§ 23. Атмосфералық жауын-шашын. Синоптикалық карталар

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 96–107-беттер.

Нені үйренесің

• Жауын-шашынның қайдан пайда болатынын және жаңбырдың шық, қырау, көктайғақтан айырмашылығын түсіндіруді.
• Жауын-шашынды өлшеп, миллиметрді шаршы метрге шаққандағы литр суға айналдыруды.
• Жауын-шашынның айлар бойынша диаграммасын салуды, оқуды және қалаларды салыстыруды.
• Синоптикалық картаны оқуды: изобаралар, циклондар, антициклондар, шептер және ауа райының «бекетті үлгісі».

Ой қозғау

• Су айналымында жауын-шашын қандай рөл атқарады? Олар суды атмосферадан жерге қайтарады: мұхиттарды, өзендерді, көлдерді, жерасты суларын және мұздықтарды толықтырады. Оларсыз айналым үзіліп қалар еді.
• Сенің ауланда жазда қандай, ал қыста қандай жауын-шашын болады? Жазда — жаңбыр, нөсер, кейде бұршақ және шық. Қыста — қар, қырау, қылау, кейде көктайғақ.
• Синоптикалық карталар не үшін керек? Ауа массаларының қалай қозғалатынын көру және ауа райын болжау үшін: қайда жаңбыр жауады, қайда салқындайды, қайда ашық болады.

💡 «Синоптик» сөзі грек тілінен келген және «бәрін бірге қарап шығатын» деген мағына береді. Синоптик ауа райына орасан зор аумақ бойынша бірден қарайды, құс ұшқан биіктіктен қарағандай.

Тақырыпты талдаймыз

Бізге жауын-шашын не үшін керек

Атмосфералық жауын-шашын — тропосферадан жер бетіне сұйық немесе қатты күйде түсетін су. Олар өзендерді, көлдерді және жерасты суларын қоректендіреді, демек, бүкіл тірі әлемді: өсімдіктерді, жануарларды, адамдарды.

Бірақ жауын-шашынның қараңғы жағы да бар. Күшті нөсерлер су тасқынын және селді тудырады, қар жауу жолдарды тоқтатады, бұршақ егінді құртады. Ал жауын-шашын мүлдем болмаса, құрғақшылық пен дала өрті келеді.

Жауын-шашын қайдан пайда болады

Жауын-шашынды екі топқа бөледі. Біреулері бұлттардан түседі: жаңбыр, қар, бұршақ. Басқалары суық беттердің жанында тікелей ауадан бөлінеді: шық, қырау, қылау, көктайғақ.

Жаңбыр қалай пайда болады? Ылғалды ауа көтеріліп, суиды. Су буы шаң түйіршіктеріне «жабысатын» кішкентай тамшыларға айналады. Диаметрі 0,05 мм-ден кіші тамшыларды ауа ұстап тұрады, олар бұлтта немесе тұманда жай қалқып жүреді. Бірақ ауа жоғары көтерілгенде, тамшылар бір-бірімен соқтығысып, қосылып, ауырлайды да, жаңбыр болып түседі.

Қыста бұлттардағы температура нөлден төмен болады. Тамшылар алты бұрышты кристалдарға қатады, олардың бұрыштарында жаңа кристалдар өседі. Осылай қар ұшқындары пайда болады.

🌟 Қыста жер бетінің шамамен бестен бір бөлігіне жауын-шашын қар түрінде түседі.

Бұршақ: мұздан жасалған «қабатты бәліш»

Бұршақ ыстық ауа райында қуатты будақ-жаңбырлы бұлттардан түседі. Жылы ауа соншалықты тез жоғары көтеріледі, сондықтан бұлттың төбесі −20…−30 °C дейінгі суық жерге жетеді.

Шық, қырау, қылау, көктайғақ

Бұл жауын-шашынды әркім көрген. Ашық, желсіз түнде жер суиды, оның жанындағы ауа да суиды да, одан тамшылар бөлінеді: осылай шық пайда болады. Жер 0 °C-тан төмен суыса, шықтың орнына қырау пайда болады, яғни жұқа мұз кристалдары.

Қылау аязда және тұманда бұтақтар мен сымдарда ақ түкті болып өседі. Ал көктайғақ — судан суық кез келген заттағы мұз қабығы: ол аязды күндерден кейін жылымық пен жаңбыр келгенде, жаңбыр суық беттерде қатқанда пайда болады.

⚠️ Жиі кететін қате. Қырау мен көктайғақты шатастырады. Қырау борпылдақ, ақ, ұсақ мамықтай. Көктайғақ тегіс, мөлдір және әйнектей қатты. Ол қауіпті: мұздың салмағымен (қабаты 10 см-ден асуы мүмкін) ағаштар сынып, сымдар үзіледі.

🌟 Ауа райына байланысты жаңбыр нөсер (қатты, қысқа, будақ-жаңбырлы бұлттардан), ақжауын (ұзақ және біркелкі) және сіркіреме (ұсақ тамшылар) болады.

Жауын-шашынды қалай өлшейді

Метеобекетте жауын-шашын өлшегіш тұрады: ол 2 м биіктікте орнатылған, желден қорғалған металл цилиндр. Одан суды өлшегіш стақанға құйып, бөлімдері бойынша қабаттың биіктігін миллиметрмен біледі. Ал плювиограф (өздігінен жазатын жаңбыр өлшегіш) жаңбырдың қаншалықты қарқынды болғанын өзі жазады.

📌 1 мм жауын-шашын = әр шаршы метрге 1 литр су. Бұл — жауын-шашынның басты «валютасы».

Қар өлшейтін рейкалармен қардың биіктігін өлшейді. Бұл ауыл шаруашылығы үшін және көктемгі су тасқынын болжау үшін маңызды: қарда неғұрлым көп су «қорланса», өзендер соғұрлым биік көтеріледі.

Жауын-шашын қайда көп, қайда аз

Жауын-шашынның мөлшері жердің мұхиттарға қатысты орнына және басым желдерге байланысты. Мұхит жағасы, мұхиттан соғатын желдер, жақын жылы ағыс: жауын-шашын көп. Материктің іші және құрлықтан соғатын желдер: аз.

Міне, жылдық орташа сандар.

Еуразияның төрт нүктесіндегі сол жауын-шашын:

🌟 Мосинрам мен Черрапунджи — планетадағы ең жауынды жерлер. Ал Атакама шөлінде (Чили) жылына кейде бір миллиметрден аз жауады, ал бір рет 14 жылдан астам жаңбыр мүлдем болмаған.

Жердің рекордтары

Синоптикалық карта: қағаздағы ауа райы

Қазақстанға бір тәулікке болжам жасау үшін Еуразияның жартысынан және екі мұхиттан деректер қажет, ал бір айға — бүкіл жер шары. Сондықтан барлық елдердің метеорологтары Дүниежүзілік ауа райы қызметінде бірге жұмыс істейді. Оның үш бөлігі: бақылаудың ғаламдық желісі (станциялар, жер серіктері, радиолокаторлар), телекоммуникациялық желілер және деректерді өңдеу орталықтары. Ақпарат еркін және тегін, ал бірыңғай шартты белгілер карталарды аудармасыз оқуға мүмкіндік береді.

🌟 Күн сайын байланыс арналары арқылы 20 миллион әріптік-цифрлық деректер мен 2500 синоптикалық карта жіберіледі.

Карталар жер беті және биіктік, негізгі және қосымша (бақылау мерзімдері бойынша) және көмекші болады, мысалы, найзағай, тұман, көктайғақ карталары. Негізгісі — нақты ауа райының картасы: оны сайттарда әр 6 сағат сайын жаңартып отырады.

Картада не салынған

• Түрлі-түсті шеңберлер — ерекше құбылыстар: қызыл — найзағай, жасыл — жаңбыр, көк — қар, көгілдір — нөсерлі қар, сарғыш — тұман, сары — тұманды нөсер.
• Изобаралар — қысымы бірдей нүктелерді қосатын қара сызықтар.
• Ж және Т — жоғары және төмен қысым аймақтарының орталықтары.
• Шептер — ауа массаларының шекаралары. Үшбұрыштары бар көк сызық — суық шеп. Жарты шарлары бар қызыл сызық — жылы шеп. Үшбұрыш пен жарты шары бар қоңыр сызық — окклюзия шебі.
• Сандар бағандары әр бекеттің жанында — бақылау нүктесіндегі ауа райы.

Циклон және антициклон

Қалыпты қысым — 1013 гПа (760 мм сын. бағ.). 990–1005 гПа қысым төмен, 1020–1035 гПа қысым жоғары деп саналады. 1 мбар = 1 гПа.

Циклон — жылы және суық ауадан тұратын алып «иірім». Жылы ауа жоғары көтеріледі, жер бетінде қысым төмендейді, ауа салқындап, бұлттар пайда болады да, жауын-шашын жауады. Циклонның орталығында ауа райы жауынды және желді болады.

Антициклон — керісінше: суық ауыр ауа төмен түседі, қызады және құрғақ болады. Бұлттар жоқ, жауын-шашын жоқ. Қыста суық, жазда ыстық.

Шептер

Жылы шепте жеңіл жылы ауа суық ауаның сынасымен «баспалдақпен көтерілгендей» баяу көтеріледі. Бұлттар қабатты-жаңбырлы, ұзақ жаңбыр немесе қар жауады. Шеп өткеннен кейін жылынып, ашылады.

Суық шепте ауыр суық ауа жылы ауаның астына тез сына болып кіріп, оны күрт жоғары итереді. Қуатты будақ-жаңбырлы бұлттар пайда болады, жазда найзағай, нөсер, бұршақ, қыста боран. Жел күшейеді, температура төмендейді.

Егер жылдам суық шеп жылы шепті қуып жетіп, онымен қосылса, ең қауіпті окклюзия шебі пайда болады: дауылды жел, күшті найзағай, ең ұзақ жауын-шашын.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ауа райы болжамы бар кез келген қосымшаны немесе Қазгидромет сайтын ашып, ауа райы картасын табыңыз. Баладан циклонды (Т) мен антициклонды (Ж) көрсетуін және жаңбырдың қайда болатынын түсіндіруін сұраңыз. Егер істей алса, ол негізгісін түсінген.

Ауа райының бекетті үлгісі

Картада әр метеобекеттің жанында сандар мен белгілерден тұратын «шифр» тұрады. Ол мынаны білдіреді. Ортадағы шеңбер бұлттылықты балмен көрсетеді (0 — бос, 10 — толық боялған). Оның айналасында: температура, қысым, ауа райының түрі, жел, бұлттардың пішіні, жауын-шашын орналасады.

📕 Оқулықта Алматы үшін алдымен «желдің жылдамдығы 2,5 м/с» деп жазылған, ал қорытынды есепте «жел 5 м/с» делінген. Екеуінің бірі дұрыс емес: шартты белгілер бойынша жебедегі кіші қауырсын 2,5 м/с, ал үлкені 5 м/с дегенді білдіреді. Сондықтан есепте салынған қауырсынға сәйкес келетін жылдамдықты жазу керек.

💡 Синоптикалық карталардағы уақыт UTC (Гринвич) бойынша көрсетілген. Қазақстанда қазір бірыңғай уақыт UTC+5, демек, 06 UTC мерзімі бізде таңғы сағат 11.

Өзіңді тексер

• Бұлттардан түсетін жауын-шашын ауадан бөлінетін жауын-шашыннан немен ерекшеленеді? Біріншілері бұлттардан түседі (жаңбыр, қар, бұршақ), екіншілері суық беттерде ауадан бөлінеді (шық, қырау, қылау, көктайғақ).
• 12 мм жауын-шашын 1 м²-ге неше литр су береді? 12 литр, өйткені 1 мм жауын-шашын 1 м²-ге 1 л-ге тең.
• Астанада жауын-шашын (319 мм) Алматыдағыдан (674 мм) неге екі есе аз? Алматы Іле Алатауының етегінде орналасқан: таулар ауаны көтеріліп, ылғалды беруге мәжбүр етеді. Ал Астана материктің ішіндегі ашық далада.
• Суық шеп жылы шептен немен ерекшеленеді? Суық шеп жылы ауаны тез жоғары ығыстырады: нөсер, найзағай, күрт салқындау. Жылы шеп суық ауаның үстімен баяу жылжиды: ұзақ ақжауын және жылыну.
• Антициклонның орталығында неге әдетте ашық болады? Ол жерде ауа төмен түседі, қызады және қанығудан алыстайды, бұлттар пайда болмайды.

Жаттығуларды шығарамыз

Оқулықта «Сұрақтар мен тапсырмалардың» екі тізімі берілген: жауын-шашын бойынша (4 тапсырма) және синоптикалық карталар бойынша (8 тапсырма). Мен оларды қатарынан нөмірлеймін: № 1–4 — бірінші тізім, № 5–12 — екінші тізім (оның 1–8 тапсырмалары).

№ 1

Адамдардың шаруашылық әрекетіне жауын-шашынның қандай маңызы бар? Өз бақылауларыңнан мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Адамға су қай жерде қажет екенін және оның тым көп немесе тым аз болғанда не болатынын ойла.

Жауап үлгісі.

• Ауыл шаруашылығы: жаңбыр мен қар егістікті суарады. Көктемде қардан еріген су өзендерді және суаруды қоректендіреді.
• Адамдар мен өнеркәсіпке арналған су: жауын-шашын өзендерді, көлдерді, су қоймаларын және жерасты суларын толықтырады.
• Энергетика: сулы өзендер ГЭС турбиналарын айналдырады (мысалы, Ертістегі Бұқтырма ГЭС-і).
• Көлік: жаңбыр мен қар жауғанда апат көбейеді, ал көктайғақ ең қауіпті.
• Қауіпті құбылыстар: нөсерлер сел тудырады (Алматы маңында бұл ерекше белгілі), су тасқыны, бұршақ егінді соғады. Ал жауын-шашынсыз құрғақшылық пен өрт болады.
• Өз бақылауымнан: «өткен көктемде қатты жаңбырдан кейін ауламызда тұтас көл тұрды, ал жазда бақшаны күніне бір рет суару ғана көмектесті».

Жауабы: жауын-шашын ауыл шаруашылығы, сумен жабдықтау және энергетика үшін қажет, бірақ қауіпті де: су тасқыны, сел, бұршақ, көктайғақ, ал олардың жетіспеуі құрғақшылыққа әкеледі.

№ 2

Тәулігіне, айына, жылына түсетін жауын-шашын мөлшерін қалай анықтайды? Жауын-шашынның орташа көпжылдық мөлшері қалай есептеледі?

Қалай ойлаймыз. Алдымен құралды, содан кейін «арифметиканы» еске түсір.

Шешуі.

1. Жауын-шашын өлшегіш: суды жинап, өлшегіш стақанға құяды, бөлімдері бойынша қабаттың миллиметрін оқиды.
2. Тәулікке: тәулік ішіндегі барлық өлшемдердің қосындысы. Айға: барлық тәуліктік мәндердің қосындысы. Жылға: 12 айлық қосындының қосындысы.
3. Орташа көпжылдық: көп жылдағы жылдық қосындыларды алады (метеорологтар 30 жыл алады, мысалы, 1991–2020), қосады және жылдар санына бөледі.

Жауабы: жауын-шашын өлшегішпен судың қабатын мм-мен өлшейді; айлық және жылдық қосындыларды қосады; орташа көпжылдық = барлық жылдардағы қосынды : жылдар саны.

№ 3

«Ауа райы күнделігінен» жүргізген бақылауларыңның бір ай ішінде түскен жауын-шашынды күндерді есептеңдер.

Қалай ойлаймыз. Күнделікті аш, әр күнді қарап шық және жаңбыр, қар, сіркіреме, шық немесе қырау болды ма, белгіле. Миллиметрді емес, күндерді санаймыз.

Сенің күнделігіңді көрмейміз, сондықтан міне үлгі:

Шешуі. 2 + 3 + 1 + 3 + 0 = 9.

Жауабы: (үлгі) сәуірде 30 күннің 9 күні жауын-шашын болды. Егер сенің күнделігіңде басқа сандар болса, солай істе: белгілерді санап, нәтижені жаз.

№ 4

Алматы — Қазақстанның барлық ірі қалаларының ішіндегі ең ылғалды қала. Төменде келтірілген мәліметтерге сүйеніп (немесе өзіңе жақын орналасқан үлкен қаланың, мұғалімнің келтірген мәліметтері бойынша) «Көпжылдық бақылаулар бойынша Алматыдағы жауын-шашынның орташа айлық мөлшері» диаграммасын жасаңдар. Салынған диаграмманы 47-суреттің диаграммаларымен салыстырыңдар. Диаграммаларың оларға сәйкес келе ме?

Қалай ойлаймыз. Алдымен 12 бағана сал, содан кейін жылдың қай мезгілінде жауын-шашын ең көп екенін және барлығы қанша екенін қара.

Шешуі.

1. Жылдық қосынды: 35 + 43 + 72 + 112 + 99 + 59 + 43 + 34 + 28 + 50 + 55 + 44 = 674 мм.
2. Максимум сәуірде (112 мм), минимум қыркүйекте (28 мм).
3. Көктем (наурыз–мамыр): 72 + 112 + 99 = 283 мм, жылдық жауын-шашынның шамамен 42 %-ы. Жаз: 136 мм (20 %). Күз: 133 мм (20 %). Қыс: 122 мм (18 %).
4. 47-суретпен салыстыру: Берген (2461 мм, жыл бойы көп) сәйкес келмейді: Алматыда 3,7 есе аз. Сеул (1224 мм, жазда шыңы) сәйкес келмейді: бізде жаз құрғақ. Аден (46 мм) және Шірікрабат (103 мм) тым құрғақ: Алматыда 6–15 есе көп жауын-шашын.

Жауабы: жылына 674 мм жауын-шашын, ең көбі көктемде (сәуір 112 мм). Ешбір диаграммаға толық ұқсамайды; жазғы төмендеуі бойынша Шірікрабатқа жақынырақ, бірақ жауын-шашын 6–7 есе көп.

№ 5

Ауа райының бекетті үлгісі дегеніміз не?

Қалай ойлаймыз. Бұл — бір метеобекеттің ауа райының шартты жазбасы: онда не жазылған және қалай.

Жауап үлгісі. Ауа райының бекетті үлгісі — бақылау нүктесіндегі ауа райының шартты жазбасы, шеңбер, сандар және оның айналасындағы белгілерден құралған. Онда бұлттылық, бұлттардың пішіні, бақылау сәтіндегі ауа райы, желдің бағыты мен жылдамдығы, температура, қысым және жауын-шашын кодталған. Бірыңғай шартты белгілер кез келген елдің метеорологтарына оны аудармасыз оқуға мүмкіндік береді.

Жауабы: бекетті үлгі — шеңбері, сандары және белгілері бар бекеттегі ауа райының стандартты «шифры».

№ 6

Синоптикалық карталардағы бейнеленген шартты белгілердің қайсысы есіңде қалды?

Қалай ойлаймыз. Белгілердің өз шағын кестеңді жаса.

Жауабы: жоғарыдағы карточкаларды қара: шептерді, изобараларды, Ж/Т-ны және түрлі-түсті шеңберлерді есте сақтаған пайдалы.

№ 7

Негізгі синоптикалық нысандарды атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл — барикалық өрісте көрінетін нәрселер: құйындар мен ауа массаларының шекаралары.

Жауабы: циклондар, антициклондар және атмосфералық шептер (жылы, суық және окклюзия шебі).

№ 8

Изобаралар дегеніміз не? Олардың картадағы қызметі?

Қалай ойлаймыз. «Изо-» бөлігі «тең» дегенді, «бар» — қысымды білдіреді.

Шешуі. Изобаралар — атмосфералық қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтар. Картада олар барикалық өрісті көрсетеді: төмен және жоғары қысым аймақтарын (циклондар мен антициклондар) және желдің күшін. Изобаралар неғұрлым жиі болса, жел соғұрлым күшті: шағын қашықтықта қысым айырмашылығы үлкен.

Жауабы: изобаралар — тең қысым сызықтары; олар бойынша циклондар мен антициклондарды табады және қай жерде желді екенін анықтайды.

№ 9

Циклондар мен антициклондардың ұқсастығы мен айырмашылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Қысымды, ауаның қозғалысын, айналу бағытын және ауа райын салыстыр.

Ұқсастығы: екеуі де — ірі атмосфералық құйындар; тұйықталған изобаралармен көрсетіледі; үлкен аумақтағы ауа райын анықтайды.

Жауабы: кестені қара.

№ 10

Қандай атмосфералық шептерді білесіңдер?

Шешуі.

1. Жылы (жарты шарлары бар қызыл сызық): жылы ауа суық ауаның үстімен көтеріледі, бұлттар қабатты-жаңбырлы, ақжауын, кейін жылынады.
2. Суық (үшбұрыштары бар көк сызық): суық ауа жылы ауаны күрт ығыстырады, нөсер, найзағай, бұршақ немесе боран, күрт салқындау.
3. Окклюзия шебі: суық шеп жылы шепті қуып жетеді, ең күшті найзағай, дауыл және ұзақ жауын-шашын.

Жауабы: жылы, суық және окклюзия шебі.

№ 11

Синоптикалық картадан Қазақстан қалаларының бірін таңдаңдар. 49-суреттегі шартты белгілерді қолданып, картадан көрсетілген бақылау мерзіміндегі нақты ауа райын оқыңдар. Үлгі бойынша ауа райы туралы жазбаша дәптерге жазыңдар (106-бет). Сыныптастарыңның жұмысын бағалаңдар («Шеңбер бойынша әңгімелеу» стратегиясы).

Қалай ойлаймыз. 16.04.2025, 06 UTC картасын ал. Бекетті қадамдап оқы: шеңбер, бұлттар, жел, температура, қысым, жауын-шашын.

Ақтауды таңдаймыз (Каспий).

Жауап үлгісі (есеп). Ақтау, 2025 жылғы 16 сәуір, 06 UTC мерзімі (Қазақстан уақытымен сағат 11). Бұлттылық будақ-жаңбырлы, 10 балл. Жел шығыс, әлсіз, шамамен 1 м/с. Ауа температурасы +14,2 °C. Қысым 1020,5 гПа. Соңғы 12 сағатта 5 мм жауын-шашын түсті.

Жауабы: есеп жоғарыда. Басқа қала үшін сол қадамдарды қайтала: Астана — бұлттылық 10 балл, +4,3 °C, 1025,1 гПа; Жезқазған — ашық, +6,8 °C, 1026,5 гПа.

№ 12

Топтық жұмыс (оқулықтың 8-тапсырмасы). Постерде еліміздің қалаларының бірінде ауа райының бекетті үлгісін жасаңдар (өз таңдауымен), бақылау мәліметтері бойынша UTC сағат 12-00, 20.04.2025 ж. күнімен. 49-суреттен шартты белгілерді қараңдар. Сыныптастарыңа талқылауы мен бағалауы үшін өз үлгіңді ұсыныңдар («Галерея бойынша тур» стратегиясы).

Қалай ойлаймыз. Кестеден қаланы таңдаңдар (Атырау, Қарағанды, Семей, Түркістан, Көкшетау) және мәндерді бекеттің «үлгісіне» жазыңдар. Қарағандыда көрсетеміз.

Қарағанды мәліметтері: бұлттылық 8 балл; жоғарғы қабат бұлттары шарбы, төменгі қабатта қабатты-будақ; жел 5 м/с; қазіргі ауа райы — сіркіреме жаңбыр; температура 9,7 °C; қысым 1021,2 гПа; жауын-шашын 6 мм.

Шешуі. Үлгіні толтырамыз:

Постерді қалай ресімдеу керек: жоғарыда қаланың атауы және мерзімі бар күні (12 сағ UTC = Қазақстан уақытымен 17 сағ), ортада ірі етіп бекетті үлгінің өзі, жанында шартты белгілердің түсіндірмесі, төменде ауа райы туралы бір сөйлемдік есеп.

Жауап үлгісі (есеп). Қарағанды, 20.04.2025, 12 сағ UTC. Бұлттылық 8 балл: қабатты-будақ және шарбы бұлттар. Сіркіреме жаңбыр. Жел 5 м/с. Температура +9,7 °C, қысым 1021,2 гПа, соңғы 12 сағатта 6 мм жауын-шашын түсті.

📕 Оқулықтағы кестеде Семей үшін бұлттылық 0 балл деп көрсетілген, бірақ сол бағанда шарбы бұлттар да жазылған. Бұлттылық 0 болса, бұлттар жоқ, сондықтан бұл мәліметтер бір-біріне қайшы. Семей постері үшін бұлттылықты (0 балл, бос шеңбер) негізге алып, бұлт белгісін салмаған жөн.

Жауабы: шеңбері (8 балл), бұлттар мен жаңбыр белгілері, температурасы 97, қысымы 212, жауын-шашыны 6 және ауа райы есебі бар постер.

Жадынама

• Жауын-шашын өзендер, өсімдіктер және адамдар үшін қажет, бірақ олардың артықтығы мен жетіспеуі қауіпті.
• Жауын-шашын мұхиттан желдер соғатын жерде көп: Берген, Мосинрам. Материктің ішінде аз: Шірікрабат, Қызылқұм, Аден.
• Алматы: жылына 674 мм, ең көбі көктемде; Астана: 319 мм.
• Қалыпты қысым: 1013 гПа = 760 мм сын. бағ.
• Картада температура мен қысым сандармен үтірсіз жазылады: 86 = +8,6 °C, 195 = 1019,5 гПа.

Шағын тест