§ 68. «Елтану және саяси география негіздері» бөлімі бойынша оқып-үйренген материалды қайталау және бекіту
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 252-беттер.
Нені қайталаймыз
Бұл — әлем елдері туралы бөлімнің қорытындысы. Басты желі: ел картада қай жерде тұр және бұл оған не береді. Біз § 66–67 және бөлімнің өзекті идеяларын қайталаймыз.
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Географиялық орын (ГО) | елдің экватор, меридиандар, мұхиттар, таулар, көршілеріне қатысты орны |
| Экономикалық-географиялық орын (ЭГО) | нарықтарға, ресурстарға, көлік жолдарына, экономикасы күшті көршілерге қатысты орны |
| Теңізге шығатын ел | теңізге немесе мұхитқа шығу жолы бар |
| Теңізге шықпайтын ел | мұхитқа шығатын жолы жоқ (Қазақстан, Моңғолия, Эфиопия) |
| Түбектегі ел | материкпен жалғасқан түбекте орналасқан (Үндістан, Испания, Италия) |
| Аралдағы ел | бір немесе бірнеше аралда, құрлықпен шектеспейді (Исландия, Куба) |
| Архипелагтағы ел | көптеген аралдардан тұрады (Филиппин, Индонезия, Жапония) |
💡 Топтар кейде аралас болады: Малайзияның бір бөлігі түбекте, бір бөлігі Калимантан аралында. Мұндайда елді бір топқа қатаң сыйғызу қиын.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Географиялық зерттеу әдістері. Географиялық ақпарат көздерін: карталарды, қосымша әдебиеттерді, интернет-ресурстарын (сайт: Geo2000.nm.ru — Әлемнің барлық елдері мен құрлықтары) пайдаланып, жоспар бойынша әлемнің кез келген еліне шағын эссе жазыңдар. 1. Елдің атауы. 2. Орналасқан жері. 3. Климаттық жағдайлары мен табиғи ресурстары. 4. Халықтың шаруашылық қызметі. Орындалған жеке жұмыстарды қорғау, талқылау және бағалау.
Қалай ойлаймыз. Жоспардың әр тармағына бір-екі сөйлем жаз. Алдымен картадан елді тап, содан кейін анықтамалықтан сандарды алып, нақты мысалдармен бекіт.
Жоспар.
- Атауы және астанасы.
- Орналасқан жері: материк, мұхит немесе теңіз, көршілері, ГО түрі.
- Климаты және табиғи ресурстары.
- Халықтың шаруашылық қызметі.
- Қорытынды: ЭГО қолайлы ма?
Эссе үлгісі (Жапония). Жапония — Шығыс Азияның аралдағы мемлекеті. Астанасы — Токио. Ел Тынық мұхитында орналасқан және төрт үлкен аралдан (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку) және мыңдаған кішкентай аралдан тұрады, олардың жалпы ауданы — шамамен 378 мың км². Территориясының көп бөлігін таулар алып жатыр, жанартаулар мен жер сілкіністері жиі болады, ең биігі — Фудзи (3776 м). Климаты мұхиттың әсерінен жылы әрі ылғалды, муссонды. Пайдалы қазбалары аз, сондықтан ел шикізатты сырттан әкеледі. Халқы — шамамен 124 млн адам, көбі жағалаудағы қалаларда тұрады. Халқы автокөлік, электроника шығарумен, балық аулаумен айналысады. Теңіз жолдары мен Қытай, Корея сияқты ірі нарықтарға жақын болғандықтан, ЭГО-сы қолайлы.
Жауабы: кез келген елге жоспар бойынша 4–5 тармақтан тұратын шағын эссе; үлгі жоғарыда берілген.
№ 2
Картография және географиялық мәліметтер базасы. Сарамандық жұмыс. Дүниежүзінің кескін картасына әлемнің 10 ірі елін түсіріп (ауданы, халық саны және экономикалық әлеуеті бойынша), әртүрлі түстермен белгілеңдер. Өзін-өзі және өзара бағалау, мұғалімнің орындалған жұмыстарды жиынтық бағалауы.
Қалай ойлаймыз. Алдымен елдерді ауданы бойынша ретке қой, содан кейін халық саны мен экономикалық әлеуетін жаз. Елді астанасының координаты бойынша картадан тап, әр ел үшін өз түсіңді таңда.
Шешуі. Ауданы бойынша ең ірі он ел (шамамен):
| № | Ел | Ауданы, млн км² | Халқы, млн | Экономикалық әлеуеті | Астанасы |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ресей | 17,1 | 146 | жоғары | Мәскеу |
| 2 | Канада | 10,0 | 41 | жоғары | Оттава |
| 3 | АҚШ | 9,8 | 340 | өте жоғары | Вашингтон |
| 4 | Қытай | 9,6 | 1409 | өте жоғары | Пекин |
| 5 | Бразилия | 8,5 | 212 | жоғары | Бразилиа |
| 6 | Австралия | 7,7 | 27 | жоғары | Канберра |
| 7 | Үндістан | 3,3 | 1450 | жоғары | Нью-Дели |
| 8 | Аргентина | 2,8 | 46 | орташа | Буэнос-Айрес |
| 9 | Қазақстан | 2,7 | 20 | орташа | Астана |
| 10 | Алжир | 2,4 | 46 | орташа | Алжир |
Қорытынды. Ең ірі он елдің ішінде теңізге шықпайтыны — тек Қазақстан, қалғандарының бәрі мұхитқа шығады. Халқы жағынан ең көпті Қытай мен Үндістан құрайды, ал Қазақстан халқы аз болғанмен, аумағы өте үлкен.
Өзін-өзі бағалау. Тексер: 10 ел картада бар ма, түстері әртүрлі ме, шартты белгілер берілген бе, барлық астана жазылған ба.
Жауабы: картада 10 ел белгіленген (кестедегідей), Қазақстан — ауданы бойынша 9-орында.
Жұмыс жоспары
Сұрақ үлгісі.
- ГО мен ЭГО-ның айырмашылығы неде?
- Қазақстан қай топқа жатады және ол оған не береді?
- Аралдағы мемлекет түбектегіден немен ерекшеленеді?
Кластер үлгісі. Орталықта — «Мемлекеттің орны». Тармақтар: ГО (көршілер, теңіз), ЭГО (нарықтар, жолдар), топтар (теңізге шығатын, түбектегі, аралдағы, архипелагтағы, теңізге шықпайтын), мысалдар (Қазақстан, Үндістан, Исландия, Филиппин).
Қосымша кестелер
Оқулық соңындағы қосымша кестелерде (1–4) ірі аралдар мен архипелагтар, биік таулар мен шыңдар, ірі өзендер мен көлдер туралы деректер берілген. Оларды жұмысқа анықтамалық ретінде пайдалан. Мысалы, 1-кесте бойынша ірі аралдар мен архипелагтар:
Жадынама
- ЭГО-ны жақсы және жақсы емес жақтарын салыстырып бағалаймыз.
- Ең ірі елдердің көбі теңізге шығады, ал Қазақстан — теңізге шықпайтын елдердің ішіндегі ең үлкені.
- Қазақстан үшін көлік дәліздері, көршілердің порттары және Каспий маңызды.
💡 Өзіңді талда. Сөйлемдерді аяқта: «Мен ең ірі онтаған елдің қатарында Қазақстан да бар екенін білдім. Елдердің ГО-сы әрқилы екені таңқалдырды. Кескін картаға елдерді түсіру қызық болды».