§ 47. Ұлтаралық және дінаралық келісім

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 194–198-беттер.

Нені үйренесің

• Жаһандану мен толеранттылықтың не екенін түсіндіріп, мысал келтіруді.
• Қазақстанда қандай халықтар мен діндер өмір сүретінін және мемлекет олардың арасындағы келісімді қалай қолдайтынын айтып беруді.
• Қазақстан халқы Ассамблеясы не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Жер бетіндегі бейбітшілік пен ядролық қаруды таратпаудың неге соншалықты маңызды екенін бағалауды.

Ой қозғау

• Қазақстанда қандай халықтар тұрады? Қазақтар, орыстар, өзбектер, украиндар, ұйғырлар, татарлар, немістер, кәрістер және басқалар. Барлығы 130-дан астам этнос.
• Қандай діндерді білесің? Ислам, христиан діні (православие, католицизм, протестантизм), буддизм, иудаизм.
• «Көрші» деген сөз картада ғана емес, өмірде де нені білдіреді? Онымен ауланы, жолды, суды бөлісесің. Жақсы көршімен тыныш, ал жаман көршімен сақ жүруге тура келеді. Елдер де осылай.

💡 География тек тау мен өзенді ғана зерттемейді. Ол адамдардың Жер бетіне қалай қоныстанғанын және бір-бірімен қалай тату тұратынын да түсіндіреді. Халықтар арасындағы келісім елдің көзге көрінбейтін «жүк көтеретін қабырғасы» сияқты жұмыс істейді.

Тақырыпты талдаймыз

Әлем бір үлкен ауланың қатарына айналуда

Бүкіл адамзат тарихында, ғалым-тарихшылардың пікірінше, әлемде шамамен 14 мыңға жуық соғыс болған. XX ғасырда екі дүниежүзілік және жергілікті қарулы қақтығыстарда 100 млн-нан астам адам қаза тапты. Барлық соғыстың мақсаты — табиғи ресурстарға, үлкен аумаққа иелік етуге, яғни геосаяси мүдделерге байланысты. Сондықтан бүгінгі адамзаттың басты міндеттерінің бірі — жаңа соғыстарға жол бермеу.

Елдер бір-бірімен барған сайын тығыз байланысады. Бұл үдерісті жаһандану деп атайды: әлем ортақ экономикасы, ережелері және ақпараты бар біртұтас жүйеге айналады. Экономикада бұл тауарлар, ақша, қызметтер және идеялар шекарадан еркін «өтеді» деген сөз. Сенің телефоныңды бір елде құрастырады, бөлшектерін тағы он елде жасайды, ал оны Алматыда сатады.

🌟 Қазақстаннан әлемге уран (өндіру бойынша дүниежүзінде бірінші орындамыз), Теңіз бен Қашаған мұнайы, солтүстік даланың бидайы кетеді. Біз жаһандық «тізбектің» бір бөлігіміз, жеке арал емеспіз.

Ядролық қару: әлем өзін-өзі жарып жібермеуге қалай келісті

Бүгінгі ең сұмдық қауіптің бірі — жаппай қырып-жою қаруы. 1960 жылдары КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Қытай сияқты ядролық державалардың пайда болуы себебінен, дүниежүзілік қауымдастық жаппай қырып-жою қаруының таралу мәселесін қарастыра бастады. Бомба әрбір елде пайда болады деп әлем қорықты. Сондықтан Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қол қойылды: бомбасы жоқ елдер оны жасамауға уәде береді, ал бомбасы бар елдер оны басқаларға бермеуге уәде береді. Бүгінгі күні дүниежүзінің 170-тен астам елдері ядролық қаруды таратпау туралы келісімшартқа қол қойған.

Қазақстан бұл салада бүкіл әлемге үлгі. Семей полигонында 1949 жылдан 1989 жылға дейін 456 ядролық сынақ өткізілді. Полигон 1991 жылғы 29 тамызда жабылды. Кейін ел КСРО ыдырағаннан кейін жерінде қалған ядролық қарудан бас тартты.

🌟 29 тамыз — БҰҰ-ның Ядролық сынақтарға қарсы іс-қимыл халықаралық күні. Бұл күн Семей полигонының жабылғанын еске алу үшін таңдалған.

Толеранттылық: өзгеше адаммен қатар өмір сүре білу

Төзімділік (толеранттылық) (латынның tolerare — «төзу, шыдау» сөзінен) — бөтен халыққа, дінге, әдет-ғұрыпқа және көзқарасқа құрметпен қарау. Бұл «маған бәрібір» дегендік емес, «сенің өзгеше екеніңді түсінемін және өзің болуға құқығыңды құрметтеймін» дегендік. Толеранттылықтың үлгісі ретінде Абай Құнанбаев, Махатма Ганди, Лев Толстой, Альберт Эйнштейн және т.б. аталады.

⚠️ Жиі кететін қате. Толеранттылық «бәріне келісу» дегенді білдірмейді. Дауласуға және өз пікіріңнің болуына болады. Адамды халқы, діні немесе тілі үшін қорлауға болмайды.

Қазақстанның халқы мен діндері

Қазақстанда 130-дан астам этностың өкілдері тұрады. Халықтың негізін елдің байырғы тұрғындары — қазақтар және мемлекетті қалыптастырушы этнос құрайды. Қалған халықтардың өкілдері — Қазақстанға әртүрлі себептермен белгілі бір тарихи кезеңдерде көшіп келгендер. Қазақстан халқы санының пайыздық арақатынасындағы өзгерістерді атап өткен жөн: мұсылмандар (ислам) — 69,3%, христиандар — 17,2%, буддизм мен иудаизм — 0,1%-дан аз және басқа діндер — 11,2% болды. Құдайға сенбейтіндердің үлесі 2,8%-дан 2,3%-ға дейін төмендеді.

Мұнда адамдар жиі шатастыратын екі ұғым бар. Дін — жалпы сенім (христиан діні, ислам, буддизм). Конфессия — діннің ішіндегі бағыт (мысалы, христиан діні ішіндегі православие мен католицизм немесе исламдағы суннизм мен шиизм). Қазақстанда 18 конфессияны құрайтын 4 мыңға жуық діни бірлестік бар.

Мемлекет келісімді қалай сақтайды

Әрбір адамның сенуге немесе сенбеуге құқығы 1995 жылғы Конституцияда және 1992 жылы Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі қабылдаған «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» заңда бекітілген. Мемлекет әрбір конфессияның дербестігін мойындайды және бәрі үшін бірдей құқықтық кеңістік қалыптастырады. Мәдениеттер үшін де орын бар: қазақ және орыс театрларынан басқа, елде өзбек, ұйғыр, кәріс (88-сурет) және неміс театрлары жұмыс істейді.

Келісімнің басты институты — Қазақстан халқы Ассамблеясы. Ол 1995 жылы әрбір халық өз ана тілін, мәдениетін қолдана алу үшін және ұлттық саясатты бірге жасау үшін құрылды. 2007 жылғы Конституциядағы өзгерістер бойынша Ассамблея өкілдік органға айналды: ол Мәжіліс депутаттарының бір бөлігін сайлау құқығын алды. Бүгінгі күні Қазақстан халқы Ассамблеясы — халықтарды үйлесімді түрде біріктіретін, беделді, халықаралық келісім арқылы мойындалған қоғамдық форум. Ассамблеяның басты міндеттері — қазақстандық патриотизмді қалыптастыру, мемлекеттік тілді және басқа да Қазақстан халықтарының тілдерін дамыту, этносаралық саладағы аймақтық саясатты жүзеге асыру, діни экстремизмге қарсы бағытталған күштерді нығайту және т.б.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан әртүрлі халықтардың қандай мейрамдарында болғанын (Наурыз, Рождество, Ораза айт, Сабантой) және онда не ұнағанын сұраңыз. Бұл — толеранттылықтың ең жақсы сабағы: сөзден емес, тәжірибеден.

📌 Елдегі келісім үш тірекке сүйенеді: бәріне тең құқық, тілдер мен әдет-ғұрыптарды құрметтеу, өзара көмек және ел үшін ортақ мақтаныш (қазақстандық патриотизм).

Өзіңді тексер

• Жаһандану дегеніміз не? Әлем біртұтас жүйеге айналатын үдеріс: тауарлар, ақша, ақпарат пен идеялар еркін қозғалады, елдер ортақ мәселелерді бірге шешеді.
• Дін конфессиядан немен ерекшеленеді? Дін — жалпы сенім (мысалы, христиан діні), конфессия — оның ішіндегі бағыт (мысалы, католицизм).
• Қазақстанды неге ұлтаралық келісімнің үлгісі деп атайды? Елде 130-дан астам этнос пен 18 конфессия тұрады, әркімнің құқығы заңмен қорғалған, ал келісімді арнайы институт — Қазақстан халқы Ассамблеясы қолдайды.
• Қазақстанда қай дін ең көп таралған? Ислам: 2021 жылғы санақ бойынша 69,3%. Екінші орында христиан діні: 17,2%.
• Ядролық қаруды таратпау туралы шарт не үшін керек? Жаңа елдерде бомба пайда болмауы үшін және ядролық соғыс қаупі азаюы үшін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақстан аумағында қанша этникалық топ тұрып жатыр?

Қалай ойлаймыз. Параграфтың басындағы көпұлтты ел туралы санды еске түсір.

Жауабы: 130-дан астам этнос. Бұлар — қазақтар, орыстар, өзбектер, украиндар, ұйғырлар, татарлар, немістер, кәрістер және басқа да көптеген халықтар.

№ 2

Қазақстан халқы Ассамблеясы қай жылы құрылды?

Қалай ойлаймыз. Бұл есте сақтауға тұратын жыл: сол жылы Конституция да қабылданған.

Жауабы: 1995 жылы. 2007 жылы ол өкілдік органға айналды (Мәжіліс депутаттарының бір бөлігін сайлай алады).

№ 3

Мәтіндегі диаграммадан және Қазақстан халқы картасынан ислам және христиан дінінің басты таралу аудандарын көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Дін көбіне аймақта қандай халықтар тұратынымен сәйкес келеді. Дәстүрлі ислам қазақтардан, өзбектерден, ұйғырлардан, татарлардан тарайды, ал православие орыстардан, украиндардан және басқа славяндардан. Демек, қай халықтың қайда тұратынын еске түсіру керек.

Шешуі. Атластағы халық картасымен жұмыс істеп, кесте бойынша тексереміз.

Жауабы: ислам елдің оңтүстігі мен батысында және бүкіл ел бойынша қазақтар арасында басым, христиан діні (православие) солтүстік пен шығыста күштірек. Ірі қалаларда мешіттер, шіркеулер, костелдер және синагогалар қатар тұр.

№ 4

Мәтінді қолданып, елдегі тұрақтылықты сақтаудағы конфессияаралық қатынастардың маңыздылығын сараптаңдар.

Қалай ойлаймыз. Екі топ бір-бірінің сенімін құрметтемейді деп елестет. Бұл неге апарады? Енді мұндай жағдай әр қалада болатын елді көз алдыңа кел.

Жауабы: Қазақстан — көпконфессиялы ел, діни негіздегі кез келген ұрыс бір қаланың шеңберінен тез шығып кетуі мүмкін. Сондықтан мемлекет конфессиялардың теңдігін мойындайды, ар-ождан бостандығын қорғайды, экстремизммен күреседі және Қазақстан халқы Ассамблеясы арқылы диалогты қолдайды. Бұл ішкі бейбітшілік пен дамуға мүмкіндік береді.

№ 5

Неліктен жаппай қырып-жоятын қарулардың таралуын болдырмау адамзат үшін ең маңызды мәселелердің бірі болып саналады?

Қалай ойлаймыз. Салдарын салыстыр: қарапайым соғыс қалаларды қиратып, адамдарды жояды, ал ядролық соғыс бүкіл өркениетті қауіпке төндіруі мүмкін.

Жауап үлгісі. Жаппай қырып-жоятын қару (ядролық, химиялық, биологиялық) лезде және орасан зор көлемде өлтіреді, ал салдары онжылдықтар бойы қалады. Жарылыстан кейін уланған жер, аурулар және бұзылған табиғат қалады. Жақын жердегі нақты мысал — Семей полигоны. Онда 40 жылда 456 сынақ өтті, әлі күнге дейін кейбір аудандарда адамдар салдарынан зардап шегуде. Қару шекара танымайды, сондықтан қорғану тек бәрі бірге ғана мүмкін. Демек, оны иеленетін ел мен топ аз болған сайын, бейбітшілікті сақтау мүмкіндігі жоғары. Бейбітшілік болмаса, басқа міндеттердің де қажеті жоқ: экология да, білім де, кедейлікпен күрес те.

Жауабы: өйткені мұндай қаруды қолданудың салдары бүкіл әлемге ортақ және қайтымсыз, ал одан жалғыз қорғану мүмкін емес. Басты мақсат — келісіп, оның таралуына жол бермеу.

№ 6

Не себепті көптеген елдер ядролық қаруды таратпау туралы келісімшартқа қол қойды?

Қалай ойлаймыз. Себептерін айту — «неге бұл маңызды» деген сұраққа жауап беру. 3 дәлел және бір мысал келтір.

Жауап үлгісі. Шарт өте маңызды. Ол ядролық державалардың санын шектеді және тексеру жүйесін жасады. Бомбасы жоқ елдер бейбіт ядролық энергетикаға қол жеткізді, ал бомбасы бар елдер оны басқаларға бермеуге және арсеналды қысқартуға ұмтылуға міндеттенді. Қазақстан мұның іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін көрсетті: арсеналдан бас тартты, полигонды жапты және ядролық қарусыз әлемнің жақтастарының қатарына қосылды. Шарт мінсіз емес: кейбір елдер оған қол қоймады. Бірақ онсыз әлем әлдеқайда қауіпті болар еді.

Жауабы: маңызы өте жоғары: шарт ядролық қарулану жарысын тежейді, ортақ ережелер мен тексерулер жасайды және ядролық соғыс қаупін азайтады.

№ 7

Шығармашылық тапсырма (топтық). Таңдауларың бойынша Қазақстандағы ұлттық театрлар туралы эссе жазыңдар. Талдап, ой бөлісіңдер. Бір-біріңнің жұмыстарыңды бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір театрды таңда да, оның не үшін керек екенін аш. Ана тілінде ойнайтын театр халықтың мәдениетін сақтайды, ал басқа халықтардың көрермендері онымен танысады.

Жауап үлгісі (Республикалық корей музыкалық комедия театры, Алматы). Бұл — Қазақстан халықтарының театрларының бірі. Ол 1932 жылы Владивостокта басталды, кейін әртістер Қазақстанға келіп, 1960 жылдардан бастап Алматыда жұмыс істейді. Сахнада кәріс әуендері, билері мен киімдері көрінеді, ал қойылымдар кәріс тілінде, аудармасымен жүреді. Әртүрлі ұлт өкілдері кәріс мәдениетімен танысу үшін келеді. Осылайша театр халықтар арасындағы көпірге айналады. Көпұлтты елге мұндай көпірлер керек.

Жауабы: 6 тармақтан тұратын жоспар бойынша эссе. Негізгі ой: ұлттық театрлар халықтардың тілі мен мәдениетін сақтайды және елдегі келісімді нығайтады.

Жадынама

• Қазақстанда 130-дан астам этнос пен 18 конфессия бар; ислам — 69,3%, христиан діні — 17,2%.
• Сенушілердің құқығы 1995 жылғы Конституциямен және 1992 жылғы заңмен қорғалған.
• Ядролық қаруды таратпау туралы шарт соғыс қаупін азайтады.
• Қазақстандық патриотизм — келісімнің ортақ тірегі.

Шағын тест