§§ 50–51. «Әлеуметтік география» бөлімі бойынша оқыған материалды бекіту және қорыту

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 199–202-беттер.

Нені қайталаймыз

Бұл бөлім адамдар туралы болды: олар қандай тілде сөйлейді, неге сенеді, қандай мәдениет жасайды және бір планетада бір-бірімен қалай тату тұрады. Мұнда БЖБ-ға (бөлім бойынша жиынтық бағалауға) дайындалуға арналған сұрақтардың барлығы және жұмыс жоспарының тапсырмалары жиналған. Егер оларға көмексіз жауап берсең, бөлім сенің қалтаңда.

💡 Түркі семьясы қазақтарды өзбектермен, татарлармен, түріктермен және әзірбайжандармен байланыстырады. Сондықтан «ат», «көз», «қала» сөздері Алтайдан Балқанға дейін көптеген адамға түсінікті.

Жаттығуларды шығарамыз

«Әлеуметтік география» бөлімі бойынша талдап қорыту және қайталауға арналған сұрақтар

№ 1

Қазір дүниежүзінде қандай тіл топтары бар?

Қалай ойлаймыз. Адам саны мен аумағы жағынан ең үлкен топтарды іздейміз.

Шешуі. Жер бетінде 7000-ға жуық тіл бар, бірақ олардың бәрі шектеулі санды семьяларға біріктірілген:

• үнді-еуропа (ағылшын, орыс, испан, хинди, неміс, парсы): онда адамзаттың жартысына жуығы сөйлейді;
• қытай-тибет (қытай, тибет, бирма);
• афроазия (араб, иврит, бербер тілдері);
• нигер-конго (суахили және Сахарадан оңтүстіктегі Африканың басқа тілдері);
• түркі (қазақ, түрік, өзбек, татар);
• австронезия (индонезия, малай, тагал);
• дравид (тамил, телугу, Үндістанның оңтүстігі);
• урал (фин, венгр, эстон);
• жапон және корей тілдері жеке тұр.

Жауабы: үнді-еуропа, қытай-тибет, афроазия, нигер-конго, түркі, австронезия, дравид, урал және басқалары.

№ 2

Қазақстан халқының тіл топтарының тізімін жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Елде қандай халықтар тұратынын еске түсір де, олардың тілдері неге жататынын анықта.

Шешуі.

1. Түркі: қазақ, ұйғыр, өзбек, татар, әзірбайжан, түрік, қырғыз.
2. Үнді-еуропа: славян (орыс, украин, белорус), герман (неміс), иран (тәжік), армян.
3. Қытай-тибет: дүнген.
4. Корей (жеке семья): корей.
5. Кавказ: шешен, ингуш.

Жауабы: Қазақстанда түркі, үнді-еуропа, қытай-тибет, корей және кавказ семьялары бар; көпшілік адам түркі және үнді-еуропа тілдерінде сөйлейді.

№ 3

Әлемдегі ең танымал қолданыста жоқ тілдерді атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл — үйде ешкім сөйлемейтін тілдер. Кейде олар тек кітаптар мен ғылымда тіршілік етеді.

Шешуі.

• латын тілі (роман тілдерінің атасы; дәрігерлер мен заңгерлер қолданады);
• ежелгі мысыр тілі (пирамидалардың иероглифтері);
• шумер тілі (ең көне жазу, Месопотамия сазы);
• ежелгі грек тілі (оның орнын қазіргі грек тілі басты);
• санскрит (Үндістанның қасиетті мәтіндерінің тілі; онда үйде ешкім дерлік сөйлемейді);
• этруск, гот және көне түркі (Орхон жазбалары) тілдері.

🌟 Әлемде әр екі аптада бір тіл жоғалып отырады. Болжам бойынша, ғасыр аяғына дейін мыңдаған шағын тіл жойылуы мүмкін. Сондықтан қазақ тілін де қорғау маңызды.

Жауабы: латын, ежелгі мысыр, шумер, ежелгі грек, санскрит, этруск, гот тілдері.

№ 4

Қай тілді ана тілі деп атайды?

Қалай ойлаймыз. Анаңнан алғашқы сөздерді қай тілде естігеніңді ойла.

Жауабы: ана тілі — адам ерте балалық шағында отбасында сөйлеп үйренген тіл. Ол адамды өз халқымен, мәдениетімен және туған жерімен байланыстырады. Отбасында екі тілде сөйлесе, адамның екі ана тілі болуы мүмкін.

№ 5

Бір және екі тілді елдерді салыстырыңдар. Мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тілдер саны, себептері және мысалдары бойынша салыстыр.

Жауап үлгісі. Бір тілді елде (Жапония, Польша) халық ұлты жағынан бір текті, және бір тіл бүкіл өмірді жүргізеді: мектепті, сотты, бұқаралық ақпарат құралдарын. Екі тілді елде (Канада, Бельгия, Қазақстан) тарихи түрде әртүрлі халықтар тұрған немесе қоныс аударған, сондықтан екі тіл қолданылады. Қазақстанда қазақ тілі — мемлекеттік тіл, орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі, оны қазақ тілімен қатар ресми қолданады.

Жауабы: бір тілді елдерде бір тіл, екі тілді елдерде екі тіл бар; мысалдар жоғарыда берілген.

№ 6

Адамдардың тілдік және этникалық шығу тегі айырмашылығының негізгі себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мыңдаған жыл бұрын адам топтарымен не болғанын ойла.

Шешуі.

1. Ертеде адамдар шағын топтармен өмір сүріп, әртүрлі жерлерге тарап кетті.
2. Таулар, теңіздер мен шөлдер топтарды бір-бірінен бөліп тұрды, олар бір-бірімен араласпады.
3. Әртүрлі ортада әртүрлі кәсіп, тұрмыс және әдет-ғұрып қалыптасты.
4. Мыңдаған жылдар бойы сөздер мен грамматика бір-бірінен барған сайын алшақтай берді.
5. Кейін халықтар қоныс аударып, араласты, сөйтіп, көрініс алуан түрлі болды.

Жауабы: себебі тарихта: адамдардың әртүрлі табиғи жағдайларға таралуы, ұзақ оқшаулану, шаруашылықтың ерекшеліктері және көші-қон.

№ 7

«Дін», «діни қызмет», «діни бірлестік» ұғымдарына анықтама беріңдер.

Жауабы:

• Дін — негізінде табиғаттан тыс күшке (Құдайға, құдайларға, жоғары күштерге) сену жатқан, рәсімдері мен жүріс-тұрыс нормалары бар көзқарастар жүйесі.
• Діни қызмет — діндарлар мен діни ұйымдардың істейтіні: намаз бен дұға, рәсімдер, дінге үйрету, уағыз, қайырымдылық.
• Діни бірлестік — діни өмірді бірге өткізу үшін жиналатын, бір дінді ұстанатын азаматтардың ерікті одағы (қауым, шіркеу, мешіт, ғибадатхана).

№ 8

Ғаламдық діндерді атаңдар.

Жауабы: әлемдік діндер — христиан, ислам және буддизм. Олар пайда болған елден алыс таралған және оларды әртүрлі халықтардың адамдары ұстанады. Индуизм үлкен, бірақ Үндістанның ұлттық діні болып саналады.

№ 9

Әлемде қандай діндер бар?

Қалай ойлаймыз. Діндерді таралу аясына қарай үш топқа бөлеміз: әлемдік, ұлттық және рулық-тайпалық.

Шешуі.

• Әлемдік діндер: христиан, ислам, буддизм.
• Ұлттық діндер: индуизм (Үндістан), иудаизм (еврейлер), синтоизм (Жапония), конфуцийшілдік пен даосизм (Қытай).
• Рулық-тайпалық діндер:
  • анимизм: табиғаттың жаны бар деген сенім. Сахарадан оңтүстіктегі Африка, Амазонка халықтары;
  • тотемизм: рудың жануармен немесе өсімдікпен туыстығына сену. Австралия байырғылары, Солтүстік Америка үндістері;
  • шаманизм: шамандардың рухтармен сөйлесуі. Сібір, Моңғолия, Алтай, Орталық Азия таулары;
  • фетишизм: заттарға табыну. Батыс Африка;
  • тәңіршілдік (Көк Тәңірге сену): түркі және моңғол халықтары, соның ішінде қазақтардың ата-бабалары.

Жауабы: әлемдік діндер (христиан, ислам, буддизм), ұлттық діндер (индуизм, иудаизм, синтоизм және басқалары) және рулық-тайпалық діндер (анимизм, тотемизм, шаманизм, фетишизм, тәңіршілдік).

№ 10

Сендердің ойларыңша, діни бірлестіктер мемлекеттен бөлек, еркін қызмет атқара ала ма?

Жауап үлгісі. Иә, ала алады. Қазақстан — зайырлы мемлекет. Дін мемлекеттен бөлек, соның арқасында:

1. Кез келген діндегі адам (және дінсіз адам да) заң алдында тең.
2. Ешкімге дінді күштеп таңуға болмайды.
3. Діни дау саяси жанжалға айналмайды.
4. Дін билікке қысым жасау үшін пайдаланылмайды, ал билік діни істерге араласпайды.

Діни бірлестіктер заң шеңберінде еркін жұмыс істей алады: ғибадатхана салады, балаларға дінді үйретеді, қайырымдылық жасайды. Бірақ олар заңды бұзбауға, ешкімді өшпенділікке итермелемеуге тиіс.

Жауабы: иә, ала алады: бөлу ар-ождан бостандығын, тең құқықтарды және әртүрлі конфессия өкілдері арасындағы бейбітшілікті қорғайды, ал діни бірлестіктер заң шеңберінде еркін қызмет етеді.

№ 11

Мәдениет дегеніміз не?

Жауабы: мәдениет — адамдар жасаған және ұрпақтан ұрпаққа берілетін барлық нәрсе. Материалдық мәдениетке тұрғын үй, киім, құрал-саймандар, тағам жатады; рухани мәдениетке тіл, білім, дін, өнер, дәстүр, әдет-ғұрып (мысалы, киіз үй, домбыра, бесік жыры, Наурыз) жатады.

№ 12

Этнография нені зерттейді?

Жауабы: этнография — халықтар туралы ғылым: олар қалай өмір сүреді, не жейді, не киеді, қандай мерекелері, рәсімдері мен қол өнері бар, олар қалай пайда болып, қалай қоныстанған.

№ 13

Тарихи және мәдени аймақ дегеніміз не? Мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Бұл — мемлекет шекарасы емес, халықтардың өткенінде және өмір салтында ортақ нәрсе көп аудан.

Жауабы: тарихи-мәдени аймақ — халықтары ұқсас табиғи жағдайда қалыптасқан және ұзақ уақыт ортақ тағдырмен өмір сүрген ірі аумақ, сондықтан олардың мәдениеті, тұрмысы мен дәстүрлері жақын. Мысалы, Орталық Азия (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Тәжікстан): көшпелі және отырықшы мәдениет, Ұлы Жібек жолы, түркі тілдері, ислам. Басқа мысалдар: Батыс Еуропа, Таяу Шығыс, Латын Америкасы.

№ 14

Ғалымдар неліктен тарихи-мәдени аймақтар материалдық мәдениетте байқалады деп санайды?

Шешуі. Материалдық мәдениет — бұл заттар, олар адамның табиғатпен байланысын жақсы көрсетеді:

• Тұрғын үй: дала көшпенділерінде киіз үй (тасуға оңай), оазистегі отырықшыларда сабан-саз үй, солтүстік халықтарда шатыр (чум).
• Киім: далада жылы тон мен тымақ, шөлде жеңіл шапан.
• Тағам: малшыларда ет пен сүт, егіншілерде палау мен нан. Бірдей жағдай көрші халықтарда бірдей заттар туғызады, демек, аймақты тұрмыс заттарынан тануға болады.

Жауабы: материалдық мәдениет климаттың, жер бедерінің және кәсіптің әсерімен қалыптасады, сондықтан бір аймақ халықтарының заттары ұқсас болады.

№ 15

Әлемде бар жаңа әлем ғажайыптарын, соның ішінде табиғи ғажайыптарды атаңдар.

Жауабы: жаңа қолдан жасалған ғажайыптар (2007): Ұлы Қытай қорғаны, Петра, Христос-Құтқарушы, Мачу-Пикчу, Чичен-Ица, Колизей, Тәж-Махал. Табиғи (2011): Амазонка, Халонг, Игуасу, Чеджу, Комодо, Пуэрто-Принсеса, Үстел тауы.

№ 16

Өз аймақтарыңдағы табиғат таңғажайыптарын тізімдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Өз облысыңды таңда да, танымал 3–5 жерді еске түсір. Міне, Қазақстан өңірлері бойынша үлгілер.

Жауабы: жауап өңірге байланысты; мысалдар кестеде. Үш-төрт нысанды атап, олардың несімен ерекше екенін айту жеткілікті.

№ 17

«Жаһандану», «халықтар», «ұлт», «конфессияаралық келісім», «Қазақстан халқы Ассамблеясы» ұғымдарына анықтама беріңдер.

Жауабы:

• Жаһандану — елдер мен халықтардың экономикада, сауда мен байланыста, мәдениетте жақындасу процесі; әлем бірыңғай нарыққа және бірыңғай ақпараттық кеңістікке айналады.
• Халық — ортақ тілі, аумағы, мәдениеті және әдет-ғұрпы бар, тарихи қалыптасқан адамдар қауымдастығы.
• Ұлт — ортақ аумақ, экономика, тіл және өзін-өзі тану сезімімен біріккен, одан да ірі қауымдастық; көбіне әртүрлі халықтардың адамдарын қамтиды, бірақ азаматтығы ортақ.
• Конфессияаралық келісім — әртүрлі дін ұстанатын адамдардың бейбіт ынтымақтастығы және олардың сеніміне өзара құрмет.
• Қазақстан халқы Ассамблеясы — 1995 жылы құрылған, әртүрлі этностардың өкілдерін біріктіретін және этносаралық және конфессияаралық келісімді нығайтатын кеңесші орган.

№ 18

Қазақстан халқы Ассамблеясының маңызды міндеттерін атаңдар.

Жауабы:

1. Елдің халықтары арасындағы бірлік пен келісімді нығайту.
2. Барлық этностардың тілін, мәдениетін және дәстүрін сақтау және дамыту.
3. Мемлекеттік тілді және ортақ азаматтық бірегейлікті («Мәңгілік Ел») қолдау.
4. Ұлтаралық жанжалдар мен төзімсіздіктің алдын алу.
5. Этномәдени бірлестіктер мен жексенбілік мектептерге көмектесу.

№ 19

Жаһанданудың оң немесе теріс әсерлерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мұнда жалғыз «дұрыс» жауап жоқ. Дәлелдерді таразылап, қорытынды жасау маңызды: әсерлерін оң және теріс деп екіге бөл.

Жауап үлгісі. Жаһанданудың оң да, қауіпті де жақтары бар. Ол білімге және тауарларға қолжетімділік береді, Қазақстан бизнесіне астық пен мұнайды сатуға көмектеседі. Бірақ әлемдік дағдарыс біздің экономикаға тез соққы береді, ал шағын тілдер жойылып барады. Демек, артықшылықтарын пайдаланып, өз тілімізді және мәдениетімізді қорғау керек.

Жауабы: оң әсері — білім, технология, тауар, сауда; теріс әсері — тәуелділік, шағын тілдер мен дәстүрдің жоғалуы, теңсіздік, дағдарыстың тез таралуы; қорытынды — мүмкіндіктерді пайдаланып, өз мәдениетіңді сақта.

№ 20

Қазіргі кезде басты ғаламдық мәселелерге нені жатқызуға болады?

Қалай ойлаймыз. Ғаламдық мәселе — бір елдің ғана емес, бүкіл адамзаттың мәселесі, оны тек бірігіп шешуге болады.

Жауабы: басты ғаламдық мәселелер — экологиялық, демографиялық, бейбітшілік пен қауіпсіздік, азық-түлік пен су, ресурстық және энергетикалық, кедейшілік пен денсаулық сақтау мәселелері.

№ 21

Дүниежүзі мемлекеттері не себепті қазіргі кезде өздерінің кереметтеріне таңдау жасап, есепке ала бастады?

Қалай ойлаймыз. Елдің «кереметтерінің» тізімі не береді? Ол елге не үшін керек екенін ойла.

Жауап үлгісі. Себептері мыналар:

1. Мұраны сақтау. Тізімге енген нысандар қорғалады: оларды күтіп, қалпына келтіреді, соғыс, табиғат құбылыстары мен вандалдардан сақтайды.
2. Туризм. Атақты нысандарға туристер көп келеді, олар ел бюджетіне ақша әкеледі.
3. Ұлттық бірегейлік пен мақтаныш. Тізім халыққа өз тарихын, мәдениетін және табиғатын жақсы білуге көмектеседі. Қазақстанда да «жеті керемет» осылай таңдалды.
4. Жаһандану жағдайында ерекшелікті сақтау. Дүние бірыңғайланған сайын әр ел өзінің ерекше, басқаға ұқсамайтын нәрсесін көрсеткісі келеді.
5. Халықаралық мойындау. ЮНЕСКО тізімдері және әлем ғажайыптары конкурстары елді дүниежүзіне танытады.

Жауабы: елдер мұраны сақтау, туризмді дамыту, ұлттық мақтанышты нығайту және жаһандану жағдайында өз ерекшелігін көрсету үшін кереметтерін таңдап, есепке алады.

Жұмыс жоспары

№ 22

Жұмыс жоспары, 1-тапсырма (шығармашылық). Географиялық зерттеулердің әдістері. Қазақстанның жеті кереметі: әр адам баруға тиіс көрікті жерлерін (өз таңдауы бойынша) тауып, табиғи орынның біріне кесте түрінде орналасу жағдайына сипаттама жасаңдар (кесте бағандары: атауы, орналасқан жері, ерекшелігі, туристер үшін тартымдылығы).

Қалай ойлаймыз. Фактілерін оңай табуға болатын жерді таңда. Төменде он орынның тізімі және толтырылған кестенің үлгісі берілген.

Кесте үлгісі (Шарын шатқалы):

Бағалау: әдемілігі — 5, қолжетімділігі — 4, туристерге ыңғайлылығы — 3.

Жауабы: бір орынды таңда, төрт бағанды кесте толтыр және оны сыныптастарыңмен бірге үш өлшем бойынша бағала.

№ 23

Жұмыс жоспары, 2-тапсырма. Картографиялық деректер базасы. Қазақстанның 7 кереметінің орналасқан жерін кескін картаға түсіріңдер. Өздік бағалау. Орындалған жұмысқа өздерің баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қазақстанның жеті кереметі (оқулықтың 191–192-беттері): Тамғалы шатқалындағы жартастағы суреттер, «Алтын адам», Маңғыстаудың жартасқа салынған мешіттері, домбыра, киіз үй, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі және Бәйтерек. Әрқайсысына белгі қойып, картаны түсіндірмемен толықтыр. Координаттарын 49-сабақтың № 1 жаттығуындағы кестеден ал.

Өздік бағалау (әр тармаққа бір балл): жеті нысанның барлығы картаға түсірілген; белгілері дәл орналасқан; шартты белгілер түсіндірмесі бар; жазулар ұқыпты; карта тақырыбы жазылған.

Жауабы: кескін картада 7 нысан белгіленген (Тамғалы, Есік, Маңғыстау мешіттері, домбыра, киіз үй, Түркістан, Астана), түсіндірмесі бар; өздік бағалау 5 тармақ бойынша жүргізілген.

Жадынама

• Тілдер адамдардың тарап, оқшаулануынан пайда болды, діндер әлемді түсіндіру қажеттілігінен туды.
• Мемлекет діннен бөлек: бәрі заң алдында тең.
• Қазақстан — екі тілді ел: қазақ тілі — мемлекеттік тіл, орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі.
• Жаһандану мүмкіндік те, қауіп те береді, сондықтан өз мәдениетіңді сақта.

Шағын тест