссондарды, бриздерді ажыратуды.
• Кесте бойынша ауаның абсолюттік және салыстырмалы ылғалдылығын есептеуді.
• Шарбы, қабат және будақ бұлттарды тани білуді және олар қандай ауа райын уәде ететінін түсінуді.

Ой қозғау

• Ауа қызған кезде не болады? Ол ұлғаяды, жеңілдейді және жоғары көтеріледі. Оның астындағы жер бетінде қысым төмендейді.
• Ал салқындаған кезде ше? Ол сығылады, ауырлайды және төмен түседі. Жер бетінде қысым артады.
• Атмосферада су буы не үшін керек? Одан бұлттар мен жауын-шашын пайда болады, ол жылуды тасымалдайды және «көрпе» сияқты жұмыс істейді: түнде Жердің тез суып кетуіне жол бермейді.

💡 Жел, ылғалдылық және бұлттар бір тізбекке байланысқан: жердің біркелкі қызбауынан қысым айырмашылығы пайда болады, қысым айырмашылығы жел тудырады, жел ылғалды тасымалдайды, ал көтерілген ауадағы ылғал бұлтқа айналады.

Тақырыпты талдаймыз

Бізге жел не үшін керек

Жел болмаса, ауа бір орнында тұрып қалар еді: экваторда ыстық, полюстерде аяз, материктердің ішінде шөл болар еді. Желдер жылу мен ылғалды мұхиттардан құрлықтың іштеріне тасымалдайды, мұхит суларын араластырады және теңіз ағыстарын тудырады. Адамның жылулық сезімі желге байланысты: желсіз −15 °C аязға шыдауға болады, ал желмен ол беттеріңді күйдіреді.

Жел жұмыс та істейді: әлемдегі электр энергиясының әрбір 1/10 киловаты жел электр станцияларынан алынады. Бірақ сол жел діңгектерді сындырады, кемелерді батырады, құйын әкеледі. Сондықтан оны метеорологтар, ұшқыштар, құрылысшылар, тіпті желкенді кеменің иелері де бақылайды.

Жел қайдан пайда болады

Жылы ауа жеңіл, жоғары көтеріледі, суық ауа ауыр, төмен түседі. Ауаның осылай жоғары-төмен қозғалуын конвекция деп атайды. Ал ауа жер бетінің бойымен жылжыса, бұл — жел.

Желдің басты себебі — екі жердегі атмосфералық қысымның әртүрлі болуы. Қысым әртүрлі болады, өйткені жер біркелкі қызбайды: су мен құрлық, қар мен қара жер, жазық пен тау. Ауа әрқашан қысымы жоғары жерден қысымы төмен жерге қарай ағады.

📌 Екі жердің арасындағы қысым айырмашылығы неғұрлым үлкен болса, жел соғұрлым күшті болады. Төбелер, ормандар және үйлер оның жылдамдығын баяулатады.

Желдің үш сипаты

Бағыт желдің қайдан соғатынын көрсетеді. Солтүстік жел солтүстіктен оңтүстікке қарай соғады, оңтүстік-шығыс жел оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай соғады. Мұны шатастыру оңай: бағытты әрқашан ауа келген жақ бойынша атайды.

Жылдамдықты секундына метрмен (м/с) өлшейді. 1 м/с = 3,6 км/сағ. Желдің күші 12 балдық Бофорт шкаласымен балмен өлшенеді: ағаштардың, түтіннің және толқынның қалай қозғалатынына қарап бағаланады.

Метеобекетте бағыт пен жылдамдықты 10–12 м биіктікке орнатылған желбағар арқылы анықтайды. Ол еркін айналып тұратын айыр қанатты жебеден және тік металл қалақшадан тұрады, қалақшаның ауытқуы жылдамдықты көрсетеді. Жылдамдықты анағұрлым дәлірек анемометрмен өлшейді: жел тостағандарды айналдырады, ал құрал айналу жиілігі бойынша секундына метрді есептейді.

🌟 Жер бетінде өлшенген ең қатты жел екпіні — 113 м/с (407 км/сағ). Ол 1996 жылы Австралияның солтүстік-батыс жағалауындағы Барроу аралында тропикалық циклон кезінде соқты.

⚠️ Жиі кететін қате. «Солтүстіктен соққан жел» мен «солтүстікке соққан желді» шатастырады. Солтүстік жел солтүстіктен келеді, сондықтан ауа райы картасында оның жебесі оңтүстікке қарайды.

Жел өрнегі: қайталанудан шыққан сурет

Жел өрнегі желдің қай жақтан жиі соғатынын көрсетеді. Орталықтан сегіз румбының (С, СШ, Ш, ОШ, О, ОБ, Б, СБ) сәулелеріне пайызбен қайталануын салады. Кесінділердің ұштарын қосқанда «жапырақша» шығады, ол желдің жиі соғатын жағына қарай создылады. Жел өрнегі бойынша әуежайды қайда салуды, түтін қалаға бармайтындай зауытты қайда орналастыруды және көшелерді қалай жүргізуді шешеді. Астанада оңтүстік желдер жиі соғады.

Бұл — «шартты қаланың» мысалы: желдің көбі шығыстан (22 %), ең азы солтүстіктен (6 %) соғады.

Желдердің қандай түрлері бар

Желдерді тұрақты, маусымдық және жергілікті деп бөледі.

Тұрақты желдер үнемі болады, себебі тропосферада жоғары және төмен қысым белдеулері кезектесіп отырады. Бұл — пассаттар, қоңыржай ендіктердің батыс желдері және полярлық аймақтардың шығыс желдері. Олар материктер мен мұхиттардың үлкен бөліктерінің климатына әсер етеді.

• Пассаттар (исп. viento de pasada — қума жел) тропиктен экваторға қарай соғады. Жердің айналу күші оларды батысқа қарай бұрады: Солтүстік жартышарда бұл — солтүстік-шығыс пассат, Оңтүстікте — оңтүстік-шығыс пассат. Экваторда пассаттар кездеседі, жылы ылғалды ауа көтеріліп, нөсер жаңбыр жауады. Ежелгі заманда пассаттар теңізшілер мен саудагерлердің сүйікті желдері болған.
• Батыс желдері екі жартышардың қоңыржай ендіктерінде басым. Олар Атлант мұхитынан Еуразияға, Тынық мұхитынан Солтүстік Америкаға жылы, ылғалды теңіз ауасын тасымалдайды. Оңтүстік жартышарда олар Антарктиданың айналасында теңіз ауасының тұрақты ағынын құрайды.

Маусымдық желдер — муссондар (араб. муссон — маусым) бағытын жылына екі рет өзгертеді. Жазда құрлық қатты қызады, оның үстінде қысым төмен болады, ал муссон мұхиттан құрлыққа соғып, мол жауын-шашын әкеледі. Қыста құрлық суиды, оның үстінде қысым жоғары болады, жел құрлықтан мұхитқа қарай соғады: құрғақ ауа райы орнайды. Муссондар Еуразияның шығысы мен оңтүстігінде, яғни Үндістанда, Қытайда, Оңтүстік-Шығыс Азияда ерекше күшті.

Жергілікті желдер шектеулі аймақтарда, су қоймаларының, тау кедергілерінің жанында пайда болады. Кейде олардың таралған аймақтары 100–200 км аспайды. Ең танымал мысал — теңіз жағалауларындағы бриздер.

🌟 Қазақстандағы Алакөл көлінің маңындағы жергілікті желдер — Еби мен Сайқан. Дауылды желдердің екпіні 70 м/с-қа дейін жетеді. Бұл желдер Жетісу Алатауының тар шатқалынан өткен кезде пайда болады. Еби — жылы жел, жазда Қытай жерінен Алакөлге қарай соғады. Сайқан — суық жел, қыста біздің елден Қытайға қарай соғады. Жел топырақ пен тау жыныстарының бөлшектерін үрлеп, тегістеп, жергілікті жердің формасын қалыптастырады. Осы топтағы көлдердің бірі — Жалаңашкөл, оның аты кездейсоқ емес.

Ылғалдылық: су ауада қайда тығылады

Ауада әрқашан су буы болады: бұл су молекулаларынан тұратын газ. Ол жеңіл және көзге көрінбейді. Бу ауа салқындағанда ғана көрінеді: ол тамшыларға (шық, тұман) немесе кристалдарға (қырау, қар ұшқындары) айналады. Су ауаға мұхиттардан, өзендерден, көлдерден, өсімдіктерден, тіпті қардан да буланады. Жел мен қызу булануды жылдамдатады.

Абсолюттік ылғалдылық 1 м³ ауада неше грамм бу бар екенін көрсетеді. Бірақ ауа буды шектеулі мөлшерде ғана сыйдырады, ал бұл шек температураға байланысты.

Ең көп мөлшердегі буды сыйдырған ауаны қанықкан деп атайды. Оны салқындатсаң, артық бу су (тамшылар, шық, жаңбыр) күйінде, температура 0 °C-тан төмен болса — мұз күйінде түседі. Ал қыздырсаң, ол қанықпаған болады да, таңертеңгі шық кеуіп кетеді.

💡 Шөл үстіндегі ауа ыстық әрі қанықпаған болуы мүмкін: онда бу, ол сыйдыра алатынымен салыстырғанда аз. Мысалы, +30 °C температурадағы және абсолюттік ылғалдылығы 15 г/м³ ауа +20 °C дейін салқындағанда ештеңе түспейді, өйткені шек — 17 г. Ал +10 °C кезде (шек — 9 г) әр текше метрден 6 г су бөлінеді.

Салыстырмалы ылғалдылық — ауадағы бардың ең көп мүмкін мөлшерден қанша үлесін құрайтынын пайызбен көрсетеді. Ауа райы болжамында («ылғалдылық 80 %») дәл осы айтылады.

салыстырмалы ылғалдылық = (абсолюттік ылғалдылық)/(осы температурадағы максимум) · 100%

Мысалы, −20 °C кезде 1 м³ ауа 1 г бу ұстап тұра алады, ал онда 0,5 г ғана бар. Сонда ылғалдылық 0,5/1 · 100% = 50%. Ылғалдылығы 100 % ауа қаныққан. Ылғалдылығы 30 % және одан төмен ауа құрғақ саналады. Ылғалдылығы 0 % болатын мүлдем құрғақ ауа Жерде еш жерде тіркелмеген, тіпті Антарктиданың ортасында да. Оны гигрометр құралымен өлшейді, ал метеобекеттерде өздігінен жазатын гигрограф та қолданылады.

⚠️ Жиі кететін қате. 80 % ылғалдылық «80 грамм су» дегенді білдіреді деп ойлайды. Олай емес, бұл — сол температурадағы максимумның тек үлесі. Таңертең +5 °C кезде және кешке +25 °C кезде бір ауаның, бу мөлшері бірдей болғанның өзінде, салыстырмалы ылғалдылығы әртүрлі болады.

Бұлттар: олар қалай бөлінеді

Бұлт — ауадағы су тамшыларының (ал жоғарғы қабаттарда мұз түйіршіктерінің де) жиынтығы. Ол ауа көтеріліп, салқындап, бу конденсацияланғанда пайда болады. Пішіні бойынша бұлттарды үш топқа бөледі.

Қабат бұлттар жылы ауа суық ауаның үстімен баяу көтерілгенде пайда болады. Үлкен сұр толқындарды қабат-будақ бұлттар деп атайды: қыста олар болғанда жылырақ (бұлттар жылуды ұстайды), ал жазда салқынырақ (бұлттар Күннен қорғайды). Будақ бұлттар конвекция кезінде өседі: жаңбырдан кейінгі ылғалды жердің үстіндегі қызған ауа жылдам көтеріледі, бұлт қарая түсіп, будақ-жаңбырлы (нөсер) бұлтқа айналады.

Бұлттылықты метеобекеттер де, жер серіктері де бақылайды. Алматы мен Балқаш көлі ауданындағы бұлттар ғарыштық суреттерде жақсы көрінеді, әсіресе Жетісу және Іле Алатауының үстінде.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан ашық күні аспанды «оқуын» сұраңыз: қандай бұлттар көреді, олар қалай қозғалады және жел қай жақтан соғады. Оның жауабын кешкі болжаммен салыстырыңыз. Осылай тақырып жаттанды болудан қалады.

Өзіңді тексер

• Жел деп нені атайды және ол неге пайда болады? Бұл — ауаның жер бетінің бойымен қозғалуы. Себебі: жердің біркелкі қызбауынан көрші жерлердегі қысымның әртүрлі болуы.
• Тұрақты желдердің муссондардан айырмашылығы неде? Тұрақты желдер жыл бойы бір бағытта соғады, ал муссондар жылына екі рет бағытын өзгертеді: жазда мұхиттан құрлыққа, қыста керісінше.
• Абсолюттік және салыстырмалы ылғалдылық дегеніміз не? Абсолюттік: 1 м³ ауада неше грамм бу бар. Салыстырмалы: сол температурада мүмкін болатын ең көп мөлшерден қанша үлесі (% есебімен) бар.
• Таңертең шық неге жоғалады? Ауа қызады, қанықпаған болады және суды қайтадан өзіне алады.
• Қандай бұлттар ауа райының бұзылатынын алдын ала хабарлайды? Шарбы бұлттар. Олар жауын-шашын бермейді, бірақ жиі бұзылған ауа райының алдынан келеді.

Жаттығуларды шығарамыз

Параграфта «Сұрақтар мен тапсырмалардың» екі блогы бар: желдерге және ылғалдылық пен бұлттарға арналған. Нөмірлерді қатарынан қоямыз: № 1–7 — желдер, № 8–14 — ылғалдылық пен бұлттар (оқулықта екінші блок қайтадан 1-ден басталады).

№ 1

Жел дегеніміз не? Желдің пайда болуының басты себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Конвекция мен қысымды еске түсір.

Жауабы: жел — ауаның көлденең қозғалысы; басты себебі — атмосфералық қысымның біркелкі таралмауы, ал ол жер бетінің біркелкі қызбауынан туындайды.

№ 2

Жел қалай соғады және қандай жағдайда ол күшті желге айналады: а) 756 мм А–В 760 мм; ә) 750 мм А–В 755 мм; б) 762 мм А–В 757 мм.

Қалай ойлаймыз. Жел жоғары қысымнан төмен қысымға қарай соғады. Айырмашылық неғұрлым үлкен болса, жел соғұрлым күшті.

Шешуі.

• а) Айырмашылығы 4 мм, жел В (760) нүктесінен А (756) нүктесіне қарай соғады.
• ә) Айырмашылығы 5 мм, жел В (755) нүктесінен А (750) нүктесіне қарай соғады.
• б) Айырмашылығы 5 мм, жел А (762) нүктесінен В (757) нүктесіне қарай соғады.

Жауабы: ә) және б) жағдайларында жел күштірек (айырмашылық 5 мм), а) жағдайында әлсізірек (айырмашылық 4 мм). Бағыты: а) және ә) — В-дан А-ға, б) — А-дан В-ға.

№ 3

Бофорт шкаласы бойынша желдің жылдамдығы мен оның сипаты арасындағы сәйкестікті орнатыңдар: 1) 2–3 м/сек; 2) 6–7 м/с; 3) 22–23 м/сек; 4) 9/10 м/сек; а) дауыл; ә) самал; б) жеңіл; в) қалыпты.

Қалай ойлаймыз. Жылдамдықты жоғарыдағы Бофорт кестесімен салыстыр.

Шешуі.

• 2–3 м/с: 1,6–3,3 м/с аралығына түседі, бұл — жеңіл жел (2 балл).
• 6–7 м/с: 5,5–7,9 м/с аралығында, бұл — қалыпты жел (4 балл).
• 22–23 м/с: 20,8–24,4 м/с аралығында, бұл — дауыл (9 балл).
• 9–10 м/с: 8,0–10,7 м/с аралығында, бұл — самал (5 балл).

Жауабы: 1 → б, 2 → в, 3 → а, 4 → ә.

№ 4

Бұқтырма су қоймасында демалып жүрген туристер су қоймасынан жағаға қарай жел соққанын байқады. Олар қай уақытта серуендеді?

Қалай ойлаймыз. Бұл — бриз. Құрлық судан қай уақытта жылы, қай уақытта салқын болатынын еске түсір.

Жауабы: күндіз. Күндіз құрлық судан қатты қызады, жағалау үстінде қысым төмен болады да, күндізгі бриз судан жағаға қарай соғады. (Түнде керісінше болар еді.)

№ 5

Неліктен желді адамдар атау берген жалғыз табиғи құбылысқа айналды деп ойлайсыңдар? Мысалы, пассат, муссон, сайқан, марин, левант және т.б.

Қалай ойлаймыз. Атау беруге не түрткі болатынын ойла: қайталануы, қасиеттері, пайдасы немесе зияны.

Жауап үлгісі. Жел көзге көрінбейді, бірақ өте маңызды: ол жаңбыр, ыстық, аяз әкеледі, желкенге, егінге көмектеседі немесе кедергі жасайды. Көптеген желдер бір жерде және бір уақытта қайталанады, әрқайсысының өз қасиеті бар (құрғақ, жылы, суық, дауылды). Адамдарға оларды «тану» және бір-біріне ескерту қажет болды, сондықтан желдерге атау берген.

Жауабы: себебі көптеген желдер тұрақты қайталанады, танымал қасиеттері бар және адамдардың өмірі мен шаруашылығына қатты әсер етеді.

№ 6

Жергілікті желдер туралы хабарлама дайындаңдар (таңдау бойынша): ауғандық, баргузин, бора, кастек, мистраль, сирокко, фен, хамсин, шілік.

Қалай ойлаймыз. Жоспар: атауы және қайда соғады, қайдан қайда, қашан, қандай (жылы, құрғақ, суық, күшті), немен қауіпті немесе пайдалы.

Жауап үлгісі (бора). Бора — қыста биік емес таулардан жылы теңізге қарай құлайтын суық, күшті жел. Ол Адриат жағалауында және Қара теңіздегі Новороссийск маңында соғады. Суық, тығыз ауа жотадан асып, төмен «құлайды», екпіні өте күшті болады. Бора сымдарды үзеді, порттағы кемелерді тоқтатады, ал Новороссийск маңында қыста құрылымдарды мұзбен қаптауы мүмкін. Мұндай желдерді жергілікті деп атаймыз, өйткені олардың «иесі» — жер бедері мен теңіз жағасындағы температура айырмашылығы.

Жауабы: жоспар бойынша хабарлама (атауы, қайдан соғады, қасиеттері, адамдарға әсері); үлгісі жоғарыда.

№ 7

Шымкент қаласының жел өрнегі мәліметтері бойынша құрыңдар. Желдің қайталануы, жалпы бақылаулар санының % есебімен: солтүстік — 7, солтүстік-шығыс — 9, шығыс — 26, оңтүстік-шығыс — 22, оңтүстік — 7, оңтүстік-батыс — 9, батыс — 11, солтүстік-батыс — 9. Тымық (желсіз) — 10. Жел тармақтарын құру тәсілі келесідей.

Қалай ойлаймыз. Бір бөлік (тор) — 2 %. Демек, кесіндінің ұзындығы пайыздың 2-ге бөлінген мәніне тең.

Шешуі.

1. С–О, Б–Ш, СБ–ОШ, СШ–ОБ сәулелерін сыз (43а-суреттегі Астана қаласының жел өрнегіндей).
2. Әр сәулеге орталықтан қажетті ұзындықтағы кесіндіні салып, нүкте қой.
3. Нүктелерді ретімен қос: «жапырақша» шығады.
4. Ортасына 10 санымен шеңбер сыз (тымық).

Диагональ сәулелер үшін кесіндіні осьтер бойынша проекциялау керек: оңтүстік-шығыс бойынша 11 торлы кесінді шамамен 7,8 тор оңға және 7,8 тор төмен болады.

📕 Шартта пайыздар тымықпен бірге 110 болып шығады (7+9+26+22+7+9+11+9 = 100, оған тымық 10 қосылады), ал барлығы 100 болуы керек. Бұл — мәліметтердегі қате: жел өрнегін бәрібір жазылған сандар бойынша салады.

Жауабы: Шымкентте көбіне шығыс және оңтүстік-шығыс желдер соғады (26 % және 22 %, барлығы 48 %), ең сирек солтүстік және оңтүстік желдер (7 %-дан).

№ 8

Су буының қасиеттері қандай? Қандай жағдайда су бу күйінен сұйыққа және керісінше сұйықтан буға айналады?

Қалай ойлаймыз. Буды сипатта (газ, көзге көрінбейді) және екі ауысуды: салқындауды мен қызуды.

Жауабы: су буы — су молекулаларынан тұратын газ, ол ауадан жеңіл және көзге көрінбейді. Салқындағанда ол конденсацияланады: тамшыларға (шық, тұман, бұлттар) немесе 0 °C-тан төмен температурада мұз кристалдарына (қырау, қар) айналады. Қызғанда және желде су буланады, бу қайтадан ауаға көтеріледі.

№ 9

Ауадағы су буының мөлшері неге байланысты?

Қалай ойлаймыз. Будың қайдан келетінін және ауаның оны қанша сыйдыра алатынын ойла.

Жауабы: ауа температурасына (неғұрлым жылы болса, соғұрлым көп бу сыйдырады), булану көздерінің болуына (теңіз, көл, өзен, өсімдіктер, қар), желдің күшіне және жер бетінің қызуына.

№ 10

Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 10 °C температурада 50 %-ды құрайды. 1 м³ ауада құрамында қанша грамм су бар? Оның қанығуы үшін қанша су қажет?

Қалай ойлаймыз. +10 °C кездегі максимумды кестеден ал (9 г/м³) және оның жартысын тап.

Шешуі. +10 °C кезде максимум 9 г/м³. Ылғалдылық 50 %, демек, бу 9 · 0,5 = 4,5 г. Қанығуға дейін 9 - 4,5 = 4,5 г жетіспейді.

Жауабы: 1 м³-те 4,5 г су бар; қанығу үшін тағы 4,5 г қажет.

№ 11

Сыныптағы ауа көлемін анықтаңдар. 6-кестеге сүйене отырып, 20 °C температура жағдайында қанша ылғал болуы мүмкін екенін есептеңдер. Егер температура 0 °C дейін төмендесе, қанша ылғал бөлінеді?

Қалай ойлаймыз. Көлем — ұзындық · ені · биіктік. Содан кейін кестедегі максимумдарға көбейт: +20 °C кезде 17 г/м³ және 0 °C кезде 5 г/м³. Ауа қаныққан деп есепте.

Шешуі. Мысал үшін сынып 6 м × 5 м × 3 м (өз сыныбыңды рулеткамен өлше).

1. Көлемі: 6 · 5 · 3 = 90 м³.
2. +20 °C кезде: 90 · 17 = 1530 г, яғни шамамен 1,5 кг су.
3. 0 °C кезде ауа 90 · 5 = 450 г сыйдырады.
4. Бөлінетіні: 1530 - 450 = 1080 г.

Жауабы: мысал үшін (90 м³): +20 °C кезде 1530 г-ға дейін ылғал; 0 °C дейін салқындағанда 1080 г бөлінеді. Өз сыныбың үшін өз көлеміңді қой.

№ 12

Метеостанцияның мәліметінше, таңертеңгі сағат 9-00 температура +12 °C, ылғалдылық 65 %; сағат 15-00 +20 °C, ылғалдылық 30 % болды. Температура мен ылғалдылықтың өзгеруін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Температура Күннің әсерінен көтерілді. Ал салыстырмалы ылғалдылық температураға да байланысты: жылы ауа әлдеқайда көп бу сыйдырады.

Шешуі.

1. +12 °C кезде максимум шамамен 10–11 г/м³ (+10 °C кездегі 9 г пен +20 °C кездегі 17 г арасында). Ауадағы бу ≈ 0,65 · 10,5 ≈ 6,8 г/м³.
2. +20 °C кезде максимум 17 г/м³, ал ылғалдылық 30 % болғанда бу 0,3 · 17 = 5,1 г/м³.
3. Ауадағы бу шамамен сонша, бірақ ауа қызды да, оның «сыйымдылығы» өсті. Сондықтан салыстырмалы ылғалдылық төмендеді.

Жауабы: күндіз температура Күннің қызуынан көтерілді. Салыстырмалы ылғалдылық төмендеді, себебі жылы ауа әлдеқайда көп бу сыйдыра алады, ал будың өзі таңертеңгіден артық болған жоқ.

№ 13

Будақ және қабатты бұлттардың пайда болуында қандай ортақ белгілер бар? Неліктен олар әртүрлі пішінді?

Қалай ойлаймыз. Ауаның қалай көтерілетінін салыстыр: тез және «тік бағанмен» ме, әлде баяу және кең қабатпен бе.

Жауабы: ортақ белгісі: екеуі де ауа көтерілгенде пайда болады. Ол салқындайды, бу тамшыларға конденсацияланады. Пішіндерінің әртүрлі болуы көтерілудің әртүрлілігінен. Будақ бұлттар күшті конвекция кезінде пайда болады: қызған ауа тез, бағана тәрізді көтеріледі, бұлт жоғары қарай өседі. Қабатты бұлттар жылы ауа суық ауаның үстімен баяу көтерілгенде пайда болады, бұлт кең сұр қабат болып жайылады.

№ 14

44в-суретті қарастырыңдар. Бұл нысанды физикалық картадан табыңдар. Көрсетілген жердегі бұлттылық туралы не айтасыңдар? Мұнда 2024 жылдың тамыз айында жауын-шашынның түсуі мүмкін бе?

Қалай ойлаймыз. Физикалық картадан Балқаш көлін (Қазақстанның оңтүстік-шығысы, шамамен 46° с. е., 74–79° ш. б.) және Іле Алатауының етегіндегі Алматыны (шамамен 43° с. е., 77° ш. б.) тап. Олардың арасында Бетпақдала мен Балқаш маңы шөлдері жатыр.

Жауап үлгісі. Суреттегі жазықтар мен көл үстінде аспан дерлік ашық: бұл — ауасы құрғақ шөлейт. Бұлттар оңтүстік пен шығыстағы таулардың (Іле және Жетісу Алатауы) үстіне қоюланған. Ауа беткейдің бойымен көтеріліп, суиды, бу конденсацияланады. Тамыз айында мұндай бұлттардан тауларда нөсер мен найзағай болуы әбден мүмкін, ал жазықта жауын-шашын, көбіне, болған жоқ.

Жауабы: орны — Балқаш көлі және Алматы маңындағы таулар. Бұлттылық біркелкі емес: жазық пен көл үстінде аз, таулар үстінде көп. Тауларда жауын-шашын болуы мүмкін, жазықта екіталай.

Жадынама

• Жел жоғары қысымнан төмен қысымға қарай соғады; желдің күші қысым айырмашылығына байланысты.
• Желдің бағытын ол соғатын жақ бойынша атайды.
• Жылдамдықты анемометрмен (м/с) өлшейді, күшін Бофорт шкаласымен (0–12 балл) бағалайды.
• Будың максимумы температурамен бірге артады: +10 °C → 9 г/м³, +20 °C → 17 г/м³, +30 °C → 30 г/м³.
• Салыстырмалы ылғалдылық = абсолюттік : максимум · 100 %.

💡 Өзіңді бағала. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен желдің ... қайдан ... қарай соғатынын түсіндім», «Жылы ауаның ... сыйдыратыны маған таңқаларлық», «Маған әлі қиын ...».

Шағын тест