§ 11. Жану
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 тарау: Ауа. Жану реакциясы. 58–62-беттер.
Нені үйренесің
- Жану дегеніміз не екенін және жану кезінде қандай заттар (оксидтер) түзілетінін түсіндіруді.
- От шығу үшін қажет үш шартты және оны сөндіру жолдарын атауды.
- Қарапайым заттардың — күкірттің, фосфордың, темірдің, көміртектің — жануының сөзбен жазылған сызбанұсқалары мен теңдеулерін құрастыруды.
- Жануды баяу тотығудан ажыратуды.
- Қандай өртті немен сөндіретінін және неге олай екенін білуді.
Ой қозғау
- Алау жануы және сөнбеуі үшін не керек? Отын (ағаш), ауа және от (сіріңке). Біреуін алып тастасаң, алау тұтанбайды немесе сөніп қалады.
- Жанып тұрған шамды банкімен жапқанда, ол неге сөнеді? Банка ішінде ауадағы оттек таусылады. Оттексіз от тұра алмайды.
- Табада майдың оты тұтанса, оны қалай сөндірер едің? Қақпақпен жабар едім. Бұл да ауаның кіруін бөгейді. Суды құюға болмайды, неге екенін төменнен білесің.
💡 От сиқырлы көрінгенімен, ол — қарапайым химиялық реакция. Оның қатысушылары, өнімдері және тіпті өз «сызбанұсқасы» бар.
Тақырыпты талдаймыз
Отта шын мәнінде не болады
Ағаш, плитадағы газ немесе сіріңке жанғанда, зат ауадағы оттекпен әрекеттеседі. Оттек қызғанда өте «белсенді» болып, барлық дерлік заттармен қуана қосылады. Осы кезде жылу мен жарық бөлінеді. Мұндай реакцияны жану деп атайды.
📌 Жану — заттың оттекпен әрекеттесуінен жылу және жарық бөліне жүретін химиялық реакция. Жану өнімі — оксид.
📌 Оксидтер — құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар. Мысалы, CO₂ (көмірқышқыл газы) немесе H₂O (су).
Қарапайым заттар үшін жалпы сызбанұсқа:
жай зат + оттек → оксид
Оттектегі жану: жарқын көрініс
Ауада оттек таза оттекке қарағанда шамамен бес есе аз. Сондықтан ауада бәрі баяу жанады, ал таза оттегі бар ыдыста жарқырап, қарқынды жанады.
| Не жанады | Не көрінеді | Не түзіледі | Теңдеуі |
|---|---|---|---|
| Көмір түйірі (көміртек) | қып-қызыл болып жарқырайды | көмірқышқыл газы CO₂ | C+O₂₂ |
| Күкірт | көгілдір жалын, өткір иіс | күкірт (IV) оксиді SO₂ | S+O₂₂ |
| Қызыл фосфор | көз қарататын жалын, ақ түтін | фосфор (V) оксиді P₂O₅ | 4P+5O₂→2P₂O₅ |
| Темір сым | бытырлайды, қызған жарық ұшқындар | темір қағы Fe₃O₄ | 3Fe+2O₂₃O₄ |
💡 Формулалардың алдындағы сандар (коэффициенттер) сол және оң жақтағы атомдар саны тең болуы үшін керек. Әзірге сөзбен жазылған сызбанұсқа жеткілікті: күкірт + оттек → күкірт (IV) оксиді. Сандары бар теңдеулерді кейінірек талдайсың.
⚠️ Күкірт пен фосфордың жану тәжірибесін тек химия кабинетінде, мұғаліммен бірге, тартпа шкафта жасайды: күкірт (IV) оксиді улы, иісі өткір. Үйде мұны қайталауға болмайды.
🌟 Темірді «жанбайды» деп санайды, бірақ болат сым таза оттекте жанады! Тәжірибедегі ұшқындар — қызған темір қағының тамшылары.
Көмірқышқыл газын әк суымен танып біледі. Оны ыдысқа құяды, ол лайланады. Бұл — CO₂-ні анықтаудың ең қарапайым «сынағы».
Мыс жана ма?
Барлық металл жанбайды. Мыс пластинканы оттекте қатты қыздырсақ, ол тұтанбайды, қарайып, қара ұнтақпен — мыс (II) оксидімен — қапталады:
мыс + оттек → мыс (II) оксиді, яғни 2Cu+O₂→2CuO.
Оттекпен реакция жүреді, бірақ жалынсыз. Сондықтан оны толық мағынасында жану деп атауға болмайды.
🌟 Жезқазған мысы ауада бірте-бірте күңгірттеніп, оксидтің қара қабығымен қапталады. Ескі мыс тиындар да осылай өзгереді.
Күрделі заттардың жануы: буланған стақан құпиясы
Парафин (балауыз) шамды жағып, құрғақ стақанмен жабайық. Қабырғаларында су тамшылары пайда болады. Енді стақанға әк суын құяйық: ол лайланады. Демек, су H₂O (сутек оксиді) және көмірқышқыл газы CO₂ (көміртек оксиді) түзілген.
Парафин көміртек пен сутектен тұрады. Күрделі зат жанғанда, оның құрамына кіретін барлық элементтердің оксидтері түзіледі.
📌 Жай зат жанғанда бір оксид береді. Күрделі зат өзінің әр элементінің оксидін береді. Парафин → CO₂ және H₂O.
От жоқ, бірақ тотығу жүріп жатыр
Кейде зат оттекпен баяу қосылады: жылу аздап бөлінеді, ал жарық болмайды. Бұл — баяу тотығу. Мысалы: өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының шіруі, көң үйіндісінің «жануы», темірдің тот басуы.
🌟 Көң немесе шөп үйіндісі шіри отырып, байқалатындай қызады. Бұл жылуды жылыжайларда пайдаланады. Қазақстандағы шаруашылықтарда мұндай үдерістерді баяғыдан біледі.
| Жану | Баяу тотығу | |
|---|---|---|
| Оттек қатысады | иә | иә |
| Жылу бөлінеді | тез, көп | баяу, аздап |
| Жарық (жалын) | бар | жоқ |
| Мысал | шам, отын | шіру, тот басу |
Отын деген не
Жану кезінде көп жылу бөлетін заттарды отын деп атайды. Ол үш түрлі болады.
🌟 Атырау мен Каспий мұнайы — бензин, керосин және мазутқа арналған шикізат. Таскөмірді Қарағанды мен Екібастұзда өндіреді. Мұның бәрі — отын.
Оттың үш шарты
Жану басталуы үшін үш нәрсе бірдей қажет: жанғыш зат (отын), оттек және тұтану көзі (тұтану температурасына дейін қыздыру). Бұл — «оттың үшбұрышы».
Заттар мен материалдарды қасиеті бойынша жанбайтын (ауада жана алмайтын: кірпіш, бетон, металл) және жанғыш (тұтанып жана алатын) деп бөледі. Жанғыш сұйықтықтарға скипидар, мазут, олифа жатады. Жылдам тұтанатындарға бензин, ацетон, спирт, керосин жатады. Олар өте қауіпті: өртті сөндіру қиын, ал жанғанда улы заттар бөлінеді.
Жанғыш затты жағу үшін оны тұтану температурасына дейін қыздыру керек. Ағаш отынның тұтану температурасы шамамен 270 °C, күкірт 250 °C, таскөмір шамамен 350 °C.
Өртті немен сөндіреді
- Жалынға көмірқышқыл газын немесе көбікті бағыттайды. Олар жанып жатқан затқа ауаны жібермейді.
- Кішкентай ошақты брезентпен немесе жамылғымен жабады. Құммен көмуге де болады.
- Көмір мен жанып жатқан ағашқа су құяды: су оларды салқындатады, ал бу ауаға кедергі жасайды.
⚠️ Жиі кететін қате. Жанып жатқан бензинді, майды немесе табаны суға толтыруға болмайды. Бензин судан жеңіл: ол жоғары шығып, отпен бірге жайылып кетеді. Көбік, құм немесе тығыз жамылғы керек.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Майы бар табаға от кетсе, не істеу керек?» Дұрыс жауап: плитаны өшіру және қақпақпен жабу, суды құймау. Сонымен бірге оның өрт сөндірушілерді шақыратын нөмірді (101 немесе 112) білетінін тексеріңіз.
📌 Ток көзіне қосылған электр аспаптарын және электр сымдарын өртенгенде сумен сөндіруге болмайды: су электр тогын өткізеді, сондықтан адамды ток соғуы мүмкін.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Жану дегеніміз не? Заттың оттекпен әрекеттесуінен жылу мен жарық бөліне жүретін реакция.
- Оксидтер дегеніміз не? Құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар.
- Таза оттекте заттар ауадағыдан неге жарқын жанады? Ауада оттек шамамен бес есе аз, сондықтан реакция баяу жүреді.
- Жану үшін қандай үш шарт қажет? Жанғыш зат, оттек (тотықтырғыш) және тұтану көзі (қыздыру).
- Парафин жанғанда не түзіледі? Көмірқышқыл газы және су, яғни оның құрамындағы көміртек пен сутектің оксидтері.
- Шірудің жанудан айырмашылығы неде? Шіру — баяу тотығу: жылу бірте-бірте және жарықсыз бөлінеді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жану құбылысын сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. «Сипаттау» — басты нәрсені айту: бұл не, кім қатысады, не түзіледі және бұл үшін не қажет.
Жауап үлгісі.
- Жану — заттың оттекпен химиялық реакциясы.
- Жану кезінде жылу мен жарық бөлінеді.
- Жану өнімдері — оксидтер (күрделі заттар жанғанда әр элементтің оксиді).
- Жану үшін жанғыш зат, оттек және тұтану көзі қажет.
- Ауада жану таза оттектегіге қарағанда баяу жүреді, себебі ауада оттек шамамен бес есе аз.
Жауабы: жану — оттекпен әрекеттесіп, жылу мен жарық бөлінетін реакция, өнімдері — оксидтер.
№ 2
Заттар жанғанда химиялық реакцияның қандай белгілері байқалады? Жану реакциясының өнімі қалай аталады?
Қалай ойлаймыз. Жану өнімдері — жанғыш пен оттектен пайда болған заттар.
Шешуі. Белгілері: жылу мен жарық бөлінеді, жаңа заттар түзіледі (түсі, иісі өзгереді, кейде газ немесе қатты зат пайда болады). Жану реакциясының өнімі — оксид. Оксидтер — құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар. Мысалдар: CO₂, SO₂, P₂O₅, H₂O.
Жауабы: жану өнімдері — оксидтер, яғни құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар.
№ 3
Заттардың жануын салыстырыңдар. «Ұқсастығы / Айырмашылығы» кестесін толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Неліктен бірдей екенін (кім қатысады, не бөлінеді, не түзіледі) және неліктен өзгеше екенін (жылдамдығы, жарықтығы, оттек мөлшері) ойла.
Шешуі.
| Жану | Ұқсастығы | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| 1. Ауада | Оттек қатысады; жылу мен жарық бөлінеді; оксидтер түзіледі | Оттек аз (шамамен 5 есе аз), жану баяу әрі байсалдырақ жүреді |
| 2. Оттекте | Дәл сондай: оттек, жылу, жарық, оксидтер | Оттек көп, жану жылдамырақ, жалын жарқынырақ (күкірт жарқын көк жалынмен жанады, темір ұшқын шашады) |
Жауабы: ұқсастығы — оттекпен реакция жүреді, жылу мен жарық бөлінеді, оксидтер түзіледі. Айырмашылығы — таза оттекте жану ауадағыдан жылдам әрі жарқынырақ.
№ 4
Жай және күрделі заттардың жануын салыстырыңдар. Кестені толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Күкіртті (жай зат) және парафинді (күрделі зат) еске түсір. Әрқайсысында не түзілді?
Шешуі.
| Заттар | Ұқсастығы | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Жай | Оттекте жанады, жылу мен жарық бөлінеді, оксидтер түзіледі | Бір оксид түзіледі (күкірт → SO₂, фосфор → P₂O₅) |
| Күрделі | Дәл сондай: оттекпен реакция, жылу, жарық, оксидтер | Құрамына кіретін барлық элементтердің оксидтері түзіледі (парафин → CO₂ және H₂O) |
Жауабы: екеуі де оксид береді, бірақ жай зат бір оксид, ал күрделі зат элементтерінің санына қарай бірнеше оксид береді.
№ 5
Күкірттің, фосфордың, кальцийдің, мырыштың, сутектің, алюминийдің жану реакцияларын сөзбен жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Бәрінде бір сызбанұсқа: зат + оттек → осы заттың оксиді. Элемент металл болса, оксидті жай ғана «кальций оксиді» дейміз, бейметалл болса, валенттілігін көрсетеміз: «күкірт (IV) оксиді».
Шешуі.
| Зат | Сөзбен жазылған теңдеу | Формулалармен (қызығу үшін) |
|---|---|---|
| Күкірт | күкірт + оттек → күкірт (IV) оксиді | S+O₂₂ |
| Фосфор | фосфор + оттек → фосфор (V) оксиді | 4P+5O₂→2P₂O₅ |
| Кальций | кальций + оттек → кальций оксиді | 2Ca+O₂→2CaO |
| Мырыш | мырыш + оттек → мырыш оксиді | 2Zn+O₂→2ZnO |
| Сутек | сутек + оттек → су (сутек оксиді) | 2H₂+O₂→2H₂O |
| Алюминий | алюминий + оттек → алюминий оксиді | 4Al+3O₂→2Al₂O₃ |
Жауабы: кестені қара: әр реакцияда зат + оттек → оксид.
№ 6*
Мына жағдайларда: а) адамның үстіндегі киімі жанғанда; ә) бензин от алғанда; б) ағаш үй өртенгенде өрт сөндірудің қандай құралдарын пайдаланған дұрыс? Өз пікірлеріңді айтыңдар.
Қалай ойлаймыз. Жанудың үш шартының қайсысын жою оңай екенін және мұны немен қауіпсіз жасауға болатынын ойла.
Жауап үлгісі.
- а) Адамның үстіндегі киім. Тоқтау (жүгіруге болмайды: жел отты үрлейді), жатып, аунау, тығыз көрпемен немесе брезентпен жабу: ауаның кіруін бөгейміз. Кейін су құюға болады.
- ә) Бензиннің тұтануы. Көбік, өрт сөндіргіштегі көмірқышқыл газы немесе құм қажет, ал кішкентай ошақты брезентпен жабады. Суға болмайды: бензин судан жеңіл, ол жоғары шығып, жайылып кетеді.
- б) Ағаш үй. Су: ол ағашты салқындатады, ал су буы ауаға кедергі жасайды. Өрт сөндірушілерді шақырамыз (101 немесе 112).
Жауабы: а) көрпемен жауып, аунау; ә) көбік, құм, өрт сөндіргіш, су емес; б) су (салқындату), өрт сөндірушілерді шақыру.
№ 7
Адам организмінде оттектің массалық үлесі 65 % болатыны белгілі. Өз организміңдегі оттектің массасын есепте.
Қалай ойлаймыз. 65 % — дене массасының 0,65 бөлігі. Дене массасын 0,65-ке көбейту керек. Әркімнің массасы әртүрлі, сондықтан мысал арқылы көрсетемін.
Шешуі. Оқушының массасы 50 кг болсын.
- 65 %=65/100=0,65.
- m(O)=50 кг·0,65=32,5 кг.
Массасы 40 кг болса, 40·0,65=26 кг, 60 кг болса: 39 кг шығады. Өз массаңды қой.
🌟 Бұл оттектің дерлік бәрі судың құрамында. Адамның денесі үштен екі бөлігі судан тұрады, ал суда оттек массасы бойынша ең көп.
Жауабы: m(O)=m_(дене)·0,65. 50 кг үшін: 32,5 кг.
Жадынама
- Көмірқышқыл газын әк суының лайлануымен таниды.
- Ауада оттек шамамен 5 есе аз, сондықтан жану таза оттектегіге қарағанда байсалдырақ.
- Отты оттекті тоқтатып (құм, көбік, брезент), салқындатып (су) немесе жанғыш затты алып тастап сөндіреді.
- Жанып жатқан бензинді, майды, электр аспаптарын сумен сөндірмейді.
- Жану тәжірибелерін тек химия кабинетінде, мұғаліммен бірге жасайды.