§ 34. Қазақстанның флорасы мен фаунасы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 148–154-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақстанның әр зонасындағы өсімдіктер мен жануарлар әлемінің типтік өкілдерін атауды.
• Космополиттерді, эндемиктерді және реликтілерді ажыратуды.
• Қызыл кітаптың және ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың не екенін түсіндіруді.
• Өсімдіктер мен жануарлардың ел шаруашылығындағы маңызына баға беруді.

Ой қозғау

• Сенің өңіріңде қандай өсімдіктер мен жануарлар тіршілік етеді? Өз жеріңді ойла: далада — қауырсын, жусан, суыр, ақбөкен; таулы жерде — шырша, арқар, ілбіс; көл жағасында — қамыс, аққу, қаз.
• Неліктен Қазақстанның әр жерінде әртүрлі өсімдіктер өседі? Өйткені климат, топырақ және бедер әртүрлі: солтүстігі ылғалды әрі салқын, оңтүстігі ыстық әрі құрғақ, ал таулы жерде климат биіктікке қарай өзгереді.

💡 Флора — белгілі бір аймақтағы өсімдіктердің барлық түрі, ал фауна — жануарлардың барлық түрі. Екеуі бірігіп, өңірдің тірі «визит қағазын» құрайды.

Тақырыпты талдаймыз

Табиғат неге осыншама әртүрлі

Флора мен фаунаның түр жағынан байлығы табиғат жағдайларының алуан түрлілігіне байланысты. Өсімдіктер аумақта топырақ пен климатқа сәйкес орналасады: жазықта — ендік зоналылық, таулы жерде — биіктік белдеулік. Бедер мен жергілікті жағдайлар да өз үлесін қосады.

Түрлер әртүрлі таралған. Үш маңызды сөзді қарастырайық.

• Космополиттер барлық дерлік құрлықтарда, соның ішінде Қазақстанда да кездеседі: қарапайым қамыс, қарлығаш, балықшы түйғын, ақ құтан.
• Эндемиктер тек шағын аумақта тіршілік етеді: Зайсан ойпатының құмындағы шымды пияз, тасты шалғынды далалардағы Людвиг ирисі, Азутау жотасының етегінде өсетін Келлер пиретрумы, жаңғақ жемісінен үлкен емес үш саусақты ергежейлі қосаяқ.
• Реликтілер — геологиялық дәуірлерден жеткен ежелгі өсімдіктер мен жануарлар түрлері. Қазақстан үшін ең көне реликті өсімдік — тораңғы терегі, ал жануарлардан — шағала. Биік таулардағы ақ және тундра құрлары да мұздық дәуірдің қалдығы болып саналады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Эндемик» пен «сирек түрді» шатастырады. Эндемик тек бір шағын жерде тіршілік етеді. Ол сол аумақта көп те болуы мүмкін. Сирек түр — қай жерде тіршілік етсе де, саны аз түр. Эндемиктердің көбі сирек, бірақ бәрі емес.

Флора: сексеуілден альпілік шалғынға дейін

Қазақстан флорасы 500-ден аса түрді есептемегенде, 6 мыңға жуық өсімдік түрін құрайды. Елдің негізгі ландшафттық бейнесін далалар мен шөлдер жасайды. Дала және шөлді қауымдастықтардың барлық дерлік өсімдіктері ксерофильді, яғни олар құрғақ климатқа төзуге бейімделген. Ылғалды өзен аңғарлары мен ойпаттарда шалғындық өсімдіктердің түрлері басым.

Не қайда өседі, мына кестеден көр.

🌟 Сексеуіл ағашы соншалықты тығыз, суға батып кетеді. Ол жанғанда жылу сапасы көмір қызуына тең болады. Сондықтан сексеуілді «шөлдің отыны» деп атайды. Ал тораңғының жапырақтары 12–15 см-ге жетеді.

Қазақстанда орманды алқаптар аз: аумақтың 4,6%-ы. Солтүстікте шоқ-шоқ көктеректі, қайыңды тоғайлар мен қарағайлы ормандар жиі өседі. Негізгі орман алқаптары Алтайдағы биік тауларда, Жетісу Алатауында және Тянь-Шаньның шығыс бөлігінде шоғырланған. Қылқанжапырақты ағаштардан Тянь-Шань шыршасы, Семёнов және Сібір шыршасы, балқарағай, арша өседі, ал Алтайда тек Сібір түрі кездеседі.

Фауна: қосаяқтан қар барысына дейін

Қазақстанда ерекше жануарлар мекендейді: ілбіс пен дала бөкені — ақбөкен, қоңыр аю және Каспий итбалығы, жабайы жылқы — керқұлан және алтын қырғауыл, аққу және қызғылт қоқиқаз. Олардың 87 түрі «Қызыл кітапқа» енгізілген.

Ал омыртқасыздар әлемі өте бай: оның 40 мыңнан астам түрі бар. Сүтқоректілердің ең ірілері — орман жануарлары: бұлан, марал, елік, құдыр, бұлғын, күну, сарықүзен.

📕 Оқулықта альпілік белдеуде «онға жуық ілбіс мекендейді» делінген (151-бет), бірақ ғалымдардың бағалауынша Қазақстанда олардың саны жүзге жуық: «ондық» мәлімет ескірген, санын Тянь-Шань, Жетісу және Алтай таулары бойынша есептейді.

Қызыл кітап

Қызыл кітап — белгілі бір жолмен немесе адам әрекетінің әсерінен жойылып кету қаупі бар барлық жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтер жиынтығы. Ол 1963 жылы Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды сақтау одағының (ХТСО) ұйымдастыруымен сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерін қорғау комиссиясының шешімі бойынша құрылды.

Қазақстанда «Қызыл кітап» 1978 жылы жарық көрді. Басылымдары: 1978, 1991 жылдары, ал кейінгі бөлімдері 1996, 2006 және 2010 жылдары шықты. Бірінші басылымы 2 бөлімнен тұрады: оған омыртқалылар мен өсімдіктер туралы мәліметтер кірді. Бірінші томында омыртқалылардың 129 түрі мен түршесі және 105 омыртқасыздар туралы мәліметтер бар.

🌟 Қызыл кітапқа мұң емес, іс керек: онда түрлерді қорғау және көбейту жөніндегі ұсыныстар жазылған. Мысалы, жойылып кету шегіне жеткен ақбөкен бүгін қайтадан далада жайылып жүр.

Табиғатты қорғау

Табиғатты қорғаудағы ең маңыздысы — ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды (ЕҚТА) құру: қорықтар, жабайы табиғат қорықшалары, табиғи ескерткіштер, ұлттық саябақтар, орман қорықтары, ботаникалық бақтар. Оларда бірегей табиғи нысандар бар, не белгілі бір аумақтың стандарты болып табылатын арнайы жерлер, не бұл нысандардың ғылыми, білім беру, демалу үшін ерекше ғылыми және мәдени маңызы бар, туризм, денсаулық сақтау және басқа мақсаттарда қолданылады.

ЕҚТА-ның басты айырмашылығы — қорғау режимінде.

Республикада 10 ірі мемлекеттік қорық бар: Алматы, Қорғалжың, Ақсу-Жабағылы, Барсакелмес, Марқакөл, Батыс Алтай, Алакөл, Қаратау (ЮНЕСКО биосфералық резерваты мәртебесін алды), Наурызым, Үстірт. 14 ұлттық табиғи саябақ құрылды: Баянауыл (1985), Көкшетау, Алтынемел және Іле Алатауы (1996), Қарқаралы (1998), Бурабай (2000), Катонқарағай (2001), Шарын (2004), Сайрам-Өгем (2006), Көлсай көлдері (2007), Жоңғар (Жетісу) Алатауы (2010), Бұйратау (2011), Тарбағатай (2018) және Ұлытау (2022); сонымен қатар 50-ге жуық қорықша бар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан ең жақын қорғалатын аумақты табыңыз. Алматыға жақын тұрсаңыз, Іле Алатауы саябағын қараңыз: онда құрғақ далалардан бастап тау мұздықтарына дейін бәрі бар. Ережелерді талқылаңыз: гүл жұлмау, қоқыс тастамау, от жақпау.

Өзіңді тексер

• Флора мен фаунаны не деп атайды? Флора — белгілі бір жердегі өсімдіктердің барлық түрі, фауна — жануарлардың барлық түрі.
• Эндемик космополиттен немен ерекшеленеді? Космополит барлық дерлік құрлықтарда кездеседі, эндемик шағын аумақпен шектеледі.
• Реликтілер кімдер? Мысал келтір. Бұлар — ежелгі геологиялық дәуірлерден бүгінге жеткен түрлер: реликті шағала, тораңғы.
• Ксерофиттер дегеніміз не? Құрғақшылыққа төзетін өсімдіктер: дала мен шөлдің барлық дерлік өсімдігі.
• ЕҚТА-ның қандай қорғау режимдері бар? Қорық режимі, арнайы қорғау тәртібі және аралас режим.
• Қазақстанның Қызыл кітабы қашан жарық көрді? 1978 жылы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қандай өсімдіктер мен жануарларды эндемиктер деп атайды? Қазақстандағы эндемик өсімдіктер мен жануарларға мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Эндемик өте шағын жермен байланысты. Мәтіннен жер атауларын іздеп көр.

Жауабы: эндемиктер — таралуы шағын аумақпен шектелген организмдер. Өсімдіктерден: шымды пияз (Зайсан ойпатының құмы), Людвиг ирисі (тасты шалғынды далалар), Келлер пиретрумы (Азутау етегі). Жануарлардан: жаңғақтан үлкен емес үш саусақты ергежейлі қосаяқ, жалман (селевиния), Алтайдың сүр тышқаны, Житковтың майлықұйрық қосаяғы, Зайсан аймағының оңтүстігіндегі құмдарда Роборовскийдің кішкентай атжалманы.

№ 2

Өз елді мекеніңде ерекше қорғалатын табиғи аймақтар бар ма? Ол қандай мақсатқа құрылған?

Қалай ойлаймыз. Жауап сен тұратын жерге байланысты. Картадан жақын жердегі қорғалатын аумақтарды тап.

Жауап үлгісі (Алматы үшін). Қаланың жанында Алматы қорығы мен Іле Алатауы ұлттық саябағы бар. Олар тау ормандарын, жабайы алманы, ілбісті және сирек өсімдіктерді сақтау, ғылыми бақылау жүргізу үшін, ал саябақ сонымен қатар экологиялық туризмді дамыту үшін құрылған.

Жауабы: өз облысыңдағы қорықтың атауын және оның мақсатын жоғарыдағы үлгі бойынша жаз: өңірдің сирек түрлері мен типтік табиғатын қорғау.

№ 3

«Қызыл кітаптың» рөлін түсіндіріңдер. «Қызыл кітаптағы» өсімдіктер мен жануарларға мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қызыл кітап — «жай тізім» емес, оның не үшін керек екенін ойла.

Жауабы: Қызыл кітап сирек және жойылып бара жатқан түрлердің жағдайын зерттейді және оларды қорғау, көбейту жөнінде ұсыныстар әзірлейді. Қазақстан өсімдіктерінен оған, мысалы, Грейг қызғалдағы, қызғылт родиола, тораңғы енеді. Жануарлардан: ілбіс, арқар, сілеусін, қызғылт қоқиқаз, ақбөкен, реликті шағала, алтай ұлары.

№ 4

Неліктен резервтік режим ең тиімді? Жауабыңды нақты мысалдармен дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Режимдерді салыстыр: адам аз араласатын жерде табиғатқа оңай.

Жауап үлгісі. Қорық режимінде адамның кез келген әсері болмайды, тек ғылымға рұқсат. Сондықтан онда мал жаймайды, орман кеспейді, аң ауламайды. Мысалы, Алматы қорығы жабайы алма тоғайларын және ілбіс популяциясын сақтайды, ал Қорғалжың қорығында қоқиқаздар бейбіт ұя салады. Қорықшаларда тек бір компонентті қорғайды, ал саябақтарда аумақтың бір бөлігі туристерге ашық, сондықтан қорғау әлсізірек.

Жауабы: қорық режимі шаруашылық қызметті және адамның араласуын болдырмайды, табиғат түгел сақталады.

№ 5

Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар қандай мақсаттарға, қандай аудандарда құрылатынын түсіндіріңдер.

Жауабы: мақсаты: бірегей табиғи нысандарды және табиғаттың эталондық учаскелерін сақтау, ғылыми жұмыс, ағарту жұмысын жүргізу, демалыс пен туризмді дамыту. Оларды бірегей табиғи нысандар бар, жергілікті жер үшін эталон болатын учаскелер немесе ғылыми және мәдени ерекше маңызы бар жерлерде құрады.

№ 6

Қазақстанның флорасы мен фаунасының шаруашылықта алатын орнына баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Шаруашылық бағасы — «бұл адамдарға немен пайдалы және не кедергі келтіреді?» деген сұраққа жауап.

Жауап үлгісі.

• Өсімдіктер: жүздеген түрі шаруашылыққа құнды: тағамдық, дәрілік (родиола), хош иісті, бояғыш, дәруменді. Дала мен шалғын шөптері малды қоректендіреді. Сексеуіл отын болады.
• Ормандар аумақтың тек 4,6%-ын алады, сондықтан оларды ерекше қорғау керек: бұл — ағаш көзі және топырақты қорғаушы.
• Жануарлар: аңшылық және балық шаруашылығы, жабайы тұяқтылардың еті мен терісі, туризм және құстарды бақылау.
• Бірақ көп түр сирек, сондықтан оларды ақылмен пайдалану, сирегін қорғау керек. Жыртылған орманды дала абайсыздықтың бағасын көрсетеді.

Жауабы: флора мен фауна бай әрі пайдалы (жем-шөп, дәрі, отын, балық пен аң, туризм), бірақ ресурстар шектеулі, сондықтан қорғау мен ақылмен пайдалану керек.

№ 7

Шығармашылық тапсырма. Сирек кездесетін Қызғылт родиола (Алтын тамыр, 75-сурет) өсімдігі туралы жоспар бойынша шағын әңгіме құраңдар: 1. Неліктен өсімдікті қызғылт родиола деп атайды? 2. Ол біздің еліміздің қай жерінде кездеседі? 3. Бұл өсімдік қандай қасиеттерге ие және қайда қолданылады? Жұмыстарыңды жұптарыңмен алмасып, оларға баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоспардың үш сұрағы: неге бұлай аталған, қайда өседі, қандай қасиеті бар және қайда қолданылады.

Жауап үлгісі. Қызғылт родиола тамырсабағының раушан гүліне ұқсас иісіне байланысты осылай аталған. Оны «алтын тамыр» дейді. Ол Алтайдың және Қазақстанның басқа таулы аймақтарының биік жерінде өседі. Тамырынан күш беретін тұнбалар жасайды, оларды күш пен төзімділікті арттыру үшін қолданады. Өсімдік сирек болғандықтан, Қызыл кітапқа енгізілген.

Жауабы: жоспар бойынша 5–7 сөйлемнен тұратын әңгіме.

№ 8

Тапсырма. 34-параграфтың «Қазақстанның флорасы» 2-бөлімшесі және «Қазақстанның фаунасы» 3-бөлімшесін оқып, тапсырмаларды орындаңдар. а) Қазақстан өсімдіктерін 3 топқа бөліңдер: орманды, далалы және шөлді. ә) Қазақстанның әр табиғи зонасы фаунасының 3 өкілі көрсетілген кестені құрыңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен өсімдіктерді зоналар бойынша тап: қайда қайың мен шырша, қайда боз бен бетеге, қайда сексеуіл өседі.

Шешуі.

а) Орманды: қайың, көктерек, шырша, балқарағай, арша. Далалы: боз, бетеге, қылқан, жусан, эфемерлер. Шөлді: сексеуіл, тораңғы, құм акациясы.

ә)

Жауабы: жоғарыдағы топтар мен кесте.

№ 9

1-тапсырма. 34-параграфтың «Қызыл кітап» 4-бөлімшесін зерделеп, жойылып кету қаупі төнген Қазақстанның жануарлары мен өсімдіктерінің тізімін жасаңдар. Ақпарат іздеу үшін Tabigat Media https://tabigat.media/red-book пайдалан.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен және тізімнен 4–6 түр тап: өсімдік пен жануарлардан бірнеше мысал, әрқайсысына бір жол.

Жауап үлгісі. Грейг қызғалдағы: Іле Алатауы, ең әдемі жабайы қызғалдақтардың бірі, жұлуға болмайды. Қызғылт родиола: Алтай мен Тянь-Шаньның биік таулары, тамырын қазғандықтан азайған. Тораңғы: ежелгі реликті өсімдік. Ілбіс: биік таулар, мұздықтарға жақын жүреді, өте сирек. Арқар: тау жыныстарының аңы. Қызғылт қоқиқаз: көлдер, Қорғалжыңда ұя салады.

Жауабы: 5–7 түрден тұратын тізім.

№ 10

2-тапсырма. «Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аймақтары бойынша жолсілтеме»: сендер туристік компанияда жұмыс істеп жатқандарыңды және Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аймақтары бойынша жолсілтеме жасау қажет екенін елестетіңдер. а) ЕҚТА қандай топтарға бөлер едіңдер? ә) Тұрып жатқан облыстарыңдағы қорықтарды анықтаңдар. б) ЕҚТА-дан біреуін таңдап, жолсілтеме құрыңдар. Естеріңде болсын, жолсілтеме — қорғалатын аймақ туралы ақпараты бар құжат. Ол осы аумақтың ерекшелігі, олардың табиғаты, флорасы және фаунасымен таныстыруға арналған. Ерекше қорғалатын аумақтағы жолсілтеменің негізгі элементтеріне мыналар жатады: аумақ туралы жалпы мәліметтер, аумақтың орналасқан жері, аумағы, құрылу тарихы. (Бұл қорғалатын аумақ неге құрылды және қандай мақсаттар мен міндеттерді орындайды?)

Қалай ойлаймыз. Жолсілтеме туристке арналған: оған қысқа, қызықты, нақты мәлімет керек. Бір аумақты таңда және оның «паспортын» құр.

Шешуі.

а) Топтарға бөлу: қорықтар (тек ғылым), қорықшалар (бір компонентті қорғау), табиғи ескерткіштер, ұлттық табиғи саябақтар (аралас режим), орман қорықтары, ботаникалық бақтар.

ә) Өз облысыңдағы қорықты жоғарыдағы карточкалардан тап (мысалы, Алматыда — Алматы қорығы).

б) Жолсілтеме үлгісі (Іле Алатауы ұлттық табиғи саябағы).

1. Жалпы мәлімет: ұлттық табиғи саябақ, 1996 жылы құрылған.
2. Орналасқан жері: Іле Алатауы жотасының солтүстік беткейі, Алматыға тікелей жақын.
3. Табиғаты: шөл даладан альпілік шалғындар мен тау мұздықтарына дейінгі тік зоналылық (белдеулілік) ландшафттардың жиынтығы.
4. Мақсаты мен міндеттері: тау табиғатын, сирек өсімдіктер мен жануарларды сақтау, экологиялық туризм мен ағарту жұмыстарын дамыту.
5. Ережелер: гүл жұлмау, қоқыс тастамау, от жақпау, белгіленген соқпақтардан шықпау.

Жауабы: қорғалатын аумақтың жолсілтемесі: жалпы мәлімет, орналасқан жері, аумағы, құрылу тарихы және қорғау мақсаты.

Жадынама

• Ормандар аумақтың 4,6%-ын алады; негізгі алқаптары Алтайда, Жетісу Алатауында және Тянь-Шаньда.
• Қазақстанда 10 ірі қорық, 14 ұлттық табиғи саябақ, 50-ге жуық қорықша бар.
• Қорық режимі тек ғылыми қызметке рұқсат етеді.
• Қазақстанның Қызыл кітабының бірінші томында омыртқалылардың 129 түрі мен түршесі және 105 омыртқасыз туралы мәліметтер бар.

💡 Өзіңді бағала. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен сексеуілдің суға батып кететінін білдім. Қазақстанда жануар түрлерінің көптігі мені таңқалдырды. Ақбөкендерді қалай құтқаратынын білгім келеді».

Шағын тест