§ 58. Дүниежүзілік шаруашылықтың салалары: ауылшаруашылығы және өнеркәсіп

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 222–227-беттер.

Нені үйренесің

• Дүниежүзілік шаруашылық деген не және ол қашан қалыптасқанын түсіндіруді.
• Дүниежүзілік шаруашылықтың үш секторын атап, оларға салаларды жатқызуды.
• Тауарлы және тұтынушы ауылшаруашылығын ажыратып, егіншіліктің, малшаруашылығының және балықшаруашылығының басты аудандарын атауды.
• Өнеркәсіп салаларын ескі, жаңа және ең жаңа салаларға бөліп, Қазақстан картасынан көрсетуді.

Ой қозғау

• Өз өңіріңде ауылшаруашылығының қандай түрлері бар? Мысалы, бидай, көкөніс немесе жеміс өсіреді, сиыр, қой, жылқы өсіреді. Алматы облысына бау-бақша мен көкөніс, Қазақстанның солтүстігіне астық тән.
• Жаныңда қандай өнеркәсіп кәсіпорындары бар? Бұл зауыттар, шахталар, электр станциялары, фабрикалар болуы мүмкін. Біреуін таңдап, оның не шығаратынын есіңе сақта. 5-жаттығуда керек болады.

💡 Ауылшаруашылығы шамамен 12 мың жыл бұрын пайда болды, бұл үлкен қадам еді: адамдар тек жинап, аң аулаудан қалып, тамақты өздері өсіре бастады.

Тақырыпты талдаймыз

Дүниежүзілік шаруашылық: елдер қалай бір команда болды

Дүниежүзілік шаруашылық — бір-бірімен дүниежүзілік экономика арқылы байланысып, тарихи қалыптасқан, дүниежүзі елдерінің ұлттық шаруашылығының жиынтығы. Ол бірден пайда болған жоқ.

Қазіргі дүниежүзілік шаруашылықты үш секторға бөледі.

Ауылшаруашылығы: планетаның тамағы

Бұл — экономиканың аса маңызды секторы және материалдық өндірістің ең кең таралған саласы. Онда шамамен 1,1 млрд адам жұмыс істейді. Шаруашылық түрлері 50-ден астам, бірақ оларды екі топқа біріктіреді.

Экономикасы дамыған елдерде агробизнес формасына енген жоғары тауарлы ауылшаруашылығы басым: онда техника, тыңайтқыш және жаңа технологиялар бар. Дамушы елдерде ұсақ тауарлы шаруашылық көп. «Жасыл революция» көмектесті — жаңа агротехникаға көшу: тез пісетін дәнді дақылдар, ирригация, техника, тыңайтқыш. Ол ең жақсы Латын Америкасында (Мексика, Бразилия, Аргентина), Оңтүстік Азияда (Үндістан, Пәкістан), Оңтүстік-Шығыс Азияда (Индонезия, Филиппин, Вьетнам) және Шығыс Азияда (Қытай) тамыр жайды.

Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы

Егіншілік шаруашылығы дәнді дақыл, азық-түлік және азық-түлік емес болып үшке бөлінеді. Бірінші орында дәнді дақылдар (бидай, күріш, жүгері), екіншіде майлы дақылдар (соя, күнбағыс, зәйтүн, арахис), үшіншіде қант дақылдары (қант құрағы, қызылша), төртіншіде сергітетін өсімдіктер (шай, кофе), және бау-бақша мен жеміс-жидек өнімдері. Қазақстанның «бау-бақшасы» деп оңтүстік аймақтарды атаймыз.

Малшаруашылығының географиясы малдың орналасуымен және санымен анықталады.

💡 Қазақстанның солтүстігі мен оңтүстігінде малшаруашылығы неге әр түрлі? Солтүстікте астық пен жемшөп көп, онда сиыр мен құсты ет пен сүт үшін ұстайды. Оңтүстікте және шөлді жерлерде қой, жылқы мен түйеге арналған жайылым көбірек, ал ірі қараны бордақылауға ыстық. Табиғат қандай мал өсіру керектігін айтады.

Балық аулау: теңіз қанша тамақ береді

Дүниежүзіндегі балық пен теңіз өнімдерінің 9/10 бөлігі теңіздер мен мұхиттардан ауланады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін балық аулаудың орталығы Атлант мұхитының солтүстігінен (Норвегия, Дания, Ұлыбритания, Германия, АҚШ) Тынық мұхиттың солтүстік жағына ауысты. Бүгін, әсіресе, жеті мемлекет ерекшеленеді, және аквамәдениет те өсіп келеді: балықты жасанды жолмен өсіреді.

🌟 Ежелгі грек ғалымы Ксенофонт егіншілікті «барлық қолөнердің анасы және асыраушысы» деген: егер ол гүлденсе, қалғанының бәрі де гүлденеді.

Өнеркәсіп: өндірістің жүрегі

Өнеркәсіп — дүниежүзіндегі материалдық өндірістің жетекші саласы: онда шамамен 350 млн адам жұмыс істейді. Өнеркәсіп саласы — біртекті өнім шығаратын, бір типті шикізаттан және ұқсас технологиямен жұмыс істейтін кәсіпорындар. Мысалы: машина жасау, химия өнеркәсібі, қара металлургия.

Пайда болу уақыты бойынша салаларды үш топқа бөледі.

ҒТП заманында ескі салалардың үлесі азайып, жаңа және ең жаңа салалар қарқынды дамиды. Ең жаңа салаларды жоғары технологиялар саласы деп атайды: олар ең жылдам өсіп келеді. Аумақтық құрылымды өнеркәсіп аудандары анықтайды, олардың саны жүзден астам. Негізгі бөлігі Батыс Еуропада, ТМД елдерінде, Шығыс Азияда, Солтүстік Америкада орналасқан.

Энергия: мұнай, газ, көмір, электр

Отын-энергетика өнеркәсібі. Біріншісі — «көмір кезеңі» (XIX ғасыр және XX ғасырдың бірінші жартысы). Бұл кезеңде көмірдің үлесі басым болды. Екіншісі — «мұнай кезеңі»: экономикалық тұрғыдан арзан мұнай мен газ көбірек қолданысқа енді. Дүниежүзінде мұнайды шамамен 80 мемлекет өндіреді. Мұнай өнеркәсібінің ерекшелігі — қордың 4/5 және өндірудің 1/2 бөлігі дамушы елдердің еншісінде. Негізгі экспорттаушы елдер де солар. Ірі мұнай тасымалдаушы аудандар Парсы шығанағында және Ресейде шоғырланған.

Дүниежүзіндегі табиғи газдың жылдық өндірісі 4 трлн м³-ден астам. Жетекші өндірушілер — АҚШ, Ресей, Иран және Қытай. Көмірдің жылдық өндірісі 9 млрд тоннаға жуық, ол дүниежүзінің 60 мемлекетінде өндіріледі. Соның ішінде біздің еліміз де бар.

Электр энергетикасы. Дүниежүзілік өндіріс көлемі жылына 30 трлн кВт·сағ-тан астам. Ең көп өндіретін елдер — Қытай, АҚШ, Үндістан, Ресей.

💡 Сен тұрып жатқан жерде электр станциясының қандай түрі электр энергиясын өндіреді? Облысыңның немесе қалаңның энергиясын кім беретінін ізде.

Тау-кен өнеркәсібі және Қазақстан

Ол минералды шикізатты өндіреді. Дүниежүзілік өндірістегі оның үлесі төмендеп келеді, бірақ халықаралық еңбек бөлінісіне әсері әлі де зор. 10 тау-кен өндіруші ірі мемлекет бөлінеді: Қытай, Аустралия, Ресей, АҚШ, Канада, Бразилия, ОАР, Индонезия, Үндістан және Перу. Қазақстанда тау-кен өнеркәсібі жетекші рөл атқарады.

🌟 Қазақстан — дүниежүзінде бериллий, ниобий, галлий, техникалық таллий, титан түтігі, рений, уран, көмір және күміс, мырыш, алюминий тотығын (глинозем) өндіруден жетекші мемлекет. Тантал, ниобий қоры бойынша ТМД елдері арасында Қазақстан бірінші орында.

⚠️ Жиі кететін қате. Сектор мен саланы шатастырады. Сектор — ірі: бірінші, екінші, үшінші. Оның ішіндегі сала — нақты: мысалы, екінші сектордың ішіндегі қара металлургия.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үйдегі кез келген затты (телефонды, футболканы, шәйнекті) ашып, өндіруші елді табуды сұраңыз. Шикізат, бөлшектер мен заттың өзі қай елдерден келгенін бірге талқылаңыз. Осылай дүниежүзілік шаруашылық сезілетін болады.

Өзіңді тексер

• Дүниежүзілік шаруашылық деген не? Бұл — дүниежүзі елдері ұлттық шаруашылығының дүниежүзілік экономикалық қатынастармен байланысқан, тарихи қалыптасқан жүйесі.
• Оның пайда болуына не себеп болды? Ұлы географиялық ашулар мен дүниежүзілік сауда, өнеркәсіптік революция, дүниежүзілік нарық және көліктің дамуы.
• Тауарлы шаруашылық тұтынушы шаруашылықтан немен ерекшеленеді? Тауарлысы сатуға өнім шығарады, техникаға және жаңа технологияларға сүйенеді. Тұтынушысы ең алдымен отбасын асырайды, техникасы аз.
• Пайда болу уақыты бойынша салалардың қандай үш тобын бөледі? Ескі, жаңа және ең жаңа.
• Қазақстанда қай сала жетекші? Тау-кен өнеркәсібі: мұнай, газ, көмір, кендер және уран.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Дүниежүзілік шаруашылық дегеніміз не? Мысалдар келтір.

Қалай ойлаймыз. Анықтама бер және елдердің бір-біріне қалай тәуелді екенін көрсет.

Жауап үлгісі. Дүниежүзілік шаруашылық — сауда жасайтын, технологиялар мен ақшаны алмасатын барлық елдердің шаруашылық жүйесі. Мысалы, Қазақстан мұнай мен уран сатады, ал машиналар мен техниканы сатып алады. Бразилия кофе мен соя, Қытай тауарлар мен электроника шығарады.

Жауабы: дүниежүзілік экономикалық қатынастармен байланысқан, барлық елдердің ұлттық шаруашылықтарының тарихи жиынтығы; мысалдар: елдер арасындағы мұнай, астық, техника саудасы.

№ 2

Дүниежүзілік шаруашылық қашан қалыптасты?

Қалай ойлаймыз. Сызбаны еске түсір: ашылулар, өнеркәсіптік революция, нарық.

Жауабы: XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында.

№ 3

Дүниежүзілік шаруашылықтың қалыптасу себебін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Екі ірі тарихи оқиғаны және екі жағдайды еске түсір.

Шешуі.

1. Ұлы географиялық ашылулар дәуірі (XV–XVII ғасырлар): жаңа жерлер ашылды, сауда бүкіл әлемді дерлік қамтыды.
2. Өнеркәсіптік революция (XVIII–XIX ғасырлар): машина индустриясы пайда болды.
3. Дүниежүзілік нарықтың қалыптасуы.
4. Көліктің дамуы.

Жауабы: Ұлы географиялық ашылулар, өнеркәсіптік революция, дүниежүзілік нарық және көліктің дамуы.

№ 4

Материалдық өндіріс не себепті өнеркәсіптің жетекші саласы болып саналады?

Қалай ойлаймыз. Өнеркәсіп басқа салаларға және адамдарға не беретінін ойла.

Жауап үлгісі. Өнеркәсіпте шамамен 350 млн адам жұмыс істейді. Ол ауылшаруашылығына машиналар, отын мен электр энергиясы, құрылысқа материалдар және адамдарға тауарлар береді. Онсыз көлік, байланыс және қызметтердің көп бөлігі жұмыс істемейді. Сондықтан қалған салалардың дамуы одан тәуелді.

Жауабы: өнеркәсіп өндіріс құралдары мен тауарлар шығарады, басқа салаларды қамтамасыз етеді және көп адамды жұмыспен қамтиды.

№ 5

Алған біліміңнің негізінде өз аймағыңдағы бір кәсіпорынға жоспар бойынша сипаттама бер: а) кәсіпорынның атауы; ә) шаруашылықтың қандай саласына жатады; б) не шығарады (мамандануы); в) дамуының проблемасы және перспективасы (болашағы). Бұл кәсіпорында сенің ата-анаң немесе туысқандарың жұмыс істей ме? Тапсырманы орындау үшін олардан сұхбат алып, мүмкін болса, өздерің өндіріс орындарына барып, экскурсия жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәлімет табуға оңай кәсіпорынды таңда: зауыт, шахта, фабрика, электр станциясы.

Жауап үлгісі (Қарағанды облысындағы Балқаш қаласы). а) Балқаш мыс қорыту зауыты. ә) Түсті металлургия. б) Облыс кен орындарының кенінен мыс шығарады; металл ішкі нарыққа және экспортқа кетеді. в) Проблема: ауаға газ бен шаңның бөлінуі. Перспективалар: заманауи сүзгілер, қалдықты қайта өңдеу, жаңа технологиялар.

Жауабы: кәсіпорынның а–в тармақтары бойынша сипаттамасы, жоғарыдағыдай.

№ 6

Қазақстанда тау-кен өнеркәсібінің өнеркәсібі не себепті жетекші орын алады? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Елдің жер қойнауы туралы және басқа елдерге не сататынымызды ойла.

Жауап үлгісі. Қазақстанның жер қойнауында пайдалы қазбалар көп: мұнай (Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ), газ, көмір (Екібастұз, Қарағанды), темір, мыс, мырыш, алтын кендері, сондай-ақ уран. Олар басқа елдерге керек, сондықтан өндіру экспортқа көп табыс әкеледі. Оның айналасында қалалар (Жезқазған, Рудный, Екібастұз) және өңдеу зауыттары өседі.

Жауабы: ел минералды шикізатқа бай, ол әлемде сұранысқа ие; мысалдар: мұнай, көмір, мыс, алтын, уран.

№ 7

Дүниежүзіндегі және Қазақстанның өнеркәсіп салаларының орталықтарын кескін картаға түсіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Кескін карта мен атлас ал. Нүктелерді белгімен белгіле және шартты белгі жаса: мұнай, газ, көмір, қара металдар, түсті металдар, энергетика.

Өз өңіріңе мысал (Алматы). Алматыдағы тамақ және жеңіл өнеркәсібін, машина жасауды және Қапшағайдағы ГЭС-ті белгіле.

Жауабы: кестедегі орталықтар және әртүрлі салалардың белгілері түсірілген кескін карта, сондай-ақ өз өңірінің нысандары.

№ 8

Тапсырма (шығармашылық). Оқулық мәтінін және «Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылысы» сызбасын қараңдар. Әлемдік шаруашылықтың ұсынылатын салаларының бірін қалыптастыру туралы 2–3 слайдтың тұсаукесерін жасаңдар. Орындалған жұмысты қорғау және талқылау. Бір-бірін бағалау.

Қалай ойлаймыз. Секторды таңда: бірінші, екінші немесе үшінші. Бірнеше слайд нақты тәртіп береді.

Жауап үлгісі. 1-слайд: «бірінші сектор» сызбасы. 2-слайд: аң аулаудан егіншілікке дейінгі хронология. 3-слайд: Қазақстанның оңтүстік бау-бақшасы мен солтүстік бидайы, әрі бірінші сектор адамзатты асырайды деген қорытынды.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 2–3 слайдтан тұратын тұсаукесер; дәлдігі, көрнекілігі, түсіндіре білуі критерийлері бойынша бағаланады.

Жадынама

• Дүниежүзілік шаруашылық XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында қалыптасты.
• Ауылшаруашылығы тауарлы және тұтынушы болып бөлінеді.
• Балық аулау: негізгі елдер — Қытай, Перу, Чили, Жапония, АҚШ, Үндістан, Ресей.
• Дүниежүзілік электр энергетикасында жылу станциялары жетекші (59%).
• Қазақстанда жетекші сала — тау-кен өнеркәсібі; уран және басқа да қазбалар өндіру бойынша елдің орны жоғары.

💡 Өзіңді талда. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін дүниежүзілік шаруашылықтың … қалыптасқанын білдім. Мені … таңқалдырды. Маған әлі … қайталау керек».

Шағын тест