§ 24. Қолайсыз атмосфералық құбылыстар

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 107–112-беттер.

Нені үйренесің

• Қандай ауа райы құбылыстары қолайсыз саналатынын және олардың неге көбейіп бара жатқанын түсіндіруді.
• Мұндай құбылыстарды топтарға бөлуді: температура, жел, жауын-шашын, атмосфера айналымы.
• Тропикалық циклонды, торнадоны және құйынды ажыратуды және олар қай жерде болатынын табуды.
• Қазақстан үшін қауіптерді және олардан қорғану жолдарын атауды.

Ой қозғау

• Ауа райының қандай элементтері адамдар мен шаруашылыққа қауіпті болуы мүмкін? Қатты жел, аяз бен ыстық, нөсер мен бұршақ, тұман, найзағай.
• Ауа райының қандай жағымсыз құбылыстарына өзің тап болдың? Мысалы, қыста көктайғақ пен боранға, жазда қатты жел мен бұршақ аралас найзағайға. Өз жағдайыңды еске түсір: сонда не болды?

💡 Ауа райы өзінен-өзі «жаман» болмайды. Ол адамдарға қауіп төндіргенде немесе шаруашылыққа зиян келтіргенде — үйлерді құлатқанда, егінді жойғанда, әуежайларды жапқанда — қолайсыз құбылысқа айналады.

Тақырыпты талдаймыз

Дауылдар неге жиілеп кетті

Біз жаһандық жылыну дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Жылыған атмосферада ылғал да, энергия да көп болады. Жиналған энергия босап шыққанда, ол ауа райын құбылмалы етеді: дауыл мен нөсер, ал басқа жерде құрғақшылық пен өрт туады. Ғалымдардың есептеуінше, соңғы 80 жылда ауа райына байланысты табиғи апаттардың саны шамамен үш есе өскен.

🌟 Он жыл ішінде (2014–2023 жж.) әлемде 4000-ға жуық қолайсыз атмосфералық құбылыс тіркелді. Олардан 1 миллиард 600 миллионға жуық адам зардап шекті, ал экономикалық шығын 2 триллион долларды құрады.

Төрт топқа бөлінетін апаттар

Климатолог мамандардың есептеуінше, адамдар мен шаруашылыққа қауіп төндіретін ауа райының 19 қолайсыз құбылысы бар. Оларды қандай элементпен немесе үдерістің қайсысымен байланысты екеніне қарай бөлген ыңғайлы. Мұны төрт тармақты схема етіп көрсетуге болады.

Жыл мезгіліне қарай бөлу одан да қарапайым: суық кезең (аяз, қар жауу, көктайғақ, боран) және жылы кезең (ыстық, құрғақшылық, нөсер, бұршақ, найзағай, құйын).

Аяз бен ыстық: қайда және қаншалықты

Қатты аязда ең төменгі температура −35 °C және одан төмен болып, 5 күнге немесе одан да көп уақытқа созылады. Қатты ыстықта жоғарғы температура 35 °C және одан жоғары болып, сондай уақыт аралығында сақталады. Аяз адамға, су құбырларына және малға қауіпті. Ыстық жүрекке және егінге зиян.

Еуразияда қатты аяздардың оңтүстік шегі біздің елімізнің ортасы мен шығысы арқылы Швецияның солтүстігінен Қытайдың солтүстік-шығысына дейін өтеді. Солтүстік Америкада ол бүкіл Канаданы қамтиды. Қатты ыстықтың көрініс беру аумағы әлдеқайда кең: жердің тіршілігі бар құрлығының шамамен 60%-ы және Қазақстан аумағының 90%-ы.

🌟 Біздің ел материктің ортасында жатыр, сондықтан температура «тербелісі» күрт: қыста Астанада шамамен −30 °C болады, жазда Түркістанда және оңтүстікте +40 °C-қа және одан да жоғары көтеріледі. Шкаланың екі шеті де бір елде.

Құрғақшылық: баяу жылжитын бәле

Құрғақшылық — жауын-шашынның ұзақ уақыт жетіспеуі: бірнеше аптадан 15 жылға дейін созылады. Рекорд Оңтүстік Америкадағы Атакама шөлінде: онда жаңбыр жылдап жаумайды. Құрғақшылықтан топырақ кеуіп, егін мен мал қырылады, орман мен дала жиі өртенеді.

Құрғақшылықтан жыл сайын шамамен 50 миллион адам зардап шегеді. Қазақстанда бұл жиі кездесетін жағдай: соңғы уақытта әр екінші жыл құрғақшылық байқалуда. Сондықтан бізде суару мен құрғақшылыққа төзімді бидай сорттары өте маңызды.

Тропикалық циклон мен торнадо: екі құйын

Екеуі де қиратады, бірақ шыққан жері де, көлемі де әртүрлі.

Тропикалық циклондар — диаметрі 1000 км-ге дейінгі ірі құйындар. Олардың айырмашылығы — мұхит бетінде қатты қызған біртекті ауадан қалыптасады. Тропикалық циклондар қатты нөсер, найзағай, дауылды жел, толқынымен ерекшеленеді. Олар барлық жойқын күшін теңіз жағалауларына үйіріп, халық тұрмысына үлкен зиянын келтіреді. Тропикалық циклондар Солтүстік Мұзды мұхиттан басқа барлық мұхиттарға тән.

🌟 2005 жылы Катрина дауылы Жаңа Орлеан маңындағы мұхиттан қорғайтын бөгеттерді қиратып, жарты миллион американдық қаланы су астында қалдырды.

Торнадо (құрлықта) және құйын (су үстінде) — шағын масштабты атмосфералық құйындар. Олар атмосфералық шептерде суық және ыстық ауа түйіскенде пайда болады. Ол найзағай бұлтынан жерге қарай су тамшылары мен ауадан тұратын шұңғыл ыдыс тәрізді болып («құйын тұмсығы») созылады. Бұл жылдам айналатын су — ауа бағанасы сағатына 100 км жылдамдықпен қозғалады. Ол өзінің жолында кезіккеннің бәрін қиратып, өзіне іліп, тартып алады. Торнадо диаметрі 4 км-ден аспайды, бірақ оның зияны орасан зор. Ол барлық құрлықта, көптеген елдерде, көбінесе АҚШ-та жиі болады. Бұл елдің метеорологтары олардың қозғалысының негізгі жолын «Торнадо аллеясы» деп атайды (Солтүстік Дакотадан Техасқа дейінгі штаттар).

💡 Біздің елімізде су құйындары Солтүстік Каспийдің үстінде жиі байқалады.

Жел мен шаңды дауылдар

Кең таралған қолайсыз құбылыс — орташа жылдамдығы 20 м/с-тан асатын қатты желдер. Олар атмосфералық шептер мен циклондардың өтуі кезінде пайда болады. Қатты желдер еліміздің 60% аумағында таралған, әсіресе Жетісу қақпасы мен Солтүстік Каспийде тұрақты байқалады.

Қатты жел шаң мен құмды көтеріп, шаңды дауылдарды туғызады. Біздің елімізде олар барлық аймақтарда кездеседі. Бірақ ең «шаңды» аймақ — Арал маңы: мұнда шаңды, құмды және тұзды дауылдар жылына 50 күнге дейін соғады. Себебі — Арал теңізінің кеуіп қалған түбі.

Жауын-шашын және найзағай

Қолайсыз атмосфералық құбылыстардың келесі тобы — айрықша және қауіпті (мысалы, ірі бұршақ) жауын-шашындар. Олар өзендердегі су тасқыны, су басу, ауылшаруашылық жерлерін су алу, топырақтың, жолдардың шайылуы, көшкіндер, сел, қар көшкіндерінің түсуімен қауіп төндіреді. Атмосфералық жауын-шашынның түсуімен қатар электрлік сипаттағы қауіпті құбылыстар — яғни найзағайлар да байқалады. Бұл ҚАҚ тобы ел аумағының 1/5 бөлігінде байқалады.

⚠️ Жиі кететін қате. Торнадо мен тропикалық циклонды шатастырады. Өлшемдерін есіңде сақта: циклонның ені 1000 км-ге жетуі мүмкін және ол мұхит үстінде «өмір сүреді», ал торнадо тарлау — 4 км-ге дейін, оның үстіне құрлықта пайда болады. Торнадо кішірек, бірақ күшін бір жерге жинайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ауа райы қосымшасын бірге ашып көріңіздер: ол дауыл туралы ескертуді қалай көрсетеді? Баладан найзағай немесе қатты жел кезінде не істеу керегін сұраңыз: жалғыз ағаштың түбіне тығылмау, судан және ашық жерден кету.

Өзіңді тексер

• Қандай құбылыстарды қолайсыз деп атайды? Адамдардың қауіпсіздігіне қауіп төндіретін, халыққа және экономикаға зиян келтіретін құбылыстарды.
• Олар неге көбейіп барады? Жылыну атмосфераны жылырақ әрі ылғалдырақ етеді, онда энергия көп болады, ауа райы күрт және болжанбайтын болады.
• Торнадо тропикалық циклоннан немен ерекшеленеді? Торнадо — құрлықта найзағай бұлтынан пайда болатын шағын құйын (4 км-ге дейін), ал циклон — жылы мұхит үстіндегі орасан үлкен құйын (1000 км-ге дейін).
• Құрғақшылық дегеніміз не және ол немен қауіпті? Жауын-шашынның ұзақ уақыт жетіспеуі. Топырақ кеуіп, егін мен мал қырылады, өрт қаупі мен аштық қаупі артады.
• Қазақстанда шаңды дауыл ең көп қай жерде болады? Арал маңында, жылына 50 күнге дейін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

52-суретте қолайсыз атмосфералық құбылыстар қандай ортақ белгілермен топтастырылған?

Қалай ойлаймыз. Схеманың төрт тармағына қарап, олардың атауларында не ортақ екенін тап.

Шешуі. Құбылыстар ауа райының қай элементімен немесе қандай үдеріспен байланысты екеніне қарай біріктірілген: ауа температурасымен (аяз, ыстық, құрғақшылық), атмосфера айналымымен (тропикалық циклондар, торнадо), желмен (қатты жел, шаңды дауыл) және атмосфералық жауын-шашынмен (нөсер, қалың қар жауу, бұршақ, көктайғақ, тұман, найзағай).

Жауабы: ауа райы элементімен немесе атмосфералық үдеріспен байланысы бойынша: температура, айналым, жел, жауын-шашын.

№ 2

Жылдың жылы және суық мезгілдеріндегі қолайсыз атмосфералық құбылыстарға мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қыста не болатынын, жазда не болатынын ойлан.

Шешуі. Кесте жасаймыз.

Жауабы: суық мезгілде: аяз, қар жауу, көктайғақ; жылы мезгілде: ыстық, құрғақшылық, нөсер, бұршақ, торнадо.

№ 3

Еліміздегі негізгі шаңды дауылды аймақтар …

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен желдің қатты соғатын жерлерін және ең «шаңды» аймақты тап.

Шешуі. Шаңды дауылдарды қатты жел туғызады. Қатты желдер еліміздің 60% аумағында таралған, әсіресе Жетісу қақпасы мен Солтүстік Каспийде тұрақты байқалады. Шаңды дауылдар барлық аймақтарда кездеседі, бірақ ең «шаңды» аймақ — Арал маңы: мұнда шаңды, құмды және тұзды дауылдар жылына 50 күнге дейін соғады, себебі Арал теңізінің түбі кеуіп қалған.

Жауабы: негізгі шаңды дауылды аймақтар — Арал маңы (ең «шаңды»), сондай-ақ Жетісу қақпасы мен Солтүстік Каспий.

№ 4

Қолайсыз атмосфералық құбылыстармен нәтижелі күресу мысалдарын келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қорғанудың үш жолы бар: алдын ала ескерту, қорғану, зиянды барынша азайту.

Жауап үлгісі.

• Болжамдар мен ескертулер. Жер серіктері мен радарлар тропикалық циклонды немесе найзағайды алдын ала көрсетеді, адамдарға хабарланады, қажет болса көшіріледі.
• Бұршаққа қарсы қорғаныс. Найзағай бұлттарына арнайы реагенттер жібереді, сонда бұршақ ұсақ болып түседі. Бұл бақтар мен егістерді қорғайды.
• Бөгеттер мен дамбалар. Алматының үстіндегі Медеу бөгеті 1973 жылғы селді тоқтатты. Катринадан кейін Жаңа Орлеанның дамбасы күшейтілді.
• Суару және орман жолақтары. Құрғақшылықты жеңуге көмектеседі және егістіктегі желді әлсіретеді.

Жауабы: болжам және хабарлау, бұршаққа қарсы қорғаныс, бөгеттер, орман жолақтары және суару.

№ 5

Сөйлемдерді аяқтаңдар:

Қалай ойлаймыз. Схема мен мәтінді еске түсір: суық мезгілге не жатады, жел жылдамдығы 30 м/с-тан асқанда оны қалай атайды, қауіпті бұршақ қай жерде жауады, ұшақтарға не кедергі, қуатты шағын құйынды не дейді.

Шешуі.

1. Суық мезгілдің ауа райы элементтері: қатты аяз, қалың қар жауу, боран, көктайғақ.
2. Жылдамдығы 30 м/с-тан асатын жел — дауыл (ураган); ол үйлерді қиратады, ағаштарды сындырады.
3. Елдің қауіпті бұршақ жауатын аудандары — тау бөктерлері мен таулы аймақтар (мысалы, Алматы, Жетісу, Түркістан облыстарының тау бөктері).
4. Ұшақтардың ұшуы мен қонуына тұман, қатты жел, найзағай, көктайғақ кедергі келтіреді.
5. Ортасында қысымы өте төмен қуатты шағын көлемді құйын: теңіз үстінде құйын, құрлық үстінде — торнадо.

Жауабы: жоғарыдағы тізімді қара.

№ 6

Параграф мәтініне (52-суреттен өз таңдауыңмен) сүйене отырып, қолайсыз атмосфералық құбылыстардың (ҚАҚ) біріне зерттеу жүргізіңдер. Зерттеу жоспары: 1) ҚАҚ түрі, оның ауа райы элементімен байланысы; 2) ҚАҚ адамға және оның шаруашылығына қолайсыз әсері; 3) дүниежүзінде және еліміздің қай жерінде кеңінен таралған; 4) ҚАҚ қорғанудың қандай жолдары бар және сендердің ұсыныстарың. Зерттеу нәтижелерін постер түрінде жасап, сыныпта талқылау үшін ұсыныңдар. Сыныптастарыңның жұмысын бағалауға қатысыңдар.

Қалай ойлаймыз. Схемадан бір құбылысты таңда (мысалы, құрғақшылықты) да, жоспардың төрт сұрағына жауап бер.

Жауап үлгісі (құрғақшылық үшін). Құрғақшылық — жауын-шашынның ұзақ уақыт жетіспеуі, жоғары ауа температурасымен байланысты. Ол егін мен жайылымдарды жояды, өзендерді құрғатады. Барлық материктерде таралған; Қазақстанда әр екінші жыл құрғақ болады, әсіресе дала мен шөлді аймақтарда. Суару, құрғақшылыққа төзімді сорттар, қар тоқтату және суды үнемдеу арқылы қорғанады. Мен саяжайларда тамшылатып суаруды және аулаға суды аз қажет ететін ағаштар отырғызуды ұсынамын.

Жауабы: төрт бөлімнен тұратын жоспар бойынша (түрі, зияны, таралуы, қорғану) карта мен фотосы бар постер.

Жадынама

• Жылыну қолайсыз құбылыстарды көбейтеді.
• Қатты ыстық Қазақстан аумағының шамамен 90%-ын, қатты желдер шамамен 60%-ын, аяздар шамамен 50%-ын қамтиды.
• Қорғаныс: болжам және хабарлау, бөгеттер, суару, орман жолақтары.

💡 Өзіндік талдау. Сөздерді аяқта: «Бүгін мен торнадоның циклоннан немен айырмашылығы бар екенін білдім. Арал маңында жылына 50 күнге дейін дауыл соғатыны мені таңғалдырды. Мен … туралы көбірек білгім келеді.»

Шағын тест