§ 29. Мұхит суларының қозғалысы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 125–132-беттер.

Нені үйренесің

• Судың тербелмелі және ілгерілемелі қозғалыстарын, яғни толқындар мен ағыстарды ажыратуды.
• Толқындардың үш түрін (жел, сейсмикалық, толысу) атап, олардың қалай пайда болатынын түсіндіруді.
• Картадан жылы және суық ағыстарды көрсетіп, олардың айналымды қалай түзетінін түсіндіруді.
• Ағыстардың климат пен адамдар үшін маңызы неде екенін айтуды.

Ой қозғау

• Суда қандай толқындар болады? Көлде немесе бассейнде: жел толқындары, қайық пен катерден түскен толқындар. Мұхитта жер сілкінісінен болатын алып толқындар мен толысу толқындары да бар.
• Мұхитта қандай «өзендер» ағады? Бұл — мұхит ағыстары: жылу мен суықты мыңдаған шақырымға тасымалдайтын судың орасан зор ағындары.

💡 Ағыс — конвейер сияқты, ал толқын — стадиондағы «жанкүйерлерге» ұқсайды: адамдар тұрып-отырады, бірақ өз орнында қалады.

Тақырыпты талдаймыз

Толқындар мен ағыстар: айырмашылығы неде

Толқындарда су көтеріліп-төмендейді, бірақ алға дерлік жылжымайды. Бұл — тік бағыттағы, тербелмелі қозғалыс. Ағыстарда су алыс қашықтыққа алға тасымалданады. Бұл — көлденең бағыттағы, ілгерілемелі қозғалыс. Мұхит суларының қозғалысы тербелмелі және ілгерілемелі болуы мүмкін.

Жел толқындары

Мұхит бетіндегі толқындардың пайда болуының негізгі себебі — жел. Кез келген толқынның қыры (судың бетінен көтерілген жоғарғы бөлігі) және табаны (ең терең жері) болады. Толқынды үш шамамен сипаттайды:

• ұзындығы — екі іргелес қыры арасындағы қашықтық;
• биіктігі — табанынан қырына дейінгі қашықтық;
• жылдамдығы — қырдың бір секунд немесе бір сағат уақыт бірлігінде өтетін қашықтығы. Жел толқындарының жылдамдығы орта есеппен шамамен 20 км/сағ.

Ашық мұхитта жел толқындарының биіктігі әдетте 5 м-ден аспайды. Теңізде олар мұхитқа қарағанда төмен болады (3 м-ден аспайды, ал ұзындығы 150 м-ге дейін барады). Рекорд — шамамен 30 м: бұл он қабатты үйдің биіктігі.

Толқын таяздыққа шыққанда, түбі оның төменгі бөлігін тежейді. Қыры жылдамырақ жүгіріп, алға қарай еңкейіп, аударылады. Осылайша соқпа толқындар пайда болады.

Толқындар орасан зор қуат әкеледі. Соқпа толқындар жартасты және темірбетонды жағалау бекіністерін бұзады, дауыл кезінде суды 45 м биіктікке дейін көтереді. Адам бұл қуатты қолдануды үйреніп жатыр: Норвегияда, Португалияда, Аустралияда толқынға тәжірибелік электр станциялары жұмыс істеп тұр.

Цунами: жер сілкінісінен болатын толқын

Сейсмикалық толқындар, яғни цунамилер су астындағы жер сілкінісінен, жанартаулардың атқылауынан, тау жыныстарының құлауынан және көшкінінен пайда болады. Мұхиттағы ең биік және жойқын толқындар осылар.

Ашық мұхитта цунами 500–1000 км/сағ жылдамдықпен шауып барады (ұшақтай), бірақ оның биіктігі небәрі 10 см-ден 5 м-ге дейін, ал ұзындығы 100-ден 500 км-ге дейін болады. Кеме оны байқамайды. Жағалауға жақындағанда, таяз суда толқын тежеліп, ондаған есе өсіп, «су қабырғасы» болып құлайды. Кішірек, аласа маржан аралдары үшін цунами өте қауіпті: су оларды жай ғана басып өтеді.

📕 Оқулықта «цунами» сөзі жапон тілінен «толысу толқыны» деп аударылған. Бұл дұрыс емес: жапон тілінде цунами — «айлақтағы толқын» (цу — айлақ, нами — толқын), ал толысу толқындары мүлде басқа құбылыс (төменде).

🌟 XXI ғасырдың басындағы ең ауыр апат — 2004 жылдың 26 желтоқсанындағы Үнді мұхитындағы цунами. Суматра маңындағы су астындағы жер сілкінісі 20 метрлік толқын туғызды. Ол 20 минуттан кейін Суматра аралына, 3 сағаттан кейін Үндістан жағалауына, 5 сағаттан кейін Африка жағалауына жетті. Аймақтың 14 елінде шамамен 230 мың адам қаза тапты, 1,5 миллион адам үйсіз қалды.

💡 Қазақстанда цунами болмайды: мұхит та жоқ, қолайлы жарықтар да жоқ. Бірақ дәл осындай «тұрақты» толқындар — сейшалар — Балқашта және Алакөлде қатты жел суды шайқағанда пайда болады.

Толысу және қайту

Толысу толқындарын Ай мен Күннің тартылыс күші тудырады. Толысу толқыны шығыстан батысқа қарай жылжып, бір тәулікте жер шарын айналып өтеді. Ашық мұхитта оның биіктігі 1 м-ден аз, сондықтан онда ол білінбейді. Жағалауда ол 3–5 м-ге, кейбір жерлерде 15 м-ге немесе одан да көп өседі.

Су көтерілгенде — бұл толысу (ең жоғарғы деңгейі — толық су). Су төмендегенде — қайту (ең төменгі деңгейі — шағын су). Әдетте тәулігіне екі толысу және екі қайту болады. Тайыз жағалауларда толысу жолағының ені 10 км-ден асуы мүмкін: теңіз кері шегінеді де, түбі ашылып қалады.

Жер бетіндегі ең биік толысу толқындары (18 м-ге дейін) Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Фанди шығанағында тіркелген.

Толысу толқыны өзен сағасына кіргенде, ол өзен ағысына қарсы жүреді: мұны бор деп атайды. Мысалы, Амазонка бор (66-сурет) — биіктігі 5 м, ені 10 м толқын, ол өзенге 20 км/сағ жылдамдықпен соғыла кіріп, өзен ағысымен жоғары қарай 1500 км-ге дейін көтеріледі. Толысу қуатын толқындық электр станцияларында (ТЭС) қолданады. Олардың ең қуаттылары Корея Республикасы мен Францияда салынған.

💡 Ғалымдар толысу теориясы көптеген сұрақтарға жауап бермейтінін айтады. Мысалы, кейбір жерлерде тәулігіне екі толысу, басқаларында біреу болады, ал үшіншісінде толқындар мүлде байқалмайды. Сондықтан жаңа гипотезалар ұсынылады, соның бірі — су айналымы теориясы: мұхиттағы су циклон мен антициклон сияқты күйінде, яғни иірімдермен қозғалады деп есептейді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Қара теңізде толысу жоқ, себебі ол тұщы» деп ойлайды. Мәселе мүлде басқада: теңіз дерлік тұйық, тар бұғаз толысу толқынын өткізбейді, сондықтан онда толысу небәрі бірнеше сантиметр.

Ағыстар: жағалаусыз өзендер

Мұхит ағыстарын «жағалаусыз өзендер» деп атайды. Судың үлкен массасы үнемі мыңдаған шақырымға тасымалданады. Ағыс күшейіп не әлсіреп, «арнасын» өзгертіп және тіпті кері бұрылып ағуы да мүмкін. Мұхиттардың батыс бөліктеріндегі жылы ағыстар полюстерге қарай бет алып, су жылыту жүйесі сияқты жердің жоғары ендіктерін жылытады. Шығыста олар салқындаған күйде экваторға қайта оралады.

• Жылы ағыстар: су температурасы маңайдағы судың температурасынан жоғары болады. Жылы ағыстарға Куросио, Солтүстік Тынық мұхиттық, Шығыс Аустралиялық, Мозамбик, Бразилия және т.б. жатады. Атлант мұхитының ең қуатты ағысы — Гольфстрим (ағылш. галф — шығанақ, стрим — ағыс).
• Суық ағыстар: температурасы сол маңдағы судың температурасынан төмен болады. Суық ағыстарға Лабрадор, Канар, Калифорния, Перуана, Бенгель, Батыс Аустралия жатады. Жер бетіндегі ең ірі суық ағысқа Батыс желдерін де жатқыза аламыз. Ең ұзыны да — осы Батыс желдері ағысы.

«Жылы» немесе «суық» деген атау әрқашан салыстырмалы. Галапагос аралдары маңындағы Перуана ағысында су небәрі 22°C-қа жетеді, бірақ бұл экваторға жақын беткі суларға қарағанда 5°-қа төмен.

Дүниежүзілік мұхиттағы ең қуатты ағыстар — желді ағыстар. Оларды тұрақты желдер айдайды: пассаттар мен қоңыржай ендіктердің батыс желдері. Жердің айналу күші ағыстарды Солтүстік жартышарда оңға, Оңтүстікте солға қарай ауытқытады.

📕 Оқулықта пассат желдері «экватор бойымен батыстан шығысқа қарай жылы су массаларын қозғалысқа келтіреді» деп жазылған (130-бет). Бұл қате: дұрысы — «шығыстан батысқа қарай». Пассаттар шығыстан соғады, сондықтан Солтүстік және Оңтүстік пассат ағыстары батысқа қарай ағып, материктердің шығыс жағалауына жақындайды (оқулықтың өзінде бұдан кейінгі сөйлемде осылай айтылған).

Мұхит ағыстарының айналымы

Атлант және Тынық мұхиттарының солтүстік бөліктерінде, Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының оңтүстік бөліктерінде беткі ағыстар бес үлкен тұйық айналымды құрайды. Солтүстік айналымдар су сағат тілімен, оңтүстікте сағат тіліне қарсы бағытта қозғалады.

Солтүстік Атлант айналымы былай «айналады»:

Тропиктерде мұхиттардың батыс жағалауында жылы су полюстерге қарай ағып, жоғары ендіктерді жылытады. Мұхиттардың шығысында суық су экваторға қайтып келеді. Осылайша мұхит планетаның алып жылу жүйесі болып жұмыс істейді.

Оңтүстік жартышарда суретті Батыс желдері ағысы өзгертеді. Оның ұзындығы 30 мың км, ені шамамен 1000 км. Жағалауға тап болмай, ол бүкіл Жерді «ақырған қырқыншы» (40°–50° о. е.) мен «ашулы елуінші» (50°–60° о. е.) ендіктер арасында айналып өтеді. Бұл атау тұрақты дауылды желдер мен теңіздегі қатты толқындарға байланысты. Одан бөлініп шыққан ағындар материктердің батыс жағалауында солға ауытқып, суық ағыстарға айналады: Перуана, Бенгель және Батыс Аустралия.

Ағыстар неге керек

Ағыстар климатқа әсер етеді, теңіз тіршілігіне қажетті планктонды, уылдырық, балық личинкалары мен шабақтарын, қоректік заттарды тасымалдайды. Желкенді флот дәуірінде ағыстар кемелерге бірде көмектесіп, бірде бөгет болды. Қазір оларды жаһандық жылыну және мұхитты ластанудан қорғау мәселелеріне байланысты зерттейді. Карталар мен теңізшілерге қажет кесте түрінде жасалады.

🌟 Гольфстрим ағылшын тілінде «шығанақтан келген ағыс» деген мағына береді (gulf — шығанақ, stream — ағыс). Ол бүкіл әлем өзендерінің қосындысынан да көп су тасымалдайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланың алдына мұхиттар картасын қойып, Солтүстік Атлантикадағы ағыстар шеңберін саусағымен жүргізуін сұраңыз. «Сағат тілімен бе, әлде қарсы ма?» деп сұраңыз. Шатастырса, былай айтыңыз: Солтүстікте — сағат тілімен, Оңтүстікте — сағат тіліне қарсы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Толқындар ағыстардан немен ерекшеленеді? Толқындарда су жоғары-төмен тербеледі, ал ағыстарда алыс қашықтыққа алға жылжиды.
• Мұхитта қандай толқындар болады? Жел, сейсмикалық (цунами) және толысу толқындары.
• Цунами ашық мұхитта неге білінбейді, ал жағалауда неге қауіпті? Онда оның жылдамдығы 500–1000 км/сағ және биіктігі бірнеше метрге дейін, бірақ ұзындығы орасан зор. Жағалауда таяз жерде тежеленіп, өсіп, «су қабырғасына» айналады.
• Жылы ағыстарды неге жылы дейді? Өйткені олардағы су маңайдағы судан жылырақ.
• Ағыстар айналымы деген не? Ағыстардың тұйық шеңбері: солтүстікте су сағат тілімен, оңтүстікте сағат тіліне қарсы жүреді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Мұхит сулары қандай қозғалыстарды жүзеге асырады?

Қалай ойлаймыз. Тік және көлденең қозғалыстың айырмашылығын еске түсір.

Жауабы: тербелмелі (толқындар: жел, сейсмикалық, толысу) және ілгерілемелі (ағыстар).

№ 2

«Толқын элементтері» QR-код бойынша негізгі ұғымдармен танысып, өзара бақылау жүргізіңдер.

Қалай ойлаймыз. Суретте толқынның төрт элементі белгіленген. Әрқайсысының атын және мағынасын айт, жұбың тексереді, сен оны тексересің.

Шешуі. Суреттен жоғарыдан төмен қарай:

• Қыры: толқынның су деңгейінен жоғарғы бөлігі;
• Табаны: толқынның ең төменгі бөлігі;
• Биіктігі: табанынан қырына дейінгі қашықтық;
• Ұзындығы: екі іргелес қыры арасындағы қашықтық.

Жауабы: қыры — жоғарғы бөлігі, табаны — ең төменгі бөлігі, биіктігі — табаннан қырға дейін, ұзындығы — екі қыр арасы.

№ 3

«Дүниежүзілік мұхит ағыстары» 67-суреттен: а) жылы ағыстар, ә) суық ағыстар. Олар қандай мұхиттарды бойлай ағатынын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Ағыстарды атауы бойынша және 67-суреттегі карта бойынша тап.

Шешуі. Толтырылған кесте:

Жауабы: а) жылы ағыстар: Гольфстрим, Солтүстік-Атлант, Бразилия (Атлант); Куросио, Солтүстік Тынық мұхиттық, Шығыс Аустралиялық (Тынық); Мозамбик (Үнді). ә) суық ағыстар: Лабрадор, Канар, Бенгель (Атлант); Калифорния, Перуана (Тынық); Батыс Аустралия (Үнді); Батыс желдері (үш мұхит).

№ 4

«Атлант мұхитындағы ағыс айналымы» 67-суретті мұқият қараңдар. Параграф мәтініне сүйене отырып, солтүстік айналымды құрайтын ағыстарды атаңдар. Атлант мұхитының оңтүстік айналымын құрайтын ағыстарды (QR-кодты пайдалан) картадан табыңдар. 1–4 сандарымен белгіленген ағыстарды атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Солтүстік айналым сағат тілімен, оңтүстік қарсы бағытта жүреді. Экватордағы батысқа қарай ағатын ағыстан баста.

Шешуі.

1. Солтүстік айналым (сағат тілімен): Солтүстік пассат → Гольфстрим → Солтүстік-Атлант (бәрі жылы) → Канар (суық).
2. Оңтүстік айналым (сағат тіліне қарсы): Оңтүстік пассат (жылы, экватор бойымен батысқа ағады) → Бразилия (жылы, Оңтүстік Американы бойлай оңтүстікке) → Батыс желдері ағысы (суық, шығысқа) → Бенгель (суық, Африканы бойлай солтүстікке).
3. Суреттегі 1–4 сандары: 1 — Оңтүстік пассат, 2 — Бразилия, 3 — Батыс желдері, 4 — Бенгель.

Жауабы: солтүстік айналым: Солтүстік пассат, Гольфстрим, Солтүстік-Атлант, Канар. Оңтүстік: Оңтүстік пассат, Бразилия, Батыс желдері, Бенгель. Суретте 1 — Оңтүстік пассат, 2 — Бразилия, 3 — Батыс желдері, 4 — Бенгель.

№ 5

Мұхиттағы толқындардың үш түрін салыстырыңдар. Олардың ортақ белгілері неде, олар бір-бірінен қалай ерекшеленеді?

Қалай ойлаймыз. Себебін, биіктігін, жылдамдығын және қаупін салыстыр.

Жауабы: ортақ белгісі: үшеуі де толқын, яғни судың тербелмелі қозғалысы, жағалауда өсіп, қауіпті болуы мүмкін. Айырмашылығы — себебінде (жел, жер асты соққылары, Ай мен Күннің тартылысы), жылдамдығында және биіктігінде.

№ 6

Сұрақ бойынша өз көзқарастарыңды білдіріңдер: егер Гольфстрим мен Солтүстік-Атлант ағыстары кенеттен ағысын тоқтатса, бұқаралық ақпарат құралдарында жиі айтылатын Еуропаның климаты не болмақ? Дабыл қағушылардың (үрейшілердің) уайымы орынды ма?

Қалай ойлаймыз. Еуропаның картада қайда жатқанын және бұл ағыстар не әкелетінін ойла. Бұл — таластырар сұрақ: жауапта «жақтайтын» және «қарсы» дәлелдер болсын.

Жауап үлгісі.

1. Еуропа Қазақстанмен немесе Канадамен бір ендіктерде жатыр. Бірақ Норвегиядағы (70° с. е.) Хаммерфест порты қыс бойы қатпайды, ал Мурманскіде порт жыл бойы жұмыс істейді. Бұл — тропиктен жылы су мен жылы ауа әкелетін Гольфстрим мен Солтүстік-Атлант ағысының еңбегі.
2. Егер ағыстар әлсіресе, солтүстік-батыс Еуропада қыс суығырақ әрі қатаңырақ болады, теңіздерде мұз көбейеді, порттар мен ауыл шаруашылығы зардап шегеді.
3. Бірақ «мұз дәуірі» келуі екіталай: Еуропаға жылуды батыс желдері де әкеледі, сонымен бірге жаһандық жылыну да жүріп жатыр. Ғалымдар Гренландия мұзының еруі салдарынан ағыс жүйесінің әлсіреп келе жатқанын атап өтеді (суық тұщы су ағысқа кедергі келтіреді), бірақ алдағы онжылдықтарда оның толық тоқтап қалуы екіталай.
4. Қорытынды: уайым ішінара орынды. Өзгерістер болуы мүмкін, бірақ фильмдердегідей «Еуропаның лезде қатуы» болмайды.

Жауабы: жылы ағыстарсыз Еуропа едәуір суық болар еді, бірақ фильмдердегідей апат екіталай: ағыстардың әлсіреуі нақты, ал толық тоқтауы әзірше күмәнді.

Параграф соңындағы QR-код қосымша тапсырмаларға апарады; талдау үшін олар қажет емес: тақырыпты 1–6 жаттығулар түгел қамтиды.

Жадынама

• Толқын: қыры, табаны, ұзындығы, биіктігі, жылдамдығы.
• Пассаттар ағыстарды батысқа, батыс желдері шығысқа айдайды.
• Ағыстар жылуды экватордан полюстерге тасымалдап, климатқа әсер етеді.

💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен цунами мұхитта ұшақтай шабатынын білдім. Гольфстрим Еуропаны жылытатыны мені таңғалдырды. Менің картадан ағыстарды іздеуге әлі жаттығуым керек».

Шағын тест