§ 48. Сарамандық жұмысқа арналған тапсырмалар. Әлеуметтік географияның географиялық зерттеу әдістері
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 198-беттер.
Нені үйренесің
- Географиялық ақпараттың әртүрлі көздерімен жұмыс істеуді: мәтін, карта, фотосурет, кесте, сайттар.
- Дүниежүзілік дін туралы түсаукесерді (презентацияны) дайындап, қорғауды.
- «Адамзаттың ғаламдық проблемасы» кестесін құрастырып, әлемнен және Қазақстаннан мысал келтіруді.
Ой қозғау
- Географиялық ақпараттың қандай көздерін білесің? Карталар, атлас, оқулық, статистикалық кестелер, фотосуреттер, ғарыштық түсірілімдер, сайттар.
- Сайтқа сенуге болатынын қалай білуге болады? Автор кім екеніне, күні бар-жоғына, дереккөздерге сілтеме бар-жоғына қара, фактілер басқа сайттармен сәйкес келе ме, соны тексер. Ең сенімдісі — мемлекеттік статистика (stat.gov.kz), БҰҰ, ғылыми басылымдар мен энциклопедиялар.
- Ғаламдық проблема деген не? Барлық елге қатысты және тек бірге шешуге болатын мәселе: соғыс, климат, су, аштық.
Тақырыпты талдаймыз
Не қажет болады
- Оқулық (§ 45–47), атлас, діндер мен халық карталары.
- Деректерді тексеру үшін интернетке қолжетімділік (Уикипедияны бастапқы нүкте ретінде алуға болады, бірақ сандарды екінші сайттан қайта тексер).
- Парақ немесе Google Presentations / PowerPoint, Google Sheets немесе Excel кестесі.
- Дайындалуға 40 минут және қорғауға 5 минут.
Тыңдарман қызығатындай түсаукесерді қалай жасайды
Үлгілі түрде алты слайд: атауы, дін қайда және қашан пайда болды, басты идеялар, қасиетті кітап және ғибадатханалар, таралу географиясы, Қазақстан. Әр слайдта: бір фото немесе карта және 3–4 қысқа сөйлем. Экраннан оқыма, өз сөзіңмен айтып бер.
Өзіңді тексер
- Әртүрлі көздермен жұмыс істеу дегеніміз не? Фактілерді мәтіннен, картадан, кестеден және сайттардан алып, оларды салыстырып, бір-бірімен тексеру.
- Үш дүниежүзілік дінді ата. Христиан діні, ислам, буддизм.
- Ғаламдық проблема дегеніміз не? Бүкіл адамзатқа қатысты және көптеген елдің күшімен шешілетін мәселе.
- Кесте тұтас мәтіннен немен ыңғайлы? Оңда фактілердің қалай байланысқаны бірден көрінеді: проблема, себебі, салдары, шешу жолдары.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. Қосымша географиялық ақпарат көздерін пайдаланып, дүниежүзілік үш діннің біріне (өз таңдауың бойынша) түсаукесер дайындап, қорға. Дүниежүзі елдері және құрлықтары сайтының материалдарын (аталған тақырыпты енгізіп, интернет ақпаратынан іздеу) пайдалануға болады.
Қалай ойлаймыз. Дінді таңда да, барлығын бірдей тармақтар бойынша орналастыр. Сонда «бәрі туралы» әңгіме емес, түсінікті салыстыру шығады. Алдымен үш діннің жалпы кестесіне қара, содан кейін түсаукесер үлгісін ал.
| Христиан діні | Ислам | Буддизм | |
|---|---|---|---|
| Қайда пайда болды | Палестина (Таяу Шығыс), б.з. I ғ. | Арабия түбегі, Мекке, б.з. VII ғ. | Үндістанның солтүстігі, б.з.б. VI–V ғғ. |
| Негізін салушы | Иса Мәсіх | Мұхаммед пайғамбар | Сиддхартха Гаутама (Будда) |
| Қасиетті кітап | Інжіл (Библия) | Құран | Типитака («Үш себет») |
| Бағыттары | православие, католицизм, протестантизм | сунниттер мен шииттер | тхеравада, махаяна, ваджраяна |
| Ғибадат ету орны | шіркеу, храм, собор | мешіт | храм, монастырь, ступа |
| Қасиетті жерлері | Иерусалим, Вифлеем, Рим | Мекке, Медина | Бодх-Гая және Лумбини |
| Ізбасарлары қанша (шамамен) | шамамен 2,4 млрд | шамамен 1,9–2 млрд | шамамен 500 млн |
| Қай жерде басым | Еуропа, Америка, Ресей, Аустралия | Таяу Шығыс, Солтүстік Африка, Орталық және Оңтүстік Азия, Индонезия | Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия: Таиланд, Шри-Ланка, Қытай, Жапония, Моңғолия |
Түсаукесер үлгісі (ислам, 6 слайд).
- Ислам: екі миллиардқа жуық адамның сенімі. Меккедегі Қағба фотосы. Жазу: ізбасарлары саны бойынша екінші дүниежүзілік дін.
- Қайда және қашан пайда болды. Арабия түбегінің картасы, Мекке және Медина. Б.з. VII ғасыры, Мұхаммед пайғамбар.
- Басты идеялар. Жалғыз Құдайға (Аллаға) сену. Бес парыз: иман, бес мезгіл намаз, Рамазан айындағы ораза, зекет (садақа), Меккеге қажылық (қажы).
- Қасиетті кітап және ғибадатханалар. Құран. Мешіт: ортақ намаз орны. Қасиетті қалалар Мекке, Медина, Иерусалим.
- География. Мұсылмандар ең көп Азияда. Мұсылмандар саны бойынша ең үлкен ел — Индонезия. Таяу Шығыста, Солтүстік Африкада және Орталық Азияда сенушілер көп.
- Қазақстан. Исламды сенушілердің 69,3% ұстанады (2021 жылғы санақ). Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енген. Астанада Орталық Азиядағы ең ірілердің бірі — Хазірет Сұлтан мешіті тұр.
🌟 Христиан дінін таңдасаң, Алматыдағы Вознесен соборын қос: ол ағаштан жасалған, XX ғасырдың басында салынған және күшті жер сілкіністерінен аман қалған. Буддизмді таңдасаң, Бодх-Гаяны қос: аңыз бойынша, Будда осында ағартушылыққа қол жеткізген.
Жауабы: бірыңғай жоспар бойынша 6 слайдтан тұратын түсаукесер: атауы, қайда және қашан пайда болды, басты идеялар, қасиетті кітап және ғибадатханалар, география, Қазақстан. Үлгісі жоғарыда.
№ 2
2-тапсырма. «Адамзаттың ғаламдық проблемасы» кестесін құрастырыңдар (кестеге ғаламдық проблема, себебін, қорытындысын беру). Құрастырған жұмысыңды қорға. Ол үшін оқулық мәтінін және ЮНЕСКО материалдары порталын пайдаланыңдар (аталған тақырыпты енгізіп, интернет ақпаратынан іздеу).
Қалай ойлаймыз. Ғаламдық проблемалар — шекарада тоқтамайтындар. Әрқайсысына жаз: себебі неде, сан немесе мысал, қалай шешеді. Қазақстаннан мысал іздеу керек: сонда кесте «өзіңдікі» болады.
Шешуі. Толтырылған кесте.
| Проблема | Себебі | Қорытынды: сан немесе мысал, шешу жолы |
|---|---|---|
| Соғыстар мен терроризм | Қақтығыстар адамдарды өлтіреді, қалаларды қиратады және қашуға мәжбүрлейді | XX ғасырда соғыстарда 100 млн-нан астам адам қаза тапты. Шарттар, БҰҰ, бітімгерлер, экстремизммен күрес, діндер диалогы |
| Ядролық қауіп | Жаппай қырып-жоятын қару барлық тіршілікті жоя алады | Әлемде 12 мыңнан астам ядролық оқтұмсық бар, шамамен 90%-ы Ресей мен АҚШ-та. Таратпау туралы шарт (1968), ядролық қарусыз аймақтар, полигондарды жабу. Қазақстан Семей полигонын 1991 жылы жапты |
| Климаттың өзгеруі | Көмір, мұнай және газды жағудан бөлінетін газдардан планета жылынуда | Орташа температура XIX ғасырдан бері шамамен 1,2 °C өсті. Энергетиканы жел мен Күнге көшіру, энергияны үнемдеу, Париж келісімі (2015) |
| Тұщы судың жетіспеушілігі | Су біркелкі таралмаған, ал оны пайдалану көбейіп барады | 2 млрд-тан астам адамда қауіпсіз ауыз су жоқ. Үнемді суару, тазарту, өзендер туралы келісімдер. Қазақстанда: Сырдария, Ертіс, Іле суы көршілермен ортақ |
| Арал экологиялық апаты | Мақта мен күріш үшін өзендерден су алу теңізді таяздатты | Арал теңізінің ауданы 1960 жылдан бері 90%-дан астам азайды. Көкарал бөгеті (2005) Кіші Аралға су мен балықты қайтаруға көмектесті |
| Аштық пен кедейлік | Бәрінің тамаққа, білімге, медицинаға қолы жетпейді | Шамамен 700 млн адам жеткілікті тамақтанбайды. БҰҰ көмегі, ауыл шаруашылығын дамыту, білім |
| Халықтың өсуі | Кейбір елдерде тез өседі, басқаларында қартаяды | 2022 жылғы қарашада Жерде 8 млрд адам болды. Отбасын жоспарлау, білім, жұмыс орындары |
| Пандемиялар | Аурулар ұшақтармен бірге әлем бойынша тез тарайды | COVID-19 коронавирусы 2020 жылдан бастап бүкіл әлемді қамтыды. Вакциналар, ДДСҰ-ның ортақ бақылау жүйесі |
Кестені қорғау. Бір жолды таңда да, 1 минутта айтып бер: не болып жатыр, неге бәріне қауіпті және адамдар не істеп жатыр. Арал немесе су туралы жолды алған жақсы: бұл Қазақстан туралы.
Жауабы: 8 проблема бойынша толтырылған кесте (себебі, сан немесе мысал, шешу жолдары) және бір жолдың қысқаша қорғалуы.
Қорытынды
География фактілерді жай білуге ғана емес, оларды тексеріп, салыстыруға көмектеседі. Діндер мен ғаламдық проблемаларды бір схема бойынша зерттеуге болады: қайда, не, қанша, қалай шешеді. Мұндай схема басқа тақырыптармен де жұмыс істейді.
Жадынама
- Түсаукесер үшін 6 слайд және бір жоспар жеткілікті.
- Кез келген санды екінші көзден тексер.
- Проблемалар кестесіне жаз: себебі, мысал, шешу жолы.