§ 67. Аралда және түбекте орналасқан мемлекеттер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 248–252-беттер.

Нені үйренесің

• Мемлекеттерді экономикалық-географиялық орнына (ЭГО) қарай топтастыруды: аралдағы және түбектегі елдерді ажыратуды.
• Исландияның, Кубаның және Үндістанның ЭГО-сының жақсы және жақсы емес жақтарын табуды.
• Туристік әлеуетті бағалауды.
• Аралдағы және түбектегі ірі елдерді картадан көрсетуді және олар туралы қысқа хабарлама дайындауды.

Ой қозғау

• Арал мен түбектің айырмашылығы неде? Арал айналасынан түгел сумен қоршалған. Түбек бір жағымен құрлыққа қосылып жатады, қалған жағын теңіз немесе мұхит шайып жатады.
• Арал мен түбекке мысал келтір. Арал: Мадагаскар, Куба, Сахалин. Түбек: Үндістан, Арабия, Скандинавия, Апеннин түбектері.
• ЭГО деген не? Елдің көршілеріне, теңіздерге, жолдарға, ресурстарға және өткізу нарығына қатысты орны. Тиімді ЭГО сауда жасауға көмектеседі, тиімсізі кедергі болады.

💡 Қазақстан арал да, түбек те емес, бізде мұхитқа шығатын жол мүлде жоқ. Сондықтан теңіз басқаларға қалай көмектесетінін және қандай қиындық туғызатынын білу қызық.

Тақырыпты талдаймыз

Теңізбен көрші екі топ ел

Аралда орналасқан мемлекет — бір немесе бірнеше аралды алып жатқан, құрлықпен шектеспейтін мемлекет. Дүниежүзінде 50-ге жуық мемлекет географиялық белгілеріне қарай аралда орналасқан елдер болып есептеледі.

Түбекте орналасқан мемлекеттердің жалпы саны — 33. Олардың ішінде аумағы мен халқының саны жағынан ең ірілері: Үндістан, Италия, Испания, Норвегия, Португалия, Лаос, Корея Республикасы, Дания, Греция, Швеция, Сауд Арабиясы, Йемен, Оман, Вьетнам, Камбоджа, Таиланд, Мьянма, Малайзия, Бахрейн, Катар, БАӘ, Түркия, Финляндия. Түбекте орналасқан мемлекеттердің аумағын дәл анықтау әрдайым оңайға соқпайды, себебі олардың материкпен қосылатын шекарасы нақты емес.

⚠️ Жиі кететін қате. Арал мен түбекті шатастырады. Тексеру оңай: картадан құрлықтың жіңішке «мойнын» тап. Егер материкке жаяу барып шығуға болатын жол болса, бұл — түбек.

Исландия: мұз бен от елі

Исландия Еуропаның солтүстік-батысында, Атлант мұхитында, Солтүстік полярлық шеңберге жақын орналасқан. Ол — Исландия аралындағы мемлекет, аумағы шамамен 103 мың км². Астанасы — Рейкьявик қаласы. Атау «түтінді шығанақ» дегенді білдіреді: қала маңында ыстық бұлақтардан бу көтеріледі. Бұл — әлемдегі ең солтүстіктегі астана.

Арал екі литосфералық плитаның түйіскен жерінде жатыр: Еуразиялық және Солтүстік Америкалық. Олар жылына шамамен 2 см-ге алыстап барады. Сондықтан елде 33 жұмыс істеп тұрған жанартау бар, жер сілкіну жиі болады, ал арал ортасымен Силфра жарығы өтеді. Ең танымал жанартауы — Гекла (1491 м) — ұлттық символға айналған.

🌟 2010 жылы Эйяфьятлайёкюдль жанартауы сонша күл шығарды, Еуропа үстінде ұшақтар шамамен бір апта ұшпады. Бір ғана исландиялық жанартау тұтас құрлықтың аспанын жапты.

Жылы Солтүстік Атлант ағысы климатты жұмсартады. Рейкьявикте қыс шамамен 0 °C, жаз 10–12 °C. Астанамен салыстырып көр.

Көрдің бе? Исландия солтүстікте жатыр, бірақ қысы жылырақ: мұхит «батарея» сияқты жұмыс істейді. Ал бізде қыс қатал, бірақ жазы ыстық. Бұл — теңіздік және күрт континенттік климаттың айырмашылығы.

Халқының 65%-ы астана аймағында тұрады, тұрғындарының 99%-ы — исландиялықтар. Ресми тілі — исланд тілі. БҰҰ бағалауы бойынша халық саны — 393,3 мың адам (2024 ж.), яғни шамамен 4 адам/км². Исландия өзінің қызықты табиғи ландшафттарымен: мұздықтармен, ыстық бұлақтармен, гейзерлермен, алуан түрлі жануарлармен және сарқырамалармен танымал. Экономикасы балық аулауға (жан басына шаққандағы аулым бойынша әлемде бірінші орын), алюминийге, дәрі-дәрмекке, гидро- және геотермалық электр станцияларына және туризмге (жылына 2 млн шетелдік) сүйенеді.

ЭГО-ның тиімді жақтары: ел Солтүстік Атлантиканың орталығында, балық көп, Арктика жақын. Тиімсіз жағы: сауда серіктестері мен басты нарықтарға дейін 1,5 мың км және одан да көп. Жалпы ЭГО онша қолайлы емес. Оны халықаралық ынтымақтастық пен полярлық мұздардың еруі жақсарта алады: сонда Исландия Арктиканы игеру базасына айнала алады.

Куба: қиылыстағы арал

Куба (ресми түрде — Куба Республикасы) — Кариб теңізінің аралдық мемлекеті. Негізгі аумағы — Куба аралы, сонымен қатар 1600-ге жуық рифтер мен үлкен Антильдердің кішігірім аралдарынан тұрады. Оны шығыста Атлант мұхиты, оңтүстігінде Кариб теңізі шайып жатыр. Климаты — тропиктік пассат. Кубаның ауданы — 110 860 км², халық саны — 10,9 млн адам (2024 жылғы мәлімет). Ресми тілі — испан, астанасы және ең үлкен қаласы — Гавана.

Кубаның ЭГО-сы өте тиімді болуы мүмкін. Ол Солтүстік және Оңтүстік Америка аралығында, Мексика шығанағының кіре берісінде, Панама каналына жақын жатыр. Мұнда Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа және Солтүстік Америкадан Оңтүстікке баратын теңіз жолдары қиылысады. Маңайда ірі нарықтар бар: Бразилия, Мексика, Канада және АҚШ.

Материктен алшақ орналасқан Куба әрдайым түрлі флора мен фаунасымен ерекшеленеді. Мысалы, Кубаның ресми гүлі марипоса болып саналады: жергілікті тұрғындар үшін ол тәуелсіздікті, адалдықты және бас имеушілікті білдіреді.

🌟 Кубада әлемдегі ең кішкентай құс — колибри мекен етеді. Құйрық пен тұмсық ұзындығын бірге алғанда 5–6 см-ге жетеді, ал салмағы 2 г-ды құрайды, бұл — түйеқұстың қауырсынынан да жеңіл. Сондай-ақ Куба туризм үшін өте тартымды ел.

Аралдардағы туризм: теңіз не сыйлайды

Аралда орналасқан мемлекеттердің климаты, табиғат зоналары, экономикалық жағдайы әртүрлі болғанымен, туризмнің барлық түрі жақсы дамыған. Туризм бұл елдердің экономикасында жетекші рөл атқарады. Кей елдердің туризмнен түсетін ЖІӨ үлесі төмендегідей: Бермуд аралдарында — 34,7%, Сейшел аралдарында — 27,4%, Антигуада — 58,5%, Багамда — 52,1%. Халықаралық туризм қарқынды дамыған сайын, туризмнен түсетін кірістің де мөлшері көбейе береді.

Бұл елдердегі сұранысқа ие туризм түрлері: спорттық (дайвинг, рафтинг, яхтинг, су шаңғысы және т.б.), экологиялық (ұлттық және теңіз саябақтары), жағажай туризмі (Бора-Бора аралдарының жағажайлары және т.б.), мәдени-танымдық (ұлттық салт-дәстүрлер және ұлттық тағамдар) және емдік-сауықтыру туризмі (Таити аралының емдік сулары және т.б.).

Түбектегі елдер: фьордтардан шөлге дейін

Балалар, жылы теңіздің жағасында тұрғыларың келе ме? Саяхат, дайвинг, кеме мен қайыққа міну, балық аулау — мұның бәрін көпшілік жақсы көреді. Мұхитқа жақын тұратын немесе түбекте орналасқан мемлекеттің тұрғындарына бұған мүмкіндік көбірек беріледі.

Түбектегі мемлекеттердің барлығының теңізге шығатын жолы бар және олар осы артықшылықты халықаралық туризмге, балық аулауға және т.б. қолдануға тырысады.

Географиялық жағдайы бойынша түбекте орналасқан мемлекеттер солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінеді. Солтүстікке жататын мемлекеттер туристерді өздерінің ландшафты көрікті жерлерімен қызықтырады. Мысалы, әйгілі норвегиялық фьордтар жылдың әр кезеңінде де әдемі болып тұрады. Фьорд — тар, ирек келетін және құрлыққа терең сұғына орналасқан, жартасты жағалары бар теңіз шығанағы. Мысалы, Норвегияда.

Ал оңтүстік түбекте орналасқан мемлекеттерге келген туристер қызыл құмды шөлдердің әсемдігін тамашалайды. Мұнда қатынас көліктері ретінде көбінесе квадроцикл мен түйе пайдаланылады.

Үндістан: ең ірі түбектегі ел

Түбекте орналасқан мемлекеттердің арасындағы ең ғажайыбы да, ең айрықша көркемі де — Үндістан. Бұл жерде экономикалық дамудың ежелгі тарихы мен дәстүрдің, көптеген діни әдет-ғұрыптардың сақталғаны байқауға болады.

Үндістан толығымен Үндістан түбегінде орналасқан. 2024 жылдың басында халық саны 1,4 млрд адамды құрайды, аумағы — 3 287 мың км². Бұл көрсеткіштер бойынша Үндістан Оңтүстік Азиядағы ең ірі ел екенін танытады. Халқының саны жағынан әлемде 1-орын, ал аумағы жағынан 7-орын алады. Астанасы — Нью-Дели. XVIII ғ. мен XX ғасырдың бірінші жартысында Британия империясының отары болып, тәуелсіздігін тек 1947 жылы алды. XX ғасырдың соңында Үндістан экономикасы мен әскерінің дамуы жағынан зор табысқа жетті, экономикасы әлемдегі ең тез дамып келе жатқан елдердің қатарында. Бірақ бұған қарамастан, халқының басым бөлігі кедейшілікте өмір сүруде.

📕 Оқулықта «Үндістан толығымен Үндістан түбегінде орналасқан» делінген. Шын мәнінде елдің солтүстігі (Гималай етегі, Ганг жазығы) түбектен тыс, материктік бөлікте жатыр. Дәлірек айтсақ, ел көбіне Үндістан түбегінде орналасқан.

Түбекте орналасқан мемлекеттердің ортақ бір ерекшелігі — ірі табиғи ресурстық әлеуеті. Бірақ оның ішінде біркелкі орналаспағандықтан, экономиканың дамуы мен халықтың орналасуына ықпал етеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге әлем картасын ашып, Исландияны, Кубаны және Үндістанды табыңыз. Әр елдің теңізі қайда, көршілері кімдер екенін айтып берсін. Жақсы сұрақ: «Ел үшін не ыңғайлы: мұхитқа шығу ма, әлде күшті көршілермен шектесу ме?»

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Аралдағы мемлекет түбектегіден немен ерекшеленеді? Аралдағы мемлекет бір немесе бірнеше аралда орналасып, құрлықпен шектеспейді. Түбектегі мемлекет материкпен жалғасып жатады, бірақ теңізге шығатын жолы бар.
• Исландияда жанартау неге көп? Ол екі алыстап бара жатқан плитаның түйіскен жерінде жатыр, сондықтан магмаға жер бетіне шығу оңай.
• Кубаның ЭГО-сының басты артықшылығы неде? Атлант мұхиты мен Тынық мұхитты, Солтүстік және Оңтүстік Американы жалғайтын теңіз жолдарының қиылысында орналасқан, маңайда ірі нарықтар бар.
• Исландияның қысы Астанадан неге жұмсақ? Аралды жылы Солтүстік Атлант ағысы жылытады, ал Астана мұхиттан алыс, климаты күрт континенттік.
• Үндістанның ЭГО-сы ыңғайлырақ болуы үшін не керек? Солтүстікке және солтүстік-шығысқа, Қытайға және Орталық Азияға баратын көлік дәліздері.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тақырыптың негізгі ұғымдарына анықтама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы үшін құрлық пен судың қай жерде екенін ойла, ал елдер үшін қосымша белгілер де қажет.

Жауабы: анықтамалар жоғарыдағы карточкаларда берілген.

№ 2

Аралда және түбекте орналасқан ірі елдерді кескін картаға түсіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы елдерді таңда да, ендік пен бойлық бойынша тап. Елдерді сандармен белгіле, шартты белгілер жаса. (Қысқартулар: с. е. — солтүстік ендік, о. е. — оңтүстік ендік, ш. б. — шығыс бойлық, б. б. — батыс бойлық.)

Орындау үлгісі.

Жауабы: картада кестедегі 10 ел: бесеуі аралдағы (1–5) және бесеуі түбектегі (6–10), әрқайсысы астанасымен қоса белгіленген.

№ 3

Норвегиялық фьордты бейнелеп сызып көріңдер. Осындай жер бедері жағдайына елді мекендерді орналастыру қолайлы ма? Қалай ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Фьордтың тік жартасты жағалары мен тар су жолын елестет: тұрғын үйді салуға жазық жер жеткілікті ме?

Жауап үлгісі. Сызба: ортасында тар және ирек су жолы, екі жағында тік жартастар, шетінде — теңізге ашылатын сағасы, жағалауында шағын ауыл.

Қолайсыз жақтары: жартастар тік, жазық жер аз, жол салу қиын, қыста қар көшкіні болуы мүмкін.

Қолайлы жақтары: фьорд желден қорғалған, су тыныш, балық аулауға және порт салуға ыңғайлы, туристер көп келеді.

Жауабы: елді мекендер негізінен жағалаудағы жіңішке жазық жолақтарда шағын болып орналасады; толығымен қолайлы деуге болмайды, бірақ балық аулауға және туризмге ыңғайлы.

№ 4

Халықаралық туризмді дамыту үшін неге аралды мемлекеттер қолайлы саналады? Себебі?

Қалай ойлаймыз. Туристер демалуға не іздейді? Табиғат, жылы теңіз, ерекше тағамдар мен салт-дәстүрлер.

Жауап үлгісі.

1. Аралда теңіз бен жағажай бар: жағажай туризмі, дайвинг, яхтинг, су шаңғысы.
2. Ерекше табиғат: ұлттық және теңіз саябақтары, сирек флора мен фауна (Кубадағы колибри мен марипоса).
3. Емдік сулар мен ұлттық салт-дәстүрлер, тағамдар (Таити).
4. Нәтижесі: кей елдерде туризмнің ЖІӨ-дегі үлесі өте жоғары: Антигуада — 58,5%, Багамда — 52,1%.

Жауабы: аралдарда теңіз, жағажай, ерекше табиғат және мәдениет бір жерге жиналған, сондықтан барлық туризм түрі дамиды және ел экономикасына көп кіріс әкеледі.

№ 5

Оңтүстік жартышардың түбекте орналасқан мемлекеттерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын қорытындылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы түбек елдерінің тізімінде оңтүстік жартышарда жататындар жоқтың қасы, сондықтан түбек елдерін оңтүстіктегілері мен солтүстіктегілері бойынша салыстырамыз (Үндістан, Сауд Арабиясы, Вьетнам мен Норвегия, Швеция, Финляндия).

Жауабы: ұқсастығы — теңізге шығу, балық аулау мен туризм; айырмашылығы — климаты, табиғаты және туризм түрлері.

📕 Оқулықта «оңтүстік жартышардың түбек мемлекеттері» делінген, бірақ 33 түбек елінің тізіміндегілердің барлығы дерлік солтүстік жартышарда. Мүмкін, «түбектің оңтүстігіндегі елдер» деген мағына болуы керек.

№ 6

Аралдар мен түбекте орналасқан мемлекеттердің туристік әлеуетін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр ел үшін табиғи және мәдени тартымды жерлерді жаз да, қай туризм түрі дамитынын көрсет. Әлеуетті «жоғары / орташа» деп бағала.

Жауап үлгісі.

Жауабы: барлық елдің туристік әлеуеті жоғары немесе орташа; ең дамығаны — табиғаты мен мәдениеті бай, теңізге шығу жолы бар елдер.

№ 7

Шығармашылық тапсырма. Келесі мәтінде қандай ел туралы айтылып жатқанын болжап көріңдер. Бұл түбекте орналасқан мемлекеттің ел басқару формасы — конституциялық монархия. Ол әлемдегі экономикалық тұрғыдан дамыған елдердің қатарына кіреді, бірақ ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) көлемі жағынан алғашқы ондыққа енбейді. Заманауи көпсалалы өнеркәсібі бар. Ол қолайлы агроклиматтық ресурстары, субтропиктік егіншілік негізі болып табылатын ауылшаруашылығының дамуына септігін тигізуде. Туристерді әртүрлі рекреациялық ресурстары қызықтырады. Бұл елдің географиялық жағдайы бойынша кластер құрыңдар. Оны талқылап, қорғаңдар.

Қалай ойлаймыз. Белгілерді жинаймыз: түбек, монархия, дамыған экономика, бірақ алғашқы ондыққа кірмейді, субтропиктік егіншілік, туризм. Қай түбек елі сай келеді?

Шешуі. Бұл — Испания: Пиреней түбегінде орналасқан, корольдік (конституциялық монархия), экономикасы дамыған, бірақ ЖІӨ бойынша алғашқы ондыққа кірмейді, жемістер мен зәйтүн егіледі, жағажайлары мен тарихи қалалары туристерді тартады.

Кластер үлгісі. Орталықта — «Испания».

• Орны: Еуропаның оңтүстік-батысы, Пиреней түбегі, Атлант мұхиты мен Жерорта теңізі.
• Көршілері: Португалия, Франция, Андорра; Гибралтар бұғазы арқылы — Марокко.
• Басқару: конституциялық монархия, астанасы — Мадрид.
• Табиғат: субтропиктік климат, егіншілік (жүзім, зәйтүн, цитрус).
• Экономика: көпсалалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, туризм.
• ЭГО: артықшылығы — теңіз жолдары мен Еуропа нарығы; кемшілігі — Пиреней таулары құрлықпен байланысты қиындатады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Португалия» деп жауап береді. Бірақ Португалия — республика, онда король жоқ. Корольдігі бар түбек елі — Испания.

Жауабы: Испания; кластер ел орнын, көршілерін, табиғатын, экономикасын және ЭГО-сын қамтиды.

Жадынама

• ЭГО-ны жақсы және жақсы емес жақтарын салыстырып бағалауға болады.
• Аралдар теңізбен шектелген, сондықтан сауда мен көлік су және әуе жолдарына тәуелді.
• Аралдағы және түбектегі елдердің көпшілігінде туризм дамыған.
• Қазақстанның мұхитқа шығатын жолы жоқ, сондықтан оған оңтүстік және батыс теңіздерге баратын көлік дәліздері маңызды.

💡 Өзіңді талда. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен Исландияның жанартаулы екенін білдім. Куба мен Исландияның ЭГО-сы бір-біріне мүлде ұқсамайтыны таңқалдырды. Елдерді контурлық картадан іздеу қызық болды».

Шағын тест