§ 59. Дүниежүзілік шаруашылық пен өнеркәсіп салалары

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 227–231-беттер.

Нені үйренесің

• Өнеркәсіптің бес негізгі тобын атап, әрқайсысы не беретінін түсіндіруді.
• Металлургия, машина жасау, химия, орман және жеңіл өнеркәсіп дүниежүзінде және Қазақстанда қай жерде дамығанын картадан көрсетуді.
• Себептерін табуды: зауыт неге дәл осы жерде тұр, басқа жерде емес.
• Қазақстан үшін қай салалар жаңа әрі болашағы зор екенін бағалауды.

Ой қозғау

• Сенің қалаңда немесе облысыңда қандай өнеркәсіп орындары бар? Мысалы, Қарағанды мен Теміртауда металлургия мен көмір, Қостанайда автомобиль мен ауылшаруашылығы техникасын құрастыру, Шымкентте мақта мен мұнайды өңдеу, Ақтау мен Атырауда мұнай мен химия. Өз өңіріңде не бар екенін ата.
• Болатты неден жасайды? Темір кенінен және көмірден (кокстен), қоспалармен бірге. Алдымен кенді балқытып шойын алады, содан кейін шойынды болатқа айналдырады.

💡 Өнеркәсіпті соңында не шығатынына қарай бөледі. Металлургия металл береді, машина жасау металдан машина жасайды, химия пластмасса мен тыңайтқыш шығарады, орман өнеркәсібі қағаз бен тақтай береді, жеңіл өнеркәсіп киім тігеді.

Тақырыпты талдаймыз

Металлургия: кеннен прокатқа дейін

Металлургия қара (темір, шойын, болат) және түсті (мыс, мырыш, қорғасын, алюминий, алтын) болып екіге бөлінеді. Қара металлургия темір кені өндірілетін және болат балқытылатын жерде орналасады. Темір кенін өндірудегі жетекші мемлекеттер — Аустралия, Бразилия, Қытай, Үндістан және Ресей.

Қазіргі уақытта әлемде шикі болатты балқыту жылына 1,9 млрд т (2024 жыл) құрайды. Бұл саладағы жетекші елдер — Қытай (барлық өндірістің жартысына жуығы), АҚШ, Жапония, Ресей және Үндістан.

Түсті металлургия басқаша құралған. Түсті металдың кен құрамындағы үлесі өте төмен (мысалы, мыс бір-екі пайыз ғана), қалғаны — бос жыныс. Мұндай кенді алысқа тасымалдау тиімсіз, сондықтан зауыттарды кеніштердің жанына салады. Түсті металлургияның географиясына шикізат базасының ерекшелігі және металды өңдеу технологиясы әсер етеді. Түсті металлургия Чили, Перу, Индонезия сияқты елдерде отар және жартылай отар болып тұрған кездерінен бастап дамыған.

🌟 Ресми мәліметтер бойынша, еліміз темір рудасының қорынан дүниежүзі бойынша 8-орында. Қазақстан елімізде өндірілетін темір кенінің 70%-ын экспортқа шығарады.

🌟 Республикадағы жалпы өнеркәсіп өнімінің 12,5%-ын қара металлургия береді, ал Қазақстанда түсті металл өндіру көлемі 13%-дан астам. Рафинадталған (тазартылған) мысты ел Қытайға, Түркияға, БАӘ-ге және басқа елдерге сатады.

📕 Оқулықта алтынның ең ірі кен орындары «Васильевское мен Бақыршық» деп жазылған, ал дұрысы — «Васильков»: Көкшетау маңындағы, Ақмола облысындағы ірі алтын кені осылай аталады. Екінші ірі кен орны — Бақыршық — Шығыс Қазақстанда.

Машина жасау: ең үлкен сала

Жұмыспен қамтылғандар саны және өнімінің құны жағынан машина жасау дүниежүзілік өнеркәсіпте бірінші орында. Бүкіл өнімнің 9/10 бөлігін экономикасы дамыған елдер шығарады. Саланың ішінде ескі, жаңа және ең жаңа салалар бар.

📕 Оқулықта машина жасау «қызмет көрсету саласы жағынан» бірінші орын алады деп жазылған. Бұл дәл емес: қызмет көрсету — басқа сала, ал мұнда жұмыспен қамтылғандар саны туралы айтылып тұр.

Дүниежүзінде төрт машина жасау аймағы бар: Солтүстік Америка (машина жасау өнімінің барлық түрі бар), Батыс Еуропа (машина жасау өнімін шығарудан жан-жақты дамыған), Шығыс және Оңтүстік Шығыс Азия (машина жасауда жоғары технология өнімдері қолданылады) және ТМД елдері (халықаралық мамандану салалары).

Қазақстанның машина жасау кәсіпорындары пресс-автомат (Шымкент), металл кесетін станок (Алматы), аккумулятор (Талдықорған), сорғыш (Астана), рентген аппараты (Ақтөбе) және басқа бөлшек түріндегі өнім түрлерін шығарады. Өнеркәсіптік құрал-жабдық өндірісінің ірі орталықтары — Алматы, Қарағанды, Өскемен, Шымкент, Атырау қалаларында шоғырланған. Ауылшаруашылығы машиналарын шығару орталықтары — Астана және Павлодар қалалары.

Қазіргі таңда машина жасау өнеркәсібін дамыту мақсатында жаңа кәсіпорындар салу үшін шетелден инвестиция тартылуда. Инвестиция медициналық құрал-жабдық, ауылшаруашылығы техникасын, дизель қозғалтқыштарын, тамақ өнеркәсібі құрал-жабдықтарын, электрқозғалтқыштарын және басқа да тауар түрлерін шығаруға бағытталған. Швеция, Оңтүстік Корея, Германия, Жапония, Ресей және т.б. елдерімен бірлескен кәсіпорындар астық комбайны, тұрмыстық техникалар және басқа қажетті құрал-жабдықтар шығаруда.

⚠️ Жиі кететін қате. «Машина жасау барлық жерде бірдей өсіп келеді» деп ойлайды. Олай емес: кеме жасау бүгін «қартаяды», ал электронды өндірістер ең жылдам өсіп келеді. Демек, болашақ — ең жаңа салаларда.

Химия, орман және жеңіл өнеркәсіп

Химия өнеркәсібінің негізін мұнай химиясы және полимер материалдары өндірісі құрайды. Дүниежүзінде ол дамыған төрт аймаққа жатады: АҚШ, Батыс Еуропа, Жапония және ТМД елдері. Әрқайсысында тау-кен химия өнеркәсібі, минералды тыңайтқыштар өндірісі, органикалық синтез химиясы және полимер материалдар өндірісі дамыған.

Қазақстанның химия өнеркәсібі Оңтүстік және Батыс Қазақстанның мол қоры бар фосфориті, дамыған мұнай-газ өнеркәсібі, металлургия кәсіпорындарындағы күкірті-газ өңдеу ісі, Оңтүстік және Солтүстік Қазақстанның бай тұз қоры негізінде дамыған. Атырау химия зауыты — полиэтилен және пропилен, Ақтау пластмасса зауыты соққыға төзімді және көбіктенетін полистирол шығаруға маманданған. Теңіз мұнай-газ кен орны игерілгеннен бері Ақтау химия зауыты шикізатпен толық қамтамасыз етілген.

Орман және ағаш өңдеу өнеркәсібі орман белдеулерінің орналасуына байланысты. Таралу географиясы екі орман белдеуіне байланысты. Солтүстік орман белдеуі қылқанжапырақты ағаштарды дайындайды. Жақсы дамыған өңірлерге Канада, Финляндия, Швеция және Ресей жатады. Оңтүстік орман белдеуі жапырақты ағаштарды дайындайды. Орманшаруашылығы тропиктік Африкада, Бразилияда және Оңтүстік Шығыс Азияда дамыған. Біздің еліміз — орман ресурстарына тапшы мемлекет. Негізінен шығыс және оңтүстік аймақтарда өседі. Елімізде орман алқаптарын ұлғайту үшін 2 млрд көшет отырғызу жұмыстары жүргізілуде.

Жеңіл өнеркәсіп мата, киім, аяқ киім шығарады. Оның жетекші саласы — тоқыма өнеркәсібі. Құрамына табиғи және химиялық талшықтан мата өндіру кәсіпорындары кіреді. Тоқыма өнеркәсіптерінің басты орталықтары: Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, ТМД елдері, Батыс Еуропа, АҚШ. Аталған аймақтарда мақта-мата және химиялық талшық маталары шығарылады. Соңғы кезде экономикасы дамыған елдерде тоқыма өнеркәсібінің көрсеткіші бәсеңдесе, дамушы елдерде, керісінше, қарқынды даму үстінде.

Қазақстанда өсірілетін мақта орташа талшықты мақтаға жатады, ол тоқыма өнеркәсібінің шикізаты болады. Еліміздегі мақта талшығының 80%-ы экспортқа шығарылады. Қалған пайызын отандық кәсіпорындар пайдаланады. Түркістан облысында жұмыс істеп тұрған тоқыма өндірісі қайта жабдықталған және жаңа тоқыма кәсіпорындарын салуға инвестиция құйған бірнеше кәсіпорын жұмыс істейді. Жеңіл өнеркәсіп өнімдерін шығарумен жетекші аймақтарға Түркістан облысы, Шымкент және Алматы жатады. Тоқыма өнеркәсібінде синтетикалық талшықтар, иірілген жіп, мата өндірісі артты. Мақта, жүн, тері өңдейтін шағын кәсіпорындар құрылуда.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдегі киім мен техниканың жапсырмаларына бірге қараңыздар: қайда жасалған? Неге зат дәл сол елде жасалғанын сұраңыз: арзан жұмыс күші, шикізат немесе жақсы нарық бар ма?

Өзіңді тексер

• Қара және түсті металлургияның айырмашылығы неде? Қара металлургия темірмен жұмыс істейді: кен, шойын, болат, прокат. Түсті металлургия қалған металдармен: мыс, мырыш, алюминий, алтын. Түсті металлургия зауыттары кеніштердің қасында тұрады, себебі кендері кедей.
• Болат балқытуда қай елдер жетекші? Қытай, АҚШ, Жапония, Ресей, Үндістан.
• Машина жасауда жасына қарай қандай үш топ бар? Ескі (кеме жасау), жаңа (автомобиль жасау) және ең жаңа (электронды машина жасау) салалар.
• Қазақстанның химия өнеркәсібінің негізінде не жатыр? Фосфорит, мұнай мен газ, металлургиядағы күкіртті газдарды өңдеу, тұз қорлары.
• Мақта неге елдің жеңіл өнеркәсібі үшін маңызды? Ол матаның басты шикізаты. Оны оңтүстікте өсіреді, сонда тоқыма өнеркәсібі де дамыған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Металлургия өнеркәсібі қандай салаларға бөлінеді? Мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Металдың екі түрін еске түсір: темір негізіндегілер және қалғанының бәрі.

Шешуі. Металлургия екі салаға бөлінеді.

1. Қара. Темір кенін өндіру, шойын, болат балқыту, прокат. Мысалдар: Теміртаудағы Qarmet, Рудныйдағы кен өндіру, Қытай мен Үндістанның болат зауыттары.
2. Түсті. Мыс, мырыш, қорғасын, алюминий, алтын және сирек металдарды балқыту. Мысалдар: Балқаш пен Жезқазғандағы мыс балқыту зауыттары, Өскемендегі мырыш пен қорғасын зауыттары.

Жауабы: қара және түсті металлургия.

№ 2

«Дүниежүзінің физикалық картасы» және «Түсті металлургия» карталарын салыстырып, сараптап төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер: түсті металл кен орындарымен түсті металлургия кәсіпорындарының орналасуында байланыс бар ма?

Қалай ойлаймыз. Физикалық картадан тау жүйелерін, түсті металлургия картасынан зауыт белгілерін тап. Содан кейін екі картаны қатар қой: белгілер қайда шоғырланған?

Шешуі. Иә, байланыс бар, және ол өте тығыз. Мыс, мырыш, қорғасын кендерінің көбі тау жүйелерінде орналасқан (мысалы, Анд тауларында Чили мен Перуде), түсті металлургия кәсіпорындары да дәл сол аймақтарда шоғырланған. Қазақстанда да солай: мыс кені Орталық Қазақстанда өндіріледі, ал балқыту зауыттары Жезқазғанда, Балқашта және Шығыс Қазақстандағы Өскемен қаласында тұр.

Неге олай? Түсті металдың кен құрамындағы үлесі өте төмен: бір тонна кеннен небәрі бірнеше килограмм мыс шығады. Бос жыныс тасымалдау қымбат. Кенді балқыту үшін көп қуат керек, ал Қазақстанда қасында Екібастұз бен Қарағанды көмірі бар. Сондықтан зауытты кеніштің жанына салады, ал алысқа тек дайын металды жібереді.

Жауабы: байланыс бар: түсті металлургия зауыттары кен орындарының жанында орналасады, себебі кен кедей әрі оны алысқа тасымалдау тиімсіз.

№ 3

Сенің көзқарасың бойынша, болашақта дүниежүзілік шаруашылықта өзгеріс бола ма, егер болса, қалай өзгереді?

Қалай ойлаймыз. Бұл пікір сұрауы. 2–3 өзгерісті ата және әрқайсысын себебімен түсіндір.

Жауап үлгісі. Менің ойымша, дүниежүзілік шаруашылық қатты өзгереді. Біріншіден, автоматтандыру көбейеді: роботтар мен жасанды интеллект ауыр еңбектің бір бөлігін алмастырады, ең жаңа машина жасаудағыдай. Екіншіден, экологиялық таза технологиялардың рөлі артады: автомобильдер электрлі болып, ауаны аз ластайды. Үшіншіден, қызмет көрсету мен «ақылды» зауыттардың маңызы өседі, ал кеме жасау сияқты ескі салалар қысқарады. Қазақстан үшін бұл — мүмкіндік: шикізатты жай сатпай, өз елімізде өңдеуге болады.

Жауабы: шаруашылық автоматтандырылады, экологиялық таза болады, ең жаңа салалардың үлесі артады.

№ 4

Біздің елімізде тоқыма өнеркәсібінің салаларын орналастыру факторын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Фабрикаға не керек екенін еске түсір: шикізат, адамдар, сатып алушылар, қуат, көлік.

Шешуі.

1. Шикізат. Мақтаны оңтүстікте өсіреді, сондықтан мақта-мата фабрикалары Түркістан облысында және Шымкентте. Жүн мен теріні жайылымды аудандар береді.
2. Жұмыс күші. Оңтүстікте халық көп, әсіресе тығыз қоныстанған аудандарда.
3. Тұтынушы. Алматы мен Шымкент сияқты ірі қалалар киім мен матаға сұраныс тудырады.
4. Көлік. Қытайға, Өзбекстанға, Қырғызстанға баратын темір жолдар мен тас жолдар: мақтаны шығарады және өңдейді.

Жауабы: шикізат (оңтүстіктегі мақта), еңбек ресурстары, қалалардағы тұтынушылар және көлік.

№ 5

Дүниежүзі елдерінің экономикасында химия өнеркәсібінің алатын орнын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Айналаңнан пластмассаны, бояуды, дәріні, тыңайтқышты қайдан көретініңді ойла.

Шешуі.

1. Тыңайтқыш береді, демек, көбірек өнім алуға және адамдарды тамақтандыруға көмектеседі.
2. Пластмасса, бояу, лак, талшық береді, олардан мыңдаған тауар жасайды.
3. Мұнай мен газды өңдейді, сондықтан олардың бағасын арттырады: шикі мұнайдан гөрі пластмасса сатқан тиімді.
4. Жұмыс орындарын жасайды және экспортты толықтырады (Қазақстанда бұл — полиэтилен, пропилен, полистирол және тыңайтқыш).

Жауабы: химия ауылшаруашылығын тыңайтқышпен, өнеркәсіпті материалдармен қамтамасыз етеді және шикізатты өңдеуден түсетін табысты арттырады.

№ 6

Дүниежүзі елдерінің және Қазақстан экономикасының дамуында жаңа электрлі машина жасау сынды саланы құрудың қандай маңызы барын бағала.

Қалай ойлаймыз. Пікір айту үлгісі: ол не шығарады, қайда қолданылады, елге не береді.

Жауап үлгісі. Электронды машина жасау чиптер, компьютерлер, телефондар, медициналық аспаптар және машиналардың басқару блоктарын жасайды. Онсыз көлік те, байланыс та, банктер де жұмыс істемейді. Бұл — ең жаңа сала: ол тез өсіп, көп табыс әкеледі. Қазақстан үшін ол маңызды, себебі ел тек мұнай мен металға тәуелді болмауды қалайды. Электроника өндірісі жоғары жалақылы жұмыс орындарын және жаңа технологияларды береді, ал Оңтүстік Корея, Жапония және басқа елдермен бірлескен кәсіпорындар оларды меңгеруге көмектеседі.

Жауабы: сала өте маңызды: ол прогресті жылжытады, жоғары табыс береді және Қазақстанға экономиканы тек шикізатқа сүйенбей дамытуға көмектеседі.

№ 7

Тапсырма (параграф мәтіні бойынша). Параграф мәтінін пайдаланып, «Қазақстанның шаруашылық салалары» карта-сызбасын жасаңдар. Топта талқылау үшін 1–2 сұрақ құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Қазақстанның кескін картасын ал. Әр салаға өз белгісін ойлап тауып, қалаларға орналастыр.

Шешуі. Мәтін бойынша карта-сызбаны толтыру үлгісі:

Талқылау сұрақтары: «Жеңіл өнеркәсіп неге оңтүстікте дамыған?» және «Қазақстанда қандай салаларды әлі дамытуға болады және неге?».

Өзара бағалау. Бір-біріңнің жұмысыңды тексеріңдер: қалалардың аты жазылған ба, шартты белгілер бар ма, белгілер салаға сәйкес пе (әр тармаққа 1 балл).

Жауабы: салалар мен қалалар кестесі бар карта-сызба, екі сұрақ, өлшемдер бойынша баға.

Жадынама

• Қазақстанда қара металлургия өнімнің шамамен 12,5%-ын, түсті металлургия 13%-дан астамын береді.
• Зауыттар қайда тиімді болса, сонда орналасады: шикізаттың, тұтынушының, қуаттың қасында.
• Ең жаңа салалар бәрінен жылдам өседі.

Шағын тест