4-практикалық жұмыс. Тағам құрамындағы қоректік заттарды анықтау
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 тарау: Адам организміндегі химиялық элементтер. 118-беттер.
Нені үйренесің
- Нәруызды сілті мен мыс (II) сульфатының ерітінділерімен анықтауды.
- Майды қағаздағы майлы дақ бойынша табуды.
- Крахмалды (көмірсуды) йодпен анықтауды.
- Бақылауларды жазып, қорытынды жасауды.
- Сілтімен және йодпен жұмыс кезіндегі қауіпсіздік ережелерін сақтауды.
Ой қозғау
- Тамақ қандай қоректік заттардан тұрады? Нәруыздардан, майлардан және көмірсулардан, сондай-ақ судан, дәрумендерден және минералды тұздардан.
- «Сапалық реакция» дегеніміз не? Бұл — үлгіде керекті зат бар-жоғын көрсететін реакция: түс өзгереді, тұнба түзіледі, дақ пайда болады.
- Крахмал қайда көп: картопта ма, әлде жұмыртқада ма? Картопта. Жұмыртқада негізгі заттар — нәруыздар мен майлар.
💡 Химиктер тамақты дәміне қарап емес, реактивтермен «сұрап» біледі. Әр қоректік зат өзінше жауап береді: түсімен, дақпен немесе тұнбамен.
Тақырыпты талдаймыз
Мақсаты және жабдықтар
Мақсаты: қарапайым реакциялар арқылы өнімдерден нәруызды, майды және крахмалды табу.
| Реактивтер | Химиялық ыдыстар мен зертханалық құрал-жабдықтар |
|---|---|
| Мыс (II) сульфатының CuSO₄ ерітіндісі | Тұғыр және сынауықтар |
| Натрий гидроксидінің NaOH ерітіндісі | Тамшуыр |
| Йодтың спирттегі ерітіндісі | Қасық |
| Жұмыртқа нәруызы, су | Сүзгі қағазы немесе майлық қағаз |
| Күнбағыс немесе грек жаңғағының дәндері | |
| Картоп бөлігі |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Жұмыс тек химия кабинетінде, мұғаліммен бірге, көзілдірік, халат және қолғап киіп орындалады. Натрий гидроксидінің ерітіндісі (күйдіргіш сілті) теріні күйдіреді және көзге қауіпті: тамшы теріге тисе, дереу көп сумен жу да, мұғалімге айт. Мыс сульфатының ерітінділері улы, оларды татып көруге болмайды. Спирттегі йод теріні бояп, күйдіреді, оны оттан аулақ ұста. Химия кабинетінде өнімдерді жемейді, тіпті күнбағыс тұқымы болса да.
1-тәжірибе. Нәруызды анықтау
Не болады: сілті мен мыс (II) сульфаты мыс (II) гидроксидінің көк тұнбасын береді:
мыс (II) сульфаты + натрий гидроксиді → мыс (II) гидроксиді + натрий сульфаты
CuSO₄+2NaOH(OH)₂+Na₂SO₄
Қоспада нәруыз болса, ол мыс иондарымен байланысады да, ерітінді күлгін түске боялады. Бұл — биурет реакциясы, ол нәруыздарды «танып» береді.
🌟 Нәруыз мөлшерін сүт пен етте зертханаларда дәл осындай реакциямен тексереді.
2-тәжірибе. Майды анықтау
3-тәжірибе. Крахмалды анықтау
Біз не көрдік және бұл нені білдіреді
| Тәжірибе | Жұмыс барысы | Бақылау | Қорытынды |
|---|---|---|---|
| 1. Нәруыз | Жұмыртқа нәруызы ерітіндісінің 2 мл-не 2 мл NaOH және 5 тамшы CuSO₄ қостық | Ерітінді күлгін (шәйі) түске боялды | Жұмыртқа нәруызында нәруыз бар: оны түсі арқылы таныдық |
| 2. Май | Күнбағыс дәндерін (немесе грек жаңғағын) сүзгі қағазында қасықпен жаншыдық | Қағазда кеуіп кетпейтін майлы жартылай мөлдір дақ қалды | Күнбағыс дәндері мен жаңғақта май көп |
| 3. Крахмал (көмірсу) | Картоп бөлігіне йодтың спирттегі ерітіндісін тамыздық | Сарғыш-қоңыр йод тамшысы қою көк, дерлік қара түске боялды | Картопта крахмал (көмірсулар) көп |
⚠️ Жиі кететін қате. Майлы дақты судың дымқыл дағымен шатастырады. Су кеуіп, дақ жоғалады, ал май қалады да, қағаз жарық өткізетін болады.
Жалпы қорытынды
Қоректік заттарды сапалық реакциялар арқылы тануға болады. Нәруыз сілті және мыс (II) сульфатымен ерітіндіде күлгін түс береді. Май қағазда майлы дақ қалдырады. Крахмал йодпен көк түс береді. Демек, жұмыртқада нәруыз, күнбағыс дәндері мен грек жаңғағында май, ал картопта көмірсулар (крахмал) бар.
🌟 Крахмал — өсімдіктердің «қор» көмірсуы. Өсімдіктер оны фотосинтез кезінде алатын глюкозадан жасайды (§ 23-ті еске түсір). Сондықтан крахмал картопта, бидайда және күріште бар.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде сілті мен мыс сульфатын қолдануға болмайды. Бірақ екі тәжірибені ересекпен бірге қауіпсіз қайталауға болады: картоп немесе нан тілімінің үстіне бір тамшы дәріхана йодын тамызу (көк түске боялады) және майлықта жаншылған күнбағыс дәні (майлы дақ қалады). Йодты тек тамызыңыз, дәмін татып көрмеңіз, кейін қолды жуыңыз.
Өзіңді тексер
- Нәруызға жасалған тәжірибеде сілті мен мыс сульфатын не үшін қосады? Олар бірге нәруыз болғанда күлгін түске боялатын реактив түзеді.
- Неге сілтімен жасалатын тәжірибелерді көзілдірік пен қолғап киіп орындайды? Сілті теріні күйдіреді және көзге қауіпті.
- Қандай өнім йодпен көк түс береді? Крахмалы бар өнім: картоп, нан, күріш, ұн.
- Дәндерден кейін майлықтағы мөлдір дақ нені білдіреді? Дәндерде май бар.
- Химия кабинетінде өнімдерді татып көруге бола ма? Жоқ, ыдыс пен реактивтер қауіпті болуы мүмкін.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Не байқадыңдар? (үш тәжірибе бойынша: жұмыртқа нәруызы NaOH және CuSO₄ -мен, дәндер немесе грек жаңғағы қағазда, картоп йодпен).
Қалай ойлаймыз. Әр тәжірибе бойынша не өзгергенін жаз: түс, дақ немесе тұнба.
Шешуі.
- 1-тәжірибе (нәруыз): мөлдір нәруыз ерітіндісіне сілті мен мыс сульфатының ерітіндісін қостық, күлгін (шәйі) түс шықты.
- 2-тәжірибе (май): дәндерді басқанда қағазда майлы мөлдір дақ пайда болды, ол кеуіп қалғанда да кетпеді.
- 3-тәжірибе (крахмал): картоптағы сарғыш-қоңыр йод тамшысы қою көк түске боялды.
Жауабы: нәруыз күлгін түс береді, дәндер мен жаңғақ майлы дақ қалдырады, картоп йодпен көгереді.
№ 2
Қорытынды жасаңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр байқалған белгіні затпен байланыстыр.
Жауап үлгісі. Күлгін түс ерітіндіде нәруыз бар екенін білдіреді: ол жұмыртқа нәруызында бар. Майлы дақ күнбағыс дәндері мен грек жаңғағында май көп екенін білдіреді. Йодпен көк түс картопта крахмал, яғни көмірсулар бар екенін білдіреді. Демек, қоректік заттарды қарапайым реакциялар арқылы анықтауға болады.
Жауабы: жұмыртқада нәруыз, күнбағыс дәндері мен грек жаңғағында май, картопта көмірсулар (крахмал) бар.
Жадынама
- Нәруыз: сілті және мыс (II) сульфатымен күлгін түс.
- Май: қағазда жоғалмайтын дақ.
- Крахмал: йодпен көк түс.
- Сілті мен мыс тұздары тек химия кабинетінде, мұғаліммен бірге.