§ 35. Топырақ және оның құрамы мен құрылымы. Қазақстанның топырақ типтері

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 154–159-беттер.

Нені үйренесің

• Топырақтың не екенін және оның жай тау жынысынан қандай айырмашылығы бар екенін түсіндіруді.
• Топырақтың төрт құрамдас бөлігін атап, құнарлылықтың қайдан келетінін көрсетуді.
• Қазақстан картасынан топырақ аймақтары мен кіші аймақтарын тауып, негізгі топырақ түрлерін атауды.
• «Қарашірік және қарашірінді қабатының қалыңдығы» кестесін оқып, қорытынды жасауды.
• Таулардағы топырақтың биіктік белдеулігін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Топырақ құрамына қандай заттар кіреді? Тау жыныстарының ұсақ бөлшектері (құм, саз), су, ауа және өлген өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары, олардан қарашірік түзіледі. Топырақта тағы организмдер тіршілік етеді: бактериялар, саңырауқұлақтар, құрттар.
• Топырақтың қара түсі қайдан шығады? Қарашіріктен (гумустан). Ол көп болған сайын, топырақ қара әрі құнарлы болады.
• Топырақ құмнан немесе тастан немен ерекшеленеді? Топырақ құнарлы: онда өсімдік өседі. Құм мен таста қарашірік жоқтың қасы.

💡 Топырақ — біз тұрған жер, аяғымыздың астындағы негіз. Бірақ оның ішінде нағыз тіршілік қайнап жатыр: дала топырағының әрбір шаршы метрінде шамамен жәндіктердің мыңға жуық түрі тіршілік етеді.

Тақырыпты талдаймыз

Топырақ: құрлықтың жұқа «терісі»

Топырақ — жер қыртысының өсімдікті қоректендіре алатын жұқа жоғарғы қабаты. Оның өнім беру қасиетін құнарлылық дейді. Ол қарашіріктің, яғни гумустың болуына байланысты: бұл — өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары шіріген кезде пайда болатын қара зат.

Топырақ «өзінен-өзі» пайда болмайды. Оны бірден бірнеше көмекші жасайды: тау жыныстары, жер бедері, климат, тірі организмдер (микроағзалар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер мен жануарлар) және ұзақ уақыт. Бұларды топырақ түзуші факторлар деп атайды. Бұлардың ешқайсысы жалғыз топырақ жасай алмайды. Бұл ойды ғалым Василий Докучаев айтты, ол — топырақтану, яғни топырақ туралы ғылымның негізін салушы.

🌟 Топырақ өте баяу қалыптасады: оның қалыңдығы 100 жылда небәрі 0,5–2 см-ге жетуі мүмкін. Сондықтан бүлінген топырақты қалпына келтіру дерлік мүмкін емес, оны қорғау керек.

Топырақ неден тұрады

Топырақта тығыз көршілес тіршілік ететін төрт «тұрғын» бар.

⚠️ Жиі кететін қате. Топырақты тек тастар мен құмнан тұратын «жай жер» деп ойлайды. Тірі бөлігі мен қарашірігі жоқ болса, бұл — топырақ емес, тау жынысы. Қалдықтарды құнарлылыққа айналдыратын — дәл тірі организмдер.

Құрылымы және құнарлылық

Топырақтың құрылымы — оның қандай кесектерге (агрегаттарға) ыдырайтыны. Жақсы түйіршікті құрылым суды да, ауаны да өткізеді, ал «құрылымсыз» топырақ тығыз қыртысқа жабысады немесе шаңға айналады. Тығыздығына қарай топырақ өте тығыз, тығыз, борпылдақ және үгілгіш болып бөлінеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Гүл бақшасынан бір уыс жер, ойын алаңынан бір уыс құм алыңыз. Баладан түсін, иісін және борпылдақтығын салыстыруын сұраңыз. Бала қарашірігі бар топырақ пен жай минералды бөлшектердің айырмашылығын көреді.

Қазақстанның топырақтары: солтүстігінде — қара топырақ, оңтүстігінде — сұр-қоңыр

Еліміздің аумағы үлкен, көбіне жазық. Сондықтан топырақтар солтүстіктен оңтүстікке қарай жолақ-жолақ болып алмасады, бұл заңдылықты зоналылық дейді. Жазықтарда үш негізгі зона бар.

🌟 52° с.е. параллелі Астана арқылы дерлік өтеді (51° с.е.): демек, елорда қара топырақ пен қара-қоңыр топырақтың дәл шекарасында тұр. Ал Қызылорда (45° с.е.) 48° с.е. оңтүстігінде, шөл топырақтарының зонасында жатыр.

Кесте топырақ туралы не айтады

Оңтүстікке қарай құрғақ әрі ыстық, өсімдік аз, қалдық та аз. Сондықтан қарашірік аз, ал қарашірінді қабаты жұқа.

📌 Оңтүстікке қарай қарашірік азаяды: қара топырақ қоңыр топырақтан орташа қарашірік мөлшері бойынша 9–10 есе құнарлы. Сондықтан Қазақстанның бидай белдеуі солтүстікте, Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында жатыр, ал оңтүстікте жердің басым бөлігі — жайылым.

Таулардың топырағы: жолақтың орнына «қабаттар»

Таулы жерде топырақ ендік бойымен емес, биіктік бойымен алмасады. Бұл — биіктік белдеулік. Тау маңы мен тау етектерінде тек бір ғана таулы қара-қоңыр және таулы қара топырақ белдеуі бар. Тау биігінде шалғынды қара топырақ, орташа биік тауларда таудың сұр топырағы және таулы шалғынды субальпілік және альпілік топырақ белдеулері орналасқан.

Қазақстан аумағында келесі топырақ түзілістері белгіленген: Батыс Тянь-Шань, Солтүстік Тянь-Шань, Сауыр, Тарбағатай және Батыс Алтай. Олардың құрылымы топырақ белдеулерінің арасалмағына қарай ерекшеленеді. Топырақ белдеулерінің шегаралары елдің таулы бөлігінің табиғи зоналар жүйесіндегі орнына, оның абсолюттік биіктігіне, жер бедерінің ерекшелігіне және түзілу жағдайына байланысты.

💡 Алматыдан Іле Алатауына Үлкен Алматы шатқалымен жоғары көтерілу — Еуразияның оңтүстігінен солтүстігіне қарай саяхат сияқты, тек бір күнде. Топырақ пен өсімдік шөлден тундраға дейінгі зоналардағыдай алмасады.

Өзіңді тексер

• Топырақтың қандай төрт құрамдас бөлігі бар? Қатты (тау жыныстарының бөлшектері мен қарашірік), сулы (топырақ ерітіндісі), газ тәрізді (топырақ ауасы) және тіршілік қабаты (микроорганизмдер, құрттар, жәндіктер).
• Топырақты неге тек геологиялық дене деп атауға болмайды? Ол тау жынысынан пайда болады, бірақ климаттың, жер бедерінің, өсімдіктер мен жануарлардың қатысуымен. Осы факторлардың бірі болмаса, топырақ түзілмейді.
• Қарашірік (гумус) дегеніміз не және ол қайдан пайда болады? Бұл — өсімдіктердің, жануарлардың және басқа организмдердің қалдықтары ыдырағанда түзілетін органикалық зат. Құнарлылық соған байланысты.
• Қазақстанның оңтүстік топырақтары неге солтүстіктегіден аз құнарлы? Оңтүстікте ыстық әрі құрғақ, өсімдік аз, қалдық аз, қарашірік жиналмайды, топырақ қабаты жұқа.
• Қазақстанда қара топырақ пен қара-қоңыр топырақтың шекарасы қайдан өтеді? Шамамен 52° с.е. бойымен (қара-қоңыр және қоңыр топырақ зоналарының шекарасы 48° с.е. маңында).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Топырақ» ұғымын кеңінен ашып, өз түсініктеріңді айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Ең бастысынан баста: топырақты тастан мен құмнан не ерекшелейді? Содан кейін оның неден тұратынын және қалай түзілетінін қос.

Жауап үлгісі. Топырақ — жердің өсімдікті қоректендіре алатын жұқа жоғарғы қабаты: оның құнарлылығы бар. Ол тау жынысынан климаттың, судың, тірі организмдердің және уақыттың әсерінен өте баяу түзіледі. Топырақта қатты бөлік, су, ауа және тірі жандар бар. Жай жыныстан басты айырмашылығы — қарашірік және ондағы тіршілік. Мысалы, Қостанай облысының қара топырағында бидай өседі, ал Қызылқұмның жалаң құмында дерлік ештеңе өспейді.

Жауабы: топырақ — құрлықтың климаттың, жер бедерінің, организмдердің және уақыттың қатысуымен тау жыныстарынан пайда болған жұқа құнарлы жоғарғы қабаты.

№ 2

Қай ғалым топырақты зерттеп, топырақтану ғылымының негізін қалады?

Шешуі. Бұл — орыс ғалымы Василий Васильевич Докучаев. Ол топырақтың дербес табиғи дене екенін түсініп, оның түзілу теориясын жасады. Климатты, тау жыныстарын, жер бедерін, организмдерді және уақытты топырақ түзуші факторлар деп атаған да сол.

Жауабы: В. В. Докучаев.

№ 3

Биік таулы топырақ белдеулері Қазақстанның қай табиғи бөліктеріне тән екенін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Биіктік белдеулік тау бар жерде болады. Қазақстанның биік жоталары қайда екенін еске түсір.

Шешуі. Бұл — таулы аудандар: Батыс және Солтүстік Тянь-Шань (Іле Алатауы, Күнгей, Жетісу Алатауы), Сауыр, Тарбағатай және Батыс Алтай. Онда топырақ етектен шыңға қарай алмасады: таулы қара-қоңыр → таулы қара топырақ → таулы шалғынды → альпілік.

Жауабы: елдің оңтүстігі мен шығысындағы таулар үшін: Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Сауыр, Тарбағатай және Алтай.

№ 4

«Қазақстандағы топырақ жамылғысының түрлері» кестесін талдаңдар, өз түсініктеріңді дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Сандарды бағандар бойынша «солтүстіктен оңтүстікке» тәртібімен салыстыр: қарашірікке және қабат қалыңдығына не болады?

Шешуі.

1. Қарашірік мөлшері қара топырақтан (4–13 %) қоңыр топыраққа (0,7–1,2 %) қарай азаяды.
2. Қарашірінді қабатының қалыңдығы да кемиді: қара топырақта 40–120 см, қоңыр топырақта 25–40 см.
3. Ең үлкен шашыраңқылық қара топырақта: қарашірік 4-тен 13 %-ға дейін, қабат 40-тан 120 см-ге дейін. Демек, кейбір қара топырақ басқасынан байырақ.
4. Қара-қоңыр және ашық қара-қоңыр топырақтың қарашірінді қабаттары қалыңдығы жағынан шамалас (30–40 және 25–40 см), ал ашық қара-қоңырда қарашірік екі есе аз.

Қорытынды. Оңтүстікке қарай құрғақ әрі ыстық, өсімдік қалдықтары аз, сондықтан қарашірік аз. Егіншілікпен айналысуға ең қолайлысы — қара топырақ және күңгірт қара-қоңыр топырақ.

Жауабы: солтүстіктен оңтүстікке қарай қарашірік мөлшері мен қарашірінді қабатының қалыңдығы азаяды: қара топырақтағы 4–13 % және 40–120 см-ден қоңыр топырақтағы 0,7–1,2 % және 25–40 см-ге дейін.

№ 5

Қалай ойлайсыңдар, топырақтың құнарлылығын сақтауға бола ма немесе ол міндетті түрде төмендей бере ме? Мысалдар мен дәлелдер келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі нұсқаны да ойла: адам топыраққа не жамандық, не жақсылық жасайды.

Жауап үлгісі. Құнарлылықты сақтауға болады. Ол үшін тыңайтқыштарды орынды мөлшерде салады, егістікте дақылдарды ауыстырады (ауыспалы егіс), алқапты «демалуға» парға қалдырады, желден қорғайтын орман жолақтарын отырғызады және баурайды көлденең жыртады. Құнарлылық мөлшерсіз жыртқанда, мал тым көп жайғанда, органика салмағанда және орман кескенде төмендейді. Демек, бәрі адамға байланысты: оқулықта да «адамның мақсатты әрекеті» туралы айтылады.

Жауабы: құнарлылық міндетті түрде төмендемейді: ұқыпты өңдеу, ауыспалы егіс және эрозиядан қорғау арқылы оны сақтауға, тіпті арттыруға болады.

№ 6

Топырақ түзуші факторлардың рөлін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Факторлар тізімін аралап шық та, әрқайсысы топыраққа не «әкелетінін» қысқаша айт.

Жауап үлгісі.

• Тау жынысы: Алтайдың тығыз граниттерінде топырақ жұқа әрі тасты, тау етегіндегі лёсс жазықтарына қарағанда.
• Жер бедері: Алатаудың тік беткейлерінде топырақты жаңбыр шайып кетеді, аңғарларда жиналады.
• Климат: Қызылорданың жылы құрғақ климатында қарашірік дерлік жиналмайды, ал Көкшетаудың салқын орманды дала жағдайында қара топырақ оған бай.
• Организмдер: жауынқұрттар жыл сайын жерді өңдеп, борпылдақ және құнарлы етеді.
• Уақыт: орман топырағы бірнеше сантиметр өсу үшін ондаған жыл керек.

Жауабы: барлық факторлар бірге қажет; ешқайсысын алып тастауға да, бірін басымырақ санауға да болмайды.

№ 7

1-тапсырма. Параграф мәтінін пайдаланып, келесі жоспар бойынша Қазақстанның қара топырағына сипаттама беріңдер. Қазақстанның қай аймақтарында қара топырақ түрі кездеседі? Қара топырақтың шаруашылық үшін маңызы қандай? Топтық талқылау, орындалған тапсырманы бағалау, қорытынды шығару.

Қалай ойлаймыз. Қарашірік пен қуатты қабат нені береді: өнім, жем-шөп, экономика. Қара топырақты қорғау керек екенін де ұмытпа.

Жауап үлгісі.

1. Қайда жатыр: Қазақстанның солтүстігінде, 52° с.е. солтүстігінде, Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстарында. Қара топырақ аймағында үш кіші аймақ бар: кәдімгі қара топырақ (аумақтың 5%-ы), сілтісізденген қара топырақ — орманды дала (11%), оңтүстік қара топырақ (5%).
2. Немен бай: 4–13 % қарашірік, 40–120 см қабат, жақсы кесекті құрылым.
3. Не өседі: бидай, арпа, күнбағыс, зығыр, жем-шөп шөптері.
4. Адамдар үшін маңызы: елдің негізгі астық белдеуі; қазақстандық бидай мен ұн экспортқа шығады, демек, қара топырақ ішкі нарықты да асырайды.
5. Қауіптер: қорғаусыз жырту, жел және су эрозиясы, қарашіріктің жоғалуы.
6. Не істеу керек: топырақты аудармай өңдеу, орман жолақтары, ауыспалы егіс, пар.
7. Қорытынды: қара топырақ — елдің басты топырақ байлығы; оның бүлінуі азық-түлік қауіпсіздігіне соққы болады.

Топты бағалау: жұмыста фактілердің (сандар, облыстар), дақылдарға мысалдардың, қауіптер мен қорғау шараларының бар-жоғын тексер.

Жауабы: қара топырақ астықтың негізгі өнімін береді, сондықтан шаруашылық пен азық-түлік қауіпсіздігі үшін орасан маңызды.

№ 8

2-тапсырма. Сипаттама бойынша топырақ түрін анықтаңдар: а) топырақ күңгірт-қоңыр немесе қоңыр түсті. Бұл түс органикалық заттардың көптігін, сондай-ақ темірдің болуын және оның топырақ құрамын айқындайды. Қарашірікке кедей, ылғалдылығы жетіспейді; ә) топырақтың қарашіріктің жоғары мөлшермен қамтамасыз етілуі қара түспен сипатталуымен ерекшеленеді. Кәдімгі, сілтілі, сортаңды түрлері болады. Олар ең құнарлы болып саналады; б) топырақтың бұл түрі құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарға, соның ішінде далалы аймақтар мен шөлейттерге тән. Олар ылғалдың жетіспеушілігімен қоңыржай климат жағдайында қалыптасады. Бұл олардың құрамы мен құрылымына әсер етеді. Жоғарғы қабаттың өзіне тән түсіне байланысты аталады.

Қалай ойлаймыз. Түске, қарашірік мөлшеріне және климатқа назар аудар, кестедегі сандармен салыстыр.

Шешуі. а) қоңыр топырақ (сұр-қоңырмен бірге шөл зонасы): қарашірігі 0,7–1,2 %, ылғал аз. ә) қара топырақ: қарашірігі 4–13 %, ең құнарлы; түрлері — кәдімгі, сілтісізденген, оңтүстік. б) қара-қоңыр (каштан) топырақ: құрғақ дала мен шөлейттің топырағы, түсі қара-қоңыр.

Жауабы: а) қоңыр; ә) қара топырақ; б) қара-қоңыр.

№ 9

3-тапсырма. Ауыл шаруашылығы бойынша практикалық міндеттерді шешу: а) ұсынылған 1-тапсырманың қай топырақ түрі бидай өсіруге ең қолайлы екенін анықтаңдар. Топырақтың әр түрінің сипаттамаларына (құнарлылық, құрылым, суды ұстау қабілеті және т.б.) сүйеніп, таңдауларыңды негіздеңдер; ә) құнарлылығы төмен топырақтарға (мысалы, қызғылт немесе қоңыр топырақтарға) құнарлылығын арттыру шараларын ұсыныңдар. Қандай тыңайтқыштар мен агротехникалық шараларды (мысалы, суару, топырақ құрылымын жақсарту) қолдануға болатынын түсіндіріңдер; б) топырақтың әр түріне өнімділікті арттыру үшін минералды тыңайтқыштарды қолдану қандай рөл атқарады?

Қалай ойлаймыз. Бидайға қарашірік көп, құрылымы жақсы, ылғалды ұстайтын топырақ керек. Құнарсыз топыраққа сол жетіспейтінді қосу керек.

Шешуі.

а) Бидай үшін ең қолайлысы — қара топырақ: қарашірігі 4–13 %, қабаты 40–120 см, жақсы кесекті құрылымы бар, суды жақсы ұстайды. Одан кейін — күңгірт қара-қоңыр топырақ.

ә) Құнарлылығы төмен (қоңыр, ашық қара-қоңыр) топыраққа:

1. органикалық тыңайтқыш (қи, компост) салып, қарашірік мөлшерін көбейту;
2. суару, өйткені ылғал жетіспейді; тамшылатып суару суды үнемдейді;
3. топырақ құрылымын жақсарту: борпылдату, көпжылдық шөптер егу, пар;
4. желден қорғайтын орман жолақтарын отырғызу.

б) Минералды тыңайтқыштар (азот, фосфор, калий) өсімдікке қоректік элементтерді тез береді, сондықтан әсіресе қарашірігі аз топырақта өнімді арттырады. Бірақ оларды орынды мөлшерде салу керек, әйтпесе топырақ пен су ластанады.

Жауабы: бидайға ең қолайлысы — қара топырақ; құнарсыз топырақтың құнарлылығын органикалық және минералды тыңайтқыш, суару, құрылымды жақсарту арқылы арттыруға болады.

№ 10

4-тапсырма. Қазақстанның кескін картасына қара топырақтың таралу аймағын белгілеп түсіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қара топырақ — 52° с.е. солтүстігіндегі аймақ. Картадан осы параллельді тауып, одан солтүстікке қарай боя.

Шешуі. Кескін картасында 52° с.е. параллелін жүргіз және одан солтүстіктегі жолақты бояп, «Қара топырақ» деп жаз. Бұл жолақ Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарын қамтиды. Белгілер кестесіне қара топырақтың үш кіші аймағын (кәдімгі, сілтісізденген, оңтүстік) қосуға болады.

Жауабы: қара топырақ аймағы — Қазақстанның 52° с.е. солтүстігіндегі бөлігі (Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстарының жерлері).

№ 11

5-тапсырма. Дүниежүзінің топырақ картасын зерттеп, қара топырақ кездесетін аумақтарды анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Атластағы дүниежүзінің топырақ картасын аш және шартты белгілерден «қара топырақ» түсін тап. Содан кейін осы түсті бояу кездесетін жерлерді атап шық.

Жауап үлгісі. Қара топырақ орташа ендіктердің құрғақтау далалы аймақтарында кездеседі: Еуразияда — Украина мен Ресейдің оңтүстігінде, Қазақстанның солтүстігінде, Сібірдің оңтүстігінде және Қытайдың солтүстік-шығысында; Солтүстік Америкада — АҚШ пен Канаданың ұлы жазықтарында (прериялар); Оңтүстік Америкада — Аргентинаның пампасында.

Жауабы: қара топырақ кездесетін аумақтар: Украина, Ресей мен Қазақстанның дала жолағы, Қытайдың солтүстік-шығысы, АҚШ-тың және Канаданың прериялары, Аргентинаның пампасы.

Жадынама

• Зоналардың шекарасы: қара топырақ 52° с.е. солтүстігінде, қара-қоңыр 52° және 48° арасында, қоңыр және сұр-қоңыр 48° оңтүстігінде.
• Солтүстіктен оңтүстікке қарай қарашірік пен қарашірінді қабатының қалыңдығы азаяды.
• Топырақ 100 жылда 0,5–2 см өседі, ал оны тез бүлдіруге болады.

💡 Сөйлемді аяқта: «Бүгін мен Қазақстанның топырақтары өзгеріп отыратынын білдім… Мені … таңқалдырды».

Шағын тест