§ 28. Дүниежүзілік мұхит суларының қасиеттері

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 123–125-беттер.

Нені үйренесің

• Тұздылықтың не екенін түсіндіруді және оны промилле есебімен санауды.
• Мұхиттың әр бөлігінде судың қаншалықты тұзды болатыны неден тәуелді екенін атауды.
• Судың температурасы экватордан полюстерге қарай және беттен тереңге қарай қалай өзгеретінін сипаттауды.
• Тұздылық және температура карталарын оқып, теңіздердің айырмашылығын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Қандай заттар суда оңай ериді? Тұз, қант, сода, көптеген минералдық тұздар.
• Теңіз суының дәмі қандай және оны ішуге бола ма? Ащы-тұзды. Ішуге болмайды: оның құрамында тұз тым көп, организм төтеп бере алмай, одан сайын сусыздана түседі.

💡 Каспийде немесе Өлі теңізде жүзіп көрген адам біледі: тұзды суда бетте жату оңай. Тұз суды тығыздайды, ол сені күштірек «итеріп» тұрады.

Тақырыпты талдаймыз

Тұздылық: бір литрде не бар

Мұхит суында Жердегі барлық дерлік заттар ерітілген. Мұхит суының құрамынан еріген 44-ке жуық химиялық элемент табылды. Бұл «барлық заттың» шамамен 80%-ын қарапайым ас тұзы құрайды, тұзды дәмді беретін де сол. Ал ащылықты магний тұздары қосады.

Тұздылықтың негізгі құрамдас бөліктері: натрий, магний, хлор, кальций, калий. Қосалқы компоненттер: алтын, күміс, мыс, фосфор, йод және т.б.

Тұздылық деп 1 л суда ерітілген заттардың граммен алынған мөлшерін айтады. Орта есеппен ол — 35 грамм, яғни 3,5%.

Мұхит үшін пайыз ыңғайсыз. Сондықтан тұздылықты промиллемен (‰) санайды: бұл — мыңнан бір үлес. Бір пайыз — 10‰.

📌 Дүниежүзілік мұхиттың орташа тұздылығы: 35‰ (3,5%). Өзен суы дерлік тұщы: 1‰-ден аз.

Теңіз суының тағы бір ерекшелігі — тұз құрамының тұрақтылығы. Мұның басты себебі мұхит суының үнемі араласып тұруында. Құрлықтан келіп қосылған өзен суы мұхит суының тұздылығын кемітеді.

Мұхитта тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар судағы қоректік заттарды өз ағзасы арқылы өзгертеді. Әсіресе фосфор, кальций және кремний жұтылады. Балдырлар жыл сайын миллиардтаған тонна көміртегін жұтып, осынша мөлшерде оттегін бөліп шығарады.

Неліктен бір теңіз екіншісінен тұзды

Мұхиттағы тұздардың құрамы дерлік бірдей, ал олардың мөлшері қатты өзгереді. Мұның бәрін тепе-теңдік шешеді: қанша су буланады және қанша тұщы су келеді (жаңбыр, өзендер, мұздың еруі). Мұхит суының тұздылық айырмашылығының басты себебі — тұщы су балансының өзгеріп отыруы.

• Ыстық және жауын-шашын аз: су буланады, тұз қалады, тұздылық артады.
• Жауын-шашын мен өзен суы көп: су «сұйылады», тұздылық кемиді.
• Мұз түзіледі: тұз суға қысылып шығады, тұздылық артады. Мұз ериді: тұздылық кемиді.
• Жылы ағыстар тұздырақ су әкеледі, суық ағыстар — азырақ тұзды су.

Қызыл теңіз бен Парсы шығанағы тропикте жатыр, жаңбыр аз, булану өте күшті. Сондықтан екеуі де тұзды. Бірақ Парсы шығанағына Шатт-әл-Араб өзені құйып, оны сәл тұщытады (39‰). Қызыл теңізге бірде-бір өзен құймайды, сондықтан ол мұхиттағы ең тұзды теңіз (42‰).

Ендіктер бойынша тұздылық

Жоғарғы 1,5 км қабатта тұздылық заңдылықпен таралады:

Тереңге түскен сайын айырмашылық жойылады: тереңде тұздылық барлық жерде шамамен 35‰.

Мұхиттардың ішінде ең тұздысы — Атлант: 35,4‰, өйткені оның су айдынының көп бөлігі тропикте жатыр.

🌟 Егер барлық мұхит суын буландырса, онда оның табаны қалыңдығы шамамен 60 м тұз жабар еді. Бұл жиырма қабатты үйдің биіктігіндей.

💡 Қазақстанда да өзіндік «тұздылық рекордтары» бар. Арал теңізі соңғы онжылдықтарда қатты тартылып, қалдығындағы судың тұздылығы қарапайым теңіз суынан есе артық. Ал Каспий теңіз деп аталғанымен, солтүстігінде дерлік тұщы: оған Еділ мен Жайық (Орал) құяды.

Қысым, мөлдірлік және түс

Мұхит суының тағы бір қасиеті — тереңдікпен өзгеретін қысым. Әрбір 10 м-ге тереңдеген сайын қысым 1 атмосфералық қысымға артады (1 атм = 1013 гПа). Мұхит түбіндегі барлық үдерістер жоғары қысымның ықпалымен жүреді, бірақ сонда да бұл тіршіліктің дамуына кедергі келтірмейді.

📕 Оқулықта бұл абзац «Судың тығыздығы оның тереңдігіне байланысты» деген сөйлемнен басталады, бірақ ары қарай тереңдікпен артатын қысым туралы айтылады. Тығыздық пен қысым бір нәрсе емес: тереңдікпен су қысымы тез артады, ал судың тығыздығы өте аз өзгереді.

Мұхит суының мөлдірлігі жағалауда, әсіресе дауылдан кейін төмендейді, ал тереңдеген сайын жарық азая береді. Мұхиттың таза суының түсі — көк немесе көгілдір. Көп мөлшердегі қоспалар суды сары-жасыл түске айналдырады, ал өзеннің сағасында су қоңыр рең беруі мүмкін. Экваторлық және тропиктік ендіктерде мұхит суының түсі — қарақошқыл-көгілдір немесе бірыңғай көк. Қоңыржай ендіктерде, әсіресе судың жағаларында судың түсі жасыл болып келеді.

Температура: жылу тек беткі қабатта

Күн мұхитты жылытады, бірақ сәулелер тек беткі қабатты, шамамен 200 м тереңдікті ғана қыздырады. Мұхит бетінің жылдық орташа температурасы — 17,5°C. Толқындар мен ағыстар суды араластырады, ал жылу тереңге біртіндеп таралады. Су температурасындағы шамалы өзгеріс мұхиттың беткі су айдынында (200–1000 м) болады. Терең бөлігінде температура 4–5°C-тан аспайды: жоғарғы ендіктерде мұхит түбінде 1–2°C, ал қоңыржай ендіктерде 3°C.

Ерекшелік: жер қыртысының жарықтарына жақын түп (Галапагос аралдарында, Мариан шұңғымасында). Онда ыстық бұлақтар атқылайды, олардың суы 400°C-қа дейін қызады.

🌟 Мұхит суының жылдық орташа температурасы 14,4°C, ең жоғары температура (32°C) Тынық мұхитының бетінде тамыз айында байқалады. Ең төменгі (−1,7°C) Солтүстік Мұзды мұхит бетінен ақпан айында тіркелген.

Ендіктер бойынша температура

Мұхит бетінде ең жылы су экватордың жанындағы тар жолақта: 27–28°C. Солтүстік пен оңтүстікке қарай су суый береді: алдымен баяу, кейін тез (қоңыржай ендіктерде). Полярлы аудандарда су суық, шамамен −1…−2°C.

Мұхиттағы зоналық беткі ағыстардың түзілуі жел мен жылу мен ылғалдың тасымалдануына байланысты. Су неғұрлым суық әрі тұзды болса, соғұрлым тығыз болады. Сондай-ақ жылы ағыстар мұхит суының тұздылығын жоғарылатады, ал суық ағыстар төмендетеді.

Тұзды су тұщы суға қарағанда төмен температурада қатады: шамамен −2°C, ал тұз неғұрлым көп болса, қату шегі соғұрлым төмен. Мұз мұхиттың шамамен 10%-ын тұрақты жауып тұрады (Солтүстік Мұзды мұхиттың ортасы мен Антарктида маңындағы сулар). Қыста мұз көбірек, жазда азырақ. Соңғы 30 жылда теңіз мұзының ауданы шамамен 1/10-ге қысқарған.

🌟 Географиялық экватордан басқа термиялық экватор бар: ең жоғары орташа температуралар сызығы. Ол «қыдырады»: қаңтарда географиялықтан оңтүстікке кетеді, ал жазда солтүстікке жылжиды.

⚠️ Жиі кететін қате. Пайыз бен промиллені шатастырады. 35‰ — 3,5%, ал 35% емес. Егер литрде 35 г тұз болса, бұл 100-ден емес, 1000-нан 35.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Стаканға су құйып, 3–4 шай қасық тұзды үйіндісіз ерітіңіз. Баладан мұндай суды ішуге бола ма және тұздылықты қалай білуге болатынын сұраңыз. Тұзды су мен тұщы су құйылған стақандарды мұздатыңыз: тұщы су тезірек қатады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Судың тұздылығы деген не? 1 литр суда ерітілген заттардың грамм мөлшері. Мұхитта оны промиллемен өлшейді.
• Промилле деген не? Санның мыңнан бір үлесі. 1‰ = 0,1%, 35‰ = 3,5%.
• Қызыл теңіз Парсы шығанағынан неге тұздырақ? Екеуі де тропикте, бірақ Парсы шығанағына Шатт-әл-Араб өзені құйып, оны тұщытады, ал Қызыл теңізге бірде-бір өзен құймайды.
• Мұхит бетінде ең жылы су қай жерде? Экватордың жанындағы тар жолақта: 27–28°C.
• Мұхиттың терең қабаттары неге суық? Күн тек жоғарғы 200 м-ді жылытады, ал жылу тереңге дерлік жетпейді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Судың тұздылығы деген не? Оның негізгі компоненттерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Нені және қандай бірлікпен санайтынын еске түсір.

Жауабы: тұздылық — 1 литр суда ерітілген заттардың (тұздардың) граммен алынған массасы. Оны промиллемен (‰) өлшейді. Негізгі құрамдас бөліктері: натрий, магний, хлор, кальций, калий; қосалқылары: алтын, күміс, мыс, фосфор, йод және т.б. Ең көбі — қарапайым ас тұзы.

№ 2

Теңіз суы түсінің өзгеруі не себепті?

Қалай ойлаймыз. Судағы не түсті өзгертеді: қоспалар, планктон, өзен суы, тереңдік.

Шешуі.

1. Таза мұхит суы — көк немесе көгілдір: су көк сәулелерді шашыратады.
2. Суда қоспалар, ұсақ балдырлар мен планктон көп болса, су сары-жасыл түске айналады.
3. Өзен сағасында су өзен әкелген лайдан қоңыр рең береді.
4. Экваторлық және тропиктік ендіктерде су қарақошқыл-көгілдір, ал қоңыржай ендіктерде және жағалауда жасыл болады.

Жауабы: түс суда ерітілген және ілінген заттардың мөлшеріне, планктонға, өзен ағысына және су тереңдігіне байланысты өзгереді.

№ 3

Тереңдеген сайын теңіз суының мөлдірлігінің төмендеу себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Күн сәулесі суға түскенде не болады?

Шешуі. Су сәулені жұтады және шашыратады, ал оны су молекулалары мен ұсақ бөлшектер (планктон, лай) әлсіретеді. Тереңдеген сайын сәуле азая береді, сондықтан су қараңғылана түседі. Ең мөлдір суда да жарық шамамен 200 м-ге дейін ғана жетеді.

Жауабы: жарық тереңге таралған сайын сулы қабатта жұтылып, шашырап, әлсірейді.

№ 4

Теңіз суларының тұздылығы әртүрлі болуының басты себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Екі үдерісті салыстыр: су қанша буланады және қанша тұщы су қосылады.

Жауабы: басты себеп — тұщы су балансының өзгеруі: булану мен жауын-шашын, өзен ағысы және мұздың түзілуі мен еруі арасындағы қатынас. Булану күшті жерде тұздылық жоғары (Қызыл теңіз, 42‰), ал өзендер мен жаңбыр көп жерде тұздылық төмен.

№ 5

Мұхит ағыстары мұхит суының тұздылығын өзгертетінін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Жылы ағыс тропиктен тұзды су әкеледі, суық ағыс — полюстен тұщырақ су.

Жауап үлгісі. Жылы ағыстар төменгі ендіктерден тұзды су әкеліп, оның тұздылығын жоғарылатады. Мысалы, Солтүстік-Атлант ағысы Еуропаның солтүстік теңіздеріне тұздырақ су жеткізеді. Суық ағыстар (Лабрадор) жоғарғы ендіктердің мұзы еріген тұщырақ суын әкеліп, тұздылықты кемітеді.

Жауабы: ағыстар әртүрлі тұздылықтағы суды тасымалдайды, сондықтан олар өтетін аудандарда тұздылық өзгереді.

№ 6

Неліктен тұщы су балансының өзгеруі мұхит тұздылығының айырмашылығының негізгі себебі болып табылатынын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннің қосымшасын оқы: 1 л суда еріген заттардың граммен алынған мөлшері тұздылық деп аталады, ол шамамен 35 г, яғни 3,5%. Тұздылық санның жүздік емес, мыңдық бөлігімен көрсетіледі, ол промилле деп аталады.

Шешуі.

1. Мұхитқа тұздар шамамен бірдей мөлшерде түседі және су буланғанда тұз қалады.
2. Булану көп, жауын-шашын аз болса, судың мөлшері кемиді, тұз сол күйінде қалады, сондықтан тұздылық артады (тропиктер, 37‰).
3. Жауын-шашын мен өзен суы көп болса, тұщы су қосылып, тұздар сұйылады, тұздылық кемиді (экватор — 33‰, полюстер — 31‰).
4. Мұз түзілгенде тұздылық артады, мұз еріген кезде кемиді.

Жауабы: тұздар мөлшері өзгермейді, ал тұщы судың көбеюі немесе азаюы тұздылықты өзгертеді, сондықтан тұщы су балансы тұздылық айырмашылығының негізгі себебі.

№ 7

Тапсырма. 1) Қызыл және Балтық теңіздерінің тұздылығын Дүниежүзілік мұхиттың орташа көрсеткішімен салыстырып, әрқилылығын түсіндіріңдер. 2) Мұхиттарды тұздылығы бойынша саралап орналастырыңдар. 3) «Дүниежүзі мұхитының тұздылық картасын» пайдаланып, кестені толтырыңдар. Теңіздердің тұздылығына әсер ететін факторларды анықтаңдар. 4) Аталған теңіздердің біреуіне мұхиттар картасын пайдаланып, ойша саяхат көріңдер. Қандай теңізді басып өтесіңдер? Суының тұздылығы қанша промилле? Кескін картаға саяхат бағытын сызыңдар.

Қалай ойлаймыз. Орташа тұздылық — 35‰. Қызыл теңіз тропикте жатыр (шамамен 13°–30° с. е., Африка мен Арабия түбегінің арасында), ал Балтық теңізі Еуропаның қоңыржай ендіктерінде (54–66° с. е.). Булану мен тұщы су келуін салыстыр.

Шешуі.

1) Қызыл теңіз: тропик, ыстық, жауын-шашын аз, өзен жоқ, булану орасан. Тұздылығы шамамен 42‰: орташа көрсеткіштен 7‰-ге жоғары (картада ең күңгірт реңктер). Балтық теңізі: салқын, булану әлсіз, жауын-шашын көп, ірі өзендер құяды (Висла, Неман, Даугава, Нева). Тұздылығы картада бірнеше есе төмен, шамамен 6–8‰: орташа көрсеткіштен әлдеқайда төмен.

2) Мұхиттар тұздылығы бойынша кему ретімен: Атлант — 35,4‰, Тынық — 34,9‰, Үнді — 34,8‰, Солтүстік Мұзды — 31,4‰.

3)

4) Мысалы, Қара теңізге саяхат: Атлант мұхиты (35–36‰) → Гибралтар бұғазы → Жерорта теңізі (37–38‰) → Босфор бұғазы → Мармар теңізі (шамамен 22‰) → Қара теңіз (шамамен 18‰). Бағыт бойында тұздылық біртіндеп кемиді, себебі өзендер мен жаңбыр суды тұщытады.

Жауабы: Қызыл теңіздің тұздылығы (42‰) орташадан жоғары, Балтық теңізінікі (6–8‰) әлдеқайда төмен; мұхиттар: Атлант, Тынық, Үнді, Солтүстік Мұзды; Жерорта теңізі — шамамен 38‰, Қара теңіз — шамамен 18‰.

Жадынама

• Тұздылық булануға, жауын-шашынға, өзен суына, мұзға және ағыстарға байланысты.
• Мұхитта жылу тек жоғарғы қабатта (шамамен 200 м), ал тереңде суық.
• 35‰ — 3,5%, ал 35% емес.

Шағын тест