§ 23. Тыныс алу процесі

Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 тарау: Адам организміндегі химиялық элементтер. 114–118-беттер.

Нені үйренесің

• Ауаның организмдегі жолын сипаттауды және оттектің не үшін қажет екенін түсіндіруді.
• Жасушадағы қоректік заттардың тотығу процесін сөзбен және формуламен жазуды.
• Жұтылатын және шығарылатын ауаның құрамын салыстыруды.
• Ауада оттек қайдан пайда болатынын (фотосинтез) түсіндіруді.
• Тыныс алу мен фотосинтезді салыстыруды.

Ой қозғау

• Тыныс алмай қанша уақыт тұра аласың? Әдетте 30 секундтан бір минутқа дейін шыдайсың. Содан кейін организмнің өзі дем алуға мәжбүрлейді. Телефондағы секундомермен тексер, бірақ шектен шықпа және суда тәжірибе жасама.
• Адамға не көбірек керек: тамақ, су ма, әлде ауа ма? Тамақсыз апталап, сусыз шамамен бес тәулік, ал оттексіз небәрі бірнеше минут қана өмір сүруге болады.
• Біз қандай газды шығарамыз? Тек «пайдаланылған ауа» емес: онда көмірқышқыл газы CO₂ көбейіп, оттек O₂ азайған.

💡 Ауа «жай тыныс алу үшін» ғана керек емес: жасушалар одан тек бір-ақ газды, яғни оттекті алады. Қалғаны негізінен кері шығарылады.

Тақырыпты талдаймыз

Ауаның сенің ішіңдегі жолы

Біз ауаны мұрын және ауыз арқылы жұтамыз. Онда ауа жылынып, ылғалданады. Одан кейін көмейге, одан әрі тыныс алу мүшелеріне барады. Өкпеде оттек ауадан қанға өтеді, ал қажетсіз көмірқышқыл газы қаннан шығып, сыртқа шығарылады.

Мұрынмен тыныс алған дұрыс. Мұрында түктер бар, ал кілегейлі қабық сұйықтық бөледі. Олар шаңды және микробтарды ұстап қалады, сондықтан ауа тазарады.

🌟 Алматыда қыста түтін-тұман болады, ал Медеу тауында ауа тазарақ. Мұрын кез келген жерде бірдей жұмыс істейді, бірақ ауада шаң аз болған сайын оған жұмыс жеңілірек.

Тыныс алу неге кейде жиі, кейде баяу болады

Ересек адам минутына орта есеппен 15 рет тыныс алады. Кішкентай балалар 20—30 рет (жас нәресте 40—60 рет) тыныс алады. Тыныс алу жиілігін ми автоматты түрде реттейді: ұйқыда организмге оттек аз керек, жүгіргенде көбірек керек.

⚠️ Жиі кететін қате. Жүгіргеннен кейінгі жиілеген тыныс «бірдеңе бұзылды» дегенді білдіреді деп ойлайды. Жоқ, бұл қалыпты жағдай: бұлшықеттер көп оттек жұмсады, ал организм дем жиі алып, қорын толықтырады.

🌟 Орташа алғанда, адам тәулігіне шамамен 22 000 рет тыныс алады. Оқулықта айтылғандай, бүкіл өмірінде ол 500 миллионға жуық рет тыныс алады.

Кішкентай химиялық зауыт

Басты сұрақ: денемізге оттек не үшін керек? Әр жасушаның ішінде химиялық реакция жүреді. Тамақтағы күрделі заттар (майлар, нәруыздар, көмірсулар) оттектің әсерінен қарапайым заттарға ыдырайды. Бұл процесті тотығу деп атайды.

майлар (нәруыздар, көмірсулар) + оттек → көмірқышқыл газы + су + энергия

Глюкоза (жүзім қанты) мысалында: C₆H₁₂O₆+6O₂→6CO₂+6H₂O+энергия.

📌 Тыныс алу — тек дем алу мен дем шығару ғана емес. Бұл жасушадағы қоректік заттардың тотығуы да, онда организмнің өсуіне және жұмыс істеуіне қажетті энергия бөлінеді.

Оттек жетіспесе, энергия аз бөлінеді: есінегің келеді, ұйқың басады, есте сақтау мен зейін нашарлайды. Сондықтан сабақта сыныпты желдетіп тұрған жөн.

Ауада не өзгерді

Өкпеге дейінгі және өкпеден кейінгі ауаның құрамын салыстыр (53-сурет).

Оттек шамамен 20,94-16,3=4,64 пайыздық тармаққа азайды. Көмірқышқыл газы 4:0,03≈133 есе көбейді. Азот дерлік өзгермеді: организм оны пайдаланбайды.

🌟 Шығарылатын ауада әлі де 16% оттек бар. Сондықтан «ауыздан ауызға» жасанды тыныс алдыру мүмкін: осы оттек басқа адамға көмектесуге жеткілікті.

Оттек қайдан пайда болады

Ауадағы оттек фотосинтез нәтижесінде түзіледі. Бұл — жасыл өсімдіктерде жарықта жүретін күрделі физикалық-химиялық процесс (54-сурет). Өсімдіктер көмірқышқыл газы мен суды сіңіреді, ал нәтижесінде глюкоза мен оттек алады. Оларға жасыл түс беретін — хлорофилл, ол күн сәулесін ұстауға көмектеседі.

көмірқышқыл газы + су → (жарық) → глюкоза + оттек

6CO₂+6H₂OжарықC₆H₁₂O₆+6O₂

📌 Тыныс алу мен фотосинтез — «айнадағы» процестер. Тыныс алғанда оттек жұмсалады, көмірқышқыл газы түзіледі. Фотосинтез кезінде көмірқышқыл газы жұмсалады, оттек түзіледі.

🌟 Алматы саябағындағы әр ағаш, Алатаудағы әр шырша және терезе алдындағы әр гүл — кішкентай оттек фабрикалары сияқты жұмыс істейді.

💡 Ересек адам өкпесінің жалпы сыйымдылығы 4—6 л шамасында, бірақ бір тыныс алғанда оның тек 10%-ын ғана пайдаланамыз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан тыныштықта және 20 рет отырып-тұрғаннан кейін бір минутта неше рет тыныс алатынын санатыңыз. Ол организмнің жүктемеге қарай тыныс алуды қалай реттейтінін өзінен көреді. Бұл қауіпсіз және бес минутқа жуық уақыт алады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жасушадағы тотығуға қандай заттар қатысады? Қоректік заттар (майлар, нәруыздар, көмірсулар) және оттек. Нәтижесінде көмірқышқыл газы, су және энергия түзіледі.
• Неге мұрынмен тыныс алған дұрыс? Мұрында түктер және сұйықтық бөлетін кілегейлі қабық бар: олар ауаны тазартады, жылытады және ылғалдандырады.
• Оттек жетіспесе организмге не болады? Энергия аз бөлінеді: адам есінейді, ұйықтағысы келеді, есте сақтауы мен ойлауы нашарлайды.
• Фотосинтез тыныс алудан немен ерекшеленеді? Тыныс алғанда оттек сіңіріліп, көмірқышқыл газы бөлінеді. Фотосинтез кезінде керісінше, әрі жарық қажет.
• Өсімдіктерге жасыл түс беретін не? Хлорофилл.
• Неге дене жүктемесінде жиі тыныс аламыз? Бұлшықеттерге энергия көбірек керек, яғни оттек көбірек керек. Ми тыныс алуды жиілетеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тыныс алу процесін биологиялық тұрғыдан сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Тыныс алу екі бөліктен тұрады: өкпедегі газ алмасу және жасушадағы тотығу. Екеуін де айт.

Жауап үлгісі.

1. Ауа мұрын немесе ауыз арқылы кіріп, жылынып, ылғалданады, көмейден өтіп өкпеге барады.
2. Өкпеде оттек қанға өтеді, ал көмірқышқыл газы қаннан ауаға шығады.
3. Қан оттекті барлық жасушаға жеткізеді.
4. Жасушаларда оттек қоректік заттарды тотықтырады: көмірқышқыл газы, су және энергия түзіледі.
5. Көмірқышқыл газы қанмен өкпеге қайтып оралады да, сыртқа шығарылады.

Жауабы: тыныс алу — организмге оттектің түсуі, жасушаларда қоректік заттардың тотығуы (энергия бөлінеді) және көмірқышқыл газының шығарылуы.

№ 2

Тыныс алу процесіндегі оттектің рөлін сипаттаңдар. Тыныс алу процесінің реакция теңдеуін сөзбен жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Оттек — «тотықтырғыш»: ол тамақтағы заттарды «ыдыратуға» көмектеседі.

Жауап үлгісі. Оттек жасушаларда майларды, нәруыздарды және көмірсуларды тотықтырады. Онсыз энергия аз бөлінеді де, организм тез әлсірейді. Теңдеу:

қоректік заттар (майлар, нәруыздар, көмірсулар) + оттек → көмірқышқыл газы + су + энергия

Глюкоза үшін: C₆H₁₂O₆+6O₂→6CO₂+6H₂O+энергия.

Жауабы: оттек жасушада қоректік заттарды тотықтырады; теңдеу жоғарыдағыдай.

№ 3

Тыныс алу нәтижесінде шығарылатын және жұтылатын ауаның құрамын салыстырыңдар (53-сурет: оттек 20,94% және 16,3%, азот және т.б. 79,03% және 79,7%, көмірқышқыл газы 0,03% және 4%).

Қалай ойлаймыз. Әр газ бойынша «бұрын» және «қазір» мәнін жазып, айырмасын тап.

Шешуі.

Жауабы: шығарылатын ауада оттек аз, көмірқышқыл газы әлдеқайда көп, азот шамамен сонша.

№ 4

Ауадағы оттектің түзілуін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Жаңа» оттек молекулалары қайдан келеді? Жасыл жапырақтарды еске түсір.

Жауап үлгісі. Оттек фотосинтез кезінде түзіледі. Өсімдіктер жарықта көмірқышқыл газы мен суды сіңіреді, ал глюкоза мен оттек бөледі. Хлорофилл жарықты ұстайды. Осының арқасында ауадағы оттек үнемі толығып отырады.

Жауабы: оттек ауада өсімдіктердегі фотосинтездің арқасында пайда болады: 6CO₂+6H₂OжарықC₆H₁₂O₆+6O₂.

№ 5

Суреттегі тышқанмен жүргізілген тәжірибені түсіндіріңдер (қалпақ астындағы жалғыз тышқан және өсімдігі бар қалпақ астындағы тышқан; 5 сағаттан кейін).

Қалай ойлаймыз. Қалпақ астына ауа кірмейді. Әр жағдайда оттекке не болады?

Жауап үлгісі.

1. Тышқан жалғыз: ол тыныс алады, қалпақ астындағы оттек жұмсалады, көмірқышқыл газы жиналады. Бірнеше сағаттан кейін оттек жетпейді де, тышқан өледі.
2. Тышқан өсімдікпен бірге: өсімдік жарықта фотосинтез жасайды, тышқанның көмірқышқыл газын сіңіріп, оттек бөледі. Тышқан осы оттекпен тыныс алады, қалпақ астындағы ауа жаңарады. Тышқан тірі қалады.

💡 Бұл тәжірибені XVIII ғасырда ағылшын ғалымы Джозеф Пристли ойлап тапты: ол өсімдіктердің ауаны «түзейтінін» көрсетті.

Жауабы: өсімдіксіз тышқан оттек жетіспегендіктен өледі, өсімдікпен бірге фотосинтездің арқасында тірі қалады.

№ 6

Өсімдіктің жер бетіндегі немесе судағы бөлігінің қайсысы атмосфераға оттекті көп бөледі? Түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жер бетінде не көп: құрлық па, әлде су ма, және балдырлар қайда тіршілік етеді деп ойла.

Жауап үлгісі. Су өсімдіктері мен балдырлар (мұхиттар мен теңіздерде) құрлықтағы өсімдіктерден көп оттек береді. Мұхит Жер бетінің шамамен 70%-ын алып жатыр, онда микроскопиялық балдырлар өте көп. Ғалымдардың бағалауынша, олар планета оттегінің жартысына жуығын немесе одан да көбін береді.

Жауабы: оттекті көбірек су өсімдіктері мен балдырлар береді.

№ 7

Адам орманға немесе саябаққа серуенге барғанда баяу тыныс алады. Себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қала мен орман ауасын салыстыр.

Жауап үлгісі. Орманда ағаштар оттек бөледі, ауа таза, салқын және ылғалды, шаң аз. Организмге оттек күш салмай-ақ жетеді, ал ми тыныс алуды сирейтеді. Сонымен қатар серуенде сен босаңсисың.

Жауабы: орманда оттек көп, ауа таза, сондықтан организмге дем аз алу жеткілікті.

Жадынама

• Организмге оттек қажет: тамақсыз апталап, ауасыз тек минуттап өмір сүреді.
• Мұрынмен тыныс алған дұрыс: ауа тазарады, жылынады, ылғалданады.
• Ауадағы оттек фотосинтездің арқасында пайда болады.
• Тыныс алу мен фотосинтез — қарама-қарсы процестер.

Шағын тест