§ 21. Тағам құрамындағы қоректік заттар

Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 тарау: Адам организміндегі химиялық элементтер. 106–109-беттер.

Нені үйренесің

• Басты қоректік заттарды атауды: нәруыздар, майлар, көмірсулар, дәрумендер, минералдар және су.
• Нәруыздар, майлар мен көмірсулардың қандай химиялық элементтерден құралғанын айтуды.
• Организмге олардың әрқайсысы не үшін қажет екенін түсіндіруді.
• Қандай тағамдарда қандай заттар көбірек екенін табуды.
• Қоректік заттардың жетіспеуі мен артық болуы немен қауіпті екенін түсінуді.

Ой қозғау

• Адам суға зәру болмай ұзақ уақыт тіршілік ете ала ма? Жоқ. Тамақсыз адам апталап өмір сүре алады, ал сусыз — небәрі бірнеше күн. Неге олай екенін сабақтың соңында талдаймыз.
• Адам денесі неден тұрады? Айналамыздағының бәрі секілді сол химиялық элементтерден: көміртек, сутек, оттек, азот және т.б. Олар қайдан келеді? Тағамнан!

💡 Тамақ жай ғана «дәмді» нәрсе емес. Ол — денеңнің құрылыс материалы және отыны. Химиктер мұндай заттарды қоректік заттар деп атайды.

Тақырыпты талдаймыз

Алты басты зат

Өсу, ойлану және дене шынықтыру сабағында жүгіру үшін организмге алты топ зат қажет: нәруыздар, майлар, көмірсулар, дәрумендер, минералдар және су. Алғашқы үшеуі — басты «құрылысшылар» мен «отын». Дәрумендер мен минералдар аз мөлшерде керек, бірақ оларсыз бәрі бұзылады.

Нәруыздар: өзің неден түзілгенсің

Нәруыздар — күрделі органикалық қосылыстар. Олардың «кірпіштері» — 20 түрлі аминқышқылы. Нәруыздың құрамына бес элемент кіреді: C, H, N, O, S (көміртек, сутек, азот, оттек, күкірт).

Адам массасының шамамен 15–20%-ы нәруыздың үлесіне тиеді. Олар ұлпалар мен мүшелердің түзілуіне қатысады, сондай-ақ инфекциялардан қорғайтын заттардың құрамына да кіреді. Нәруыз жетіспесе, өсу баяулайды, вирустарға төзімділік әлсірейді, қан құрамы нашарлайды.

🌟 Нәруыздағы азот — нәруыздардың майлар мен көмірсулардан басты айырмашылығы. Майлар мен көмірсуларда азот мүлде жоқ. Сондықтан нәруыздар соншалықты маңызды: «азотты» бөлшектерді организм басқа ештеңеден құрастыра алмайды.

Майлар: отын багі

Майлар май қышқылдары мен глицериннен түзіледі. Элементтері үшеу ғана: C, H, O. Майлар организмге қажет барлық энергияның шамамен 30%-ын береді және жасушалардың құрамына кіреді. Адам салмағының 19%-ы майдан тұрады.

Бірақ мұнда «көп болса, жақсы» деген ереже жұмыс істемейді. Артық май асқазанның қызметін бұзады және семіздікке әкеледі. Дәрігерлер майды аз, нәруызды көбірек жеуді кеңес етеді.

🌟 Қазақтың бешбармағы, бауырсағы мен құрты — дәмді тағам, бірақ олардың құрамында май көп. Бұл «болмайды» дегенді білдірмейді, «шамасымен» дегенді білдіреді.

Көмірсулар: жылдам энергия

Көмірсулар да үш элементтен тұрады: C, H, O. Олар адам массасының 0,6%-ын құрайды. Олар қайдан келеді? Өсімдіктер оларды күн сәулесінің әсерінен көмірқышқыл газы мен судан өздері жасайды. Бұл процесс фотосинтез деп аталады.

Көмірсулар күрделі және қарапайым болады:

• Күрделі (полисахаридтер): картоптағы, нандағы және жарма құрамындағы крахмал.
• Қарапайым: жеміста, балда, қантта болатын глюкоза мен фруктоза.

Глюкоза — адам миына қажет ең басты энергия көзі. Көмірсу аз болса, әлсіздік, ұйқышылдық, бас ауыруы, бас айналу және жүрек айну пайда болады. Кәдімгі қант көмектеседі. Бірақ көмірсудың артығы да зиян: ол да семіздікке әкеледі.

⚠️ Жиі кететін қате. Тағамда тек бір ғана зат бар деп ойлау. Кез келген тамақта бәрі аздап болады: сүтте нәруыз да, май да, көмірсу да бар. Біз тағамда қай зат көбірек екенін айтамыз.

Дәрумендер мен минералдар: аз мөлшер, зор рөл

Дәрумендер (B₁, B₂ және басқалары) азықтарда аз мөлшерде кездеседі. Бірақ олар басқа қоректік заттардың сіңуіне көмектеседі. Дәрумен жетіспесе, бүкіл «фабрика» тоқтап қалады.

Минералдар — кальций, натрий және басқа элементтердің тұздары. Олар сүйектер мен бұлшық еттердің түзілуіне, оттектің тасымалдануына, жүректің жұмысына және жүйке импульстерінің берілуіне қажет. Кальций мен фосформен бірге минералдар қаңқа сүйектерін құрайды.

📌 Тағамның қаншалықты пайдалы екенін дәл дәрумендер мен минералдар анықтайды. Қоректік заттардың жетіспеуі өзіңді сезінуден де, сырт келбеттен де, мысалы, теріден де байқалады.

Су: нөлінші зат

Әр адамға күніне кемінде 1 л су қажет. Бір бөлігін «таза» күйінде ішеміз, бір бөлігін сұйық тағаммен аламыз: сорпа, шай, сүт, айран.

🌟 Су адам массасының басым бөлігін құрайды. Сондықтан сусыз организм тамақсыздан гөрі тезірек тоқтайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға таңғы асты «талдап» көруді ұсыныңыз: нәруыз, май және көмірсу қайсысы екенін тапсын. Асүйдегі ең оңай тексеру — қаптамадан «нәруыз / май / көмірсу» жолдарын оқу.

Өзіңді тексер

• Нәруыздың құрамына қандай элементтер кіреді? Көміртек, сутек, азот, оттек және күкірт (C, H, N, O, S).
• Майлар неден тұрады? Май қышқылдары мен глицериннен. Элементтері: C, H, O.
• Глюкоза организмге не береді? Энергия береді, әсіресе бас миына.
• Дәрумендер тағамда аз болса да, неге қажет? Олар организмге басқа қоректік заттардың сіңуіне көмектеседі.
• Минералдар қандай рөл атқарады? Қаңқаның сүйектері мен бұлшық еттерін түзеді, оттекті тасымалдауға көмектеседі, жүректің жұмысын реттейді және жүйке импульстерін таратады.
• Адамға күн сайын қанша су қажет? Сұйық тағамды қоса есептегенде, кемінде 1 л.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Адам организміне қандай маңызды қоректік заттар қажет?

Қалай ойлаймыз. Сабақтың басындағы алты басты топты еске түсір.

Жауап үлгісі. Организмге нәруыздар, майлар мен көмірсулар, сондай-ақ дәрумендер, минералдар және су қажет. Нәруыздар ұлпаларды түзеді, майлар мен көмірсулар энергия береді, дәрумендер мен минералдар бәрінің жұмыс істеуіне көмектеседі.

Жауабы: нәруыздар, майлар, көмірсулар, дәрумендер, минералдар және су.

№ 2

Нәруыздар қандай тағамдық өнімдерде болады? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Нәруыз жануар тектес тағамдарда және кейбір өсімдіктерде бар.

Жауап үлгісі. Нәруыз ет (сиыр, қой, жылқы еті), балық, жұмыртқа, сүт өнімдері (сүзбе, ірімшік), сондай-ақ қарақұмық және сұлы жармасында, жаңғақ дәнінде және күнбағыс дәнінде көп.

Жауабы: ет, балық, жұмыртқа, сүт өнімдері, қарақұмық, сұлы жармасы, жаңғақ, күнбағыс дәні.

№ 3

Майлар қандай тағамдық өнімдерде болады? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қолға майлы сезілетін немесе қағазда дақ қалдыратын нәрсені ойла.

Жауап үлгісі. Май сары майда және өсімдік майында, шұжықта, майлы етте, ірімшікте, қаймақта, сүтте, жаңғақта және күнбағыс дәнінде бар.

Жауабы: сары май және өсімдік майы, ірімшік, қаймақ, майлы ет, сүт, жаңғақ.

№ 4

Көмірсулар қандай тағамдық өнімдерде болады? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Көмірсулар — крахмал мен қанттар. Нан, ботқа, тәттілер неден жасалатынын еске түсір.

Жауап үлгісі. Крахмал (күрделі көмірсу) нанда, макаронда, жармада, картопта, жүгеріде бар. Қарапайым көмірсулар — глюкоза мен фруктоза — қантта, балда, алмада, бананда, жүзімде болады.

Жауабы: нан, жарма, картоп, макарон, жүгері, қант, бал, жемістер.

№ 5

Өздерінің тамақтануларың туралы әңгіме құрастырыңдар. Сендердің рационыңдарда қандай тағамдық өнімдер жеткілікті, ал қандай өнімдер жеткіліксіз деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Тапсырма жеке: дұрыс жауап біреу емес. Кеше не жегеніңді еске түсіріп, топтарға бөл.

Жауап үлгісі. «Таңертең мен сары майы бар ботқа жеймін және қантпен шай ішемін. Бұл — көмірсулар және аздап май. Түсте еті бар сорпа мен нан болады, яғни нәруыз бен көмірсулар. Көкөніс пен жеміс маған жетіспейді: алма, сәбіз, қырыққабатты сирек жеймін, ал оларда дәрумендер мен минералдар бар. Балықты сирек жеймін, ал онда нәруыз көп. Суды литрден аз ішемін, көбірек ішкім келеді». Өзіңдікін осындай схемамен жаз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаға рационын топтарға адал бөліп, бірге «бос орындарды» табуға көмектесіңіз: көкөніс, балық, су. Ұрыспаңыз, апта сайын бір жаңа өнім ұсыныңыз.

Жауабы: жеке әңгіме: тағамдар топтар бойынша аталған, нені жеткілікті (мысалы, көмірсу) және нені аз жейтіні (мысалы, көкөніс, жеміс, балық немесе су) көрсетілген.

№ 6

Адам организмінде майлар қандай қызмет атқарады?

Қалай ойлаймыз. Майлардың энергияның қандай бөлігін беретінін және жасушаларда не істейтінін еске түсір.

Жауап үлгісі. Май — негізгі энергия көзі: оның үлесіне организмнің энергияға қажеттілігінің шамамен 30%-ы тиеді. Майлар жасушалардың құрамына кіреді және зат алмасуға қатысады. Бірақ майдың артығы зиян: асқазанның қызметі бұзылады, семіздік дамиды.

Жауабы: майлар энергия береді, жасушалардың құрамына кіреді, зат алмасуға қатысады; артығы зиян.

№ 7

Кестені толтырыңдар: қарақұмық жармасы, сүт, ірімшік, сарымай, сиыр еті құрамында қандай қоректік заттар бар және қандай элементтер кіреді.

Қалай ойлаймыз. Алдымен тағамда қай заттар басым екенін анықта. Содан кейін осы заттардың құрамы бойынша элементтерді жаз: нәруыздар — C, H, N, O, S; майлар мен көмірсулар — C, H, O. Минералдар өз элементтерін қосады.

Шешуі.

Элементтер бағанындағы минералдар — оқулықтан тыс анықтамалық қосымша. Басты нәрсе: нәруызды тағамдарда азот N және күкірт S бар, ал таза майда тек C, H, O бар.

Жауабы: жоғарыдағы кесте. Сарымай — майлар (C, H, O); ірімшік пен сиыр еті — нәруыздар мен майлар; сүт — үш топ та; қарақұмық — көмірсулар мен нәруыздар.

№ 8

Адам ұзақ уақыт сусыз тіршілік ете ала ма? Жауаптарыңды түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Күніне қанша су қажет екенін және денеде оның қаншалықты көп екенін еске түсір.

Жауап үлгісі. Жоқ, ете алмайды. Су бүкіл организмнің жұмысына қажет, сондықтан күніне кемінде 1 л су керек (таза күйінде де, тағам құрамында да). Сусыз адам небәрі бірнеше күн өмір сүре алады: зат алмасу бұзылады, өзін сезінуі тез нашарлайды.

Жауабы: жоқ: су организмнің қалыпты жұмысына қажет, күн сайын кемінде 1 л керек.

Жадынама

• Нәруыз ет, балық, жұмыртқа, сүт өнімдері, қарақұмық, сұлы жармасы, жаңғақта бар.
• Майлар — негізгі энергия көзі (шамамен 30%), артығы семіздікке әкеледі.
• Көмірсулар өсімдіктерде фотосинтез кезінде көмірқышқыл газы мен судан түзіледі.
• Глюкоза — ми үшін ең басты энергия көзі.
• Теңгерімді тамақтану — бәрінен аздап және шамасымен.

Шағын тест