§ 12. Негіздік және қышқылдық оксидтер
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 тарау: Ауа. Жану реакциясы. 62–65-беттер.
Нені үйренесің
- Негіздік және қышқылдық оксидтерді ажыратуды.
- Оксид сумен әрекеттескенде қандай зат түзілетінін түсіндіруді: негіз (сілті) немесе қышқыл.
- Ерітіндінің сипатын лакмустың түсі бойынша анықтауды.
- Оксидтердің сумен реакцияларының сызбанұсқаларын құрастыруды.
Ой қозғау
- Қарапайым заттар жанғанда не түзіледі? Оксидтер: зат оттекпен қосылады.
- Қарапайым заттар қандай болады? Металдар мен бейметалдар.
- Күкірт пен фосфор жанғанда қандай өнім береді? Күкірт (IV) оксиді SO₂ және фосфор (V) оксиді P₂O₅.
💡 Бүгін оксидтердің басты «құпиясымен» танысасың: металдардың оксидтері мен бейметалдардың оксидтері сумен әртүрлі әрекеттеседі.
Тақырыпты талдаймыз
Металдардың оксидтері сілті береді
Кальций металының оксиді CaO-ны сөндірілмеген әк деп атайды. Оған су құйсаң, қатты реакция басталады. Жылу соншалықты көп бөлінеді, су бұрқырап, буланады. Борпылдақ ақ ұнтақ — сөндірілген әк түзіледі. Оны суда ерітсең, қолға сабын сияқты білінетін ерітінді шығады.
Енді ерітіндіге лакмус тамызайық: ол көк түске боялады. Демек, негіз түзілген.
кальций оксиді + су → кальций гидроксиді (негіз)
CaO+H₂O(OH)₂
📌 Металдардың оксидтеріне негіздер сәйкес келеді. Суда еритін негіздерді сілтілер деп атайды. Металл оксидтері — негіздік оксидтер.
🌟 Сөндірілмеген әкті құрылыста қолданады: одан ақ бояу және кірпіш қалауға арналған ерітінді жасайды. Қазақстанда әктасты көптеген өңірде, соның ішінде Алматыға таяу жерде де өндіреді.
⚠️ Сөндірілмеген әк пен сілтілер тері мен көзді күйдіреді. 1-тәжірибені тек химия кабинетінде, қолғап пен көзілдірікпен, мұғаліммен бірге жасайды.
Бейметалдардың оксидтері қышқыл береді
Лакмус қосылған су үстінде қызыл фосфорды жағайық. Фосфор (V) оксидінің ақ түтіні түзіледі. Ол біртіндеп суда еріп, фосфор қышқылына айналады. Лакмус қызарады.
фосфор (V) оксиді + су → фосфор қышқылы
P₂O₅+3H₂O→2H₃PO₄
📌 Бейметалдардың оксидтеріне қышқылдар сәйкес келеді. Мұндай оксидтерді қышқылдық оксидтер деп атайды.
Индикаторлар: лакмус қағазы және қызылкүрең орамжапырақ
Қышқыл мен сілтінің әсерінен түсін өзгертетін заттарды индикаторлар деп атайды. Ең танымалы — лакмус: қышқылда ол қызыл, сілтіде көк, бейтарап суда күлгін.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйдегі қауіпсіз баламасы: қызылкүрең орамжапырақ қайнатындысы (ол да индикатор!) және бір қасық сірке суы (қышқыл): түсі қызғылт болады. Содамен түсі көкшіл-жасылға ауысады. Бала мұны тек ересекпен бірге жасасын, ерітінділерді дәміне қарамасын.
💡 Бұл сабақтағы ереже жеңілдетілген: «металл → негіздік оксид, бейметалл → қышқылдық оксид». Кейін кейбір оксидтердің (мысалы, ZnO және Al₂O₃) сипаты «екі жақты» болатынын білесің, бірақ әзірге негізгі ережені есіңде сақта.
🌟 Апельсин қабығын жанып тұрған отқа сықсаң, жарқын жалын жарқ етеді: цитрус жемістерінің (мандарин, апельсин, грейпфрут, лимон) құрамында жанғыш эфир майлары бар, олар жанады. Бірақ мұны өзің тексермеген жөн: от — ойыншық емес.
🌟 Сен білесің бе? «Отсыз жану» — химиялық жарықтандыру. Люминесцентті химиялық реакциялар ешқандай жану процесінсіз жарық шығаруы мүмкін. Мұндай реакцияларды «химиялық суық жарық» (хемилюминесценция) деп атайды.
📕 Оқулықта «жарғанаттар мен теңіз жәндіктерінің жарқырауы осы құбылыспен байланысты» делінген. Жарғанаттар жарқырамайды: жарық шығаратын — от қоңыздары (жарқыршақтар) және кейбір теңіз тіршілік иелері. Бұл — оқулықтағы қате болса керек.
Өзіңді тексер
- Қандай оксидтерді негіздік деп атайды? Металдардың оксидтерін: оларға негіздер сәйкес келеді.
- Қандай оксидтерді қышқылдық деп атайды? Бейметалдардың оксидтерін: оларға қышқылдар сәйкес келеді.
- Сілті дегеніміз не? Суда еритін негіз.
- Лакмустың түсі қышқыл мен сілтіні қалай көрсетеді? Қышқылда лакмус қызыл, сілтіде көк.
- Әкті сөндіргенде су неге «ысқырады»? CaO-ның сумен реакциясы көп жылу бөледі, су қатты қызады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Оксидтер деген не және олар қалай жіктеледі?
Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтама, содан кейін екі түрі және әрқайсысына бір мысал.
Жауап үлгісі. Оксидтер — құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар. Олар мынадай болады:
- негіздік — металдардың оксидтері (CaO, MgO, CuO): оларға негіздер сәйкес келеді, олардың ішінде еритіндері — сілтілер;
- қышқылдық — бейметалдардың оксидтері (SO₂, P₂O₅, CO₂): оларға қышқылдар сәйкес келеді.
Жауабы: оксидтер — құрамы екі элементтен тұратын, олардың біреуі оттек болатын күрделі заттар; түрлері: негіздік (металдардың оксидтері) және қышқылдық (бейметалдардың оксидтері).
№ 2
Су сутектің оксиді болып табылады. Судың маңызы туралы әңгіме құрастырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Су адамға, табиғатқа және шаруашылыққа қайда қажет екенін ойла. Қазақстаннан мысалдар және химия туралы бір сөйлем қос: су — сутек оксиді H₂O.
Жауап үлгісі. Су — сутек оксиді H₂O: ол сутек жанғанда және шам жанғанда түзіледі. Бұл — жер бетіндегі ең маңызды зат. Адам денесінің шамамен үштен екі бөлігі судан тұрады. Сусыз өсімдіктер мен жануарлар тіршілік етпейді.
Су — еріткіш: онда тұз, қант, көптеген заттар ериді, жасушалардағы үдерістер де дәл онда жүреді. Суды ішеміз, оған тамақ әзірлейміз, кір жуамыз, егістік пен бақшаны суарамыз. Өзендерде, мысалы Ертісте, гидроэлектр станциялары салынған: құлаған су электр қуатын өндіреді. Балқаш көлі, Медеудегі мұздық, Каспий — әртүрлі күйдегі және әртүрлі тұздылықтағы су қоры.
Су зауыттарға, құрылысқа және ауыл шаруашылығына қажет, оны үнемдеу де керек: Қазақстанда тұщы су көп емес.
🌟 Су — ерекше зат: мұз сұйық судан жеңіл, сондықтан ол жүзеді, су айдындары түбіне дейін қатып қалмайды.
Жауабы: су — сутек оксиді H₂O, тіршілік үшін қажет, еріткіш қызметін атқарады және шаруашылыққа керек; оны үнемдеу қажет.
Жадынама
- Металл + оттек → негіздік оксид → сумен әрекеттесіп, негіз береді.
- Бейметалл + оттек → қышқылдық оксид → сумен әрекеттесіп, қышқыл береді.
- Лакмус: қышқылда қызыл, сілтіде көк.
- Еритін негіздер — сілтілер.
- Сөндірілмеген әк пен сілтілерді қолмен ұстауға болмайды: тек химия кабинетінде, қорғаныспен.