11-зертханалық жұмыс. Тыныс алу процесін зерттеу
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 8 тарау: Адам организміндегі химиялық элементтер. 118–120-беттер.
Нені үйренесің
- Шығарылатын ауада көмірқышқыл газы мен су буы бар екенін тәжірибемен дәлелдеуді.
- Әк суының лайлануын көмірқышқыл газының Ca(OH)₂-мен реакциясы арқылы түсіндіруді.
- Жану мен тыныс алуды салыстыруды: олардың ортақ жері неде және немен ерекшеленеді.
- Әк суымен қауіпсіз жұмыс істеуді: көзілдірік киіп, тек химия кабинетінде.
Ой қозғау
- Сен нені жұтасың және нені шығарасың? Жұтатын ауада бізге қажет оттек бар. Шығаратын ауада оттек аз, бірақ көмірқышқыл газы мен бу көбірек.
- Қыста көшеде неге аузыңнан бу шығады? Шығарылатын ауада су буы көп. Аязда ол салқындап, ұсақ тамшыларға айналады.
- Организмге оттек не үшін керек? Ол жасушаларда қоректік заттарды «жағады», осылай дене энергия алады.
💡 Шамның жануы мен адамның тыныс алуы ұқсас: оттек кетеді, көмірқышқыл газы пайда болады. Бүгін мұны қолыңмен, дәлірек айтсақ, өкпеңмен тексересің.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты
Дем шығарғанда денеден не шығатынын білу және мұны екі тәжірибемен көрсету: әк суымен және айнамен.
Реактивтер мен жабдықтар
| Не қажет | Не үшін |
|---|---|
| Әк суы (Ca(OH)₂ ерітіндісі) | Көмірқышқыл газын тану: онымен ол лайланады |
| Сынауық | Әк суына арналған ыдыс |
| Шыны түтік | Ауаны ерітіндіге үрлеу үшін |
| Айна | Тыныстағы су буын көру үшін |
| Қорғағыш көзілдірік | Сілтілі ерітіндіден көзді қорғау |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Әк суы — сілтілі сұйықтық, ол көз бен теріні тітіркендіреді. Тек қорғағыш көзілдірік киіп, химия кабинетінде және мұғалімнің бақылауымен жұмыс жаса. Түтікке үрле, ауаны түтік арқылы тартпа: ерітіндіні ауызға тартып алуға болмайды. Тамшы теріге немесе көзге тисе, дереу көп сумен жу да, мұғалімге айт. Бұл тәжірибені үйде қайталауға болмайды.
Жұмыс барысы
👨👩👧 Ата-анаға. 2-тәжірибені үйде қауіпсіз қайталауға болады: салқын әйнекке, айнаға немесе тоңазытқыштан алынған қасыққа дем шығарыңыз. Әк суымен жасалатын тәжірибені химия кабинетіне қалдырған жөн. Баладан әйнектегі тамшылар қайдан шығатынын сұраңыз, ол өз сөзімен түсіндірсін.
Толтырылған кесте «Жұмыс барысы, бақылау, қорытынды»
| Тәжірибе | Не істедік | Не байқадық | Қорытынды |
|---|---|---|---|
| 1. Әк суына үрлеу | Түтік арқылы мөлдір әк суына шығарылған ауаны үрледік | Ерітінді лайланып, сүттей ақ болды; уақыт өте келе түбінде ақ тұнба пайда болуы мүмкін | Шығарылатын ауада көмірқышқыл газы CO₂ бар: ол әк суымен әрекеттесіп, ерімейтін кальций карбонатын береді |
| 2. Айнаға үрлеу | Құрғақ айнаға дем шығардық | Беті бұлдырап, тамшылар пайда болды; кейін олар жоғалды | Шығарылатын ауада су буы бар: суық әйнекте ол су тамшыларына айналады |
Не болды: реакция сөзбен және формуламен
Әк суы — сөндірілген әктің, яғни кальций гидроксидінің ерітіндісі. Көмірқышқыл газы онымен байланысып, ерімейтін ақ тұз түзіледі. Суды лайлайтын дәл осы тұз.
📌 Кальций гидроксиді + көмірқышқыл газы → кальций карбонаты (тұнба) + су
Ca(OH)₂+CO₂₃+H₂O
Кальций карбонаты — бор, мәрмәр және әктас құралған дәл сол зат. Демек, сен бірнеше секундқа өз тынысыңнан «бор жасадың».
🌟 Егер өте ұзақ үрлей берсең, лай жоғалып кетуі мүмкін: көмірқышқыл газының артық мөлшері тұнбаны еритін затқа айналдырады да, ерітінді қайтадан мөлдірленеді. Сондықтан неғұрлым ұзақ үрлесең, лайланудан қалып қоймау үшін соғұрлым мұқият қарау керек.
Біз қанша көмірқышқыл газын шығарамыз
Айналадағы ауада көмірқышқыл газы өте аз (шамамен 0,04 пайыз). Шығарылатын ауада ол шамамен 100 есе көп, яғни 4 пайыз шамасында. Оттек азаяды: ол 21 пайыз болған, ал тыныста шамамен 16.
💡 Әк суын лайлату үшін осы жеткілікті. Ал айналадағы қарапайым ауа да оны лайлайды, бірақ өте баяу: онда газ аз.
Жану мен тыныс алу: ортақ жері неде
Шам жанады, сен тыныс аласың. Алғашқы қарағанда ортақ ештеңе жоқ сияқты. Шын мәнінде екі процесс те оттекті пайдаланып, көмірқышқыл газы мен суды және энергияны береді.
| Жану | Тыныс алу | |
|---|---|---|
| Не қажет | Оттек және жанғыш зат | Оттек және қоректік заттар |
| Не түзіледі | Көмірқышқыл газы, су, жылу және жарық | Көмірқышқыл газы, су, организмге қажетті энергия |
| Қаншалықты тез | Тез, жиі жалынмен | Баяу, жалынсыз |
| Температура | Жоғары | Шамамен 36,6 °C |
| Қайда жүреді | Өрт ошағында | Тірі организмнің жасушаларында |
| Кім басқарады | Ешкім: отын барда өрт өзі жүре береді | Организм: энергия өзіне қажетті үлеспен бөлінеді |
🌟 Қазақстанда бұл «қос мағынаны» әркім біледі: киіз үйде ошақ жанады, ал ішінде жылынып отырған адамдар да тамақты «жағады». Тек ошақ мұны минуттар ішінде жасайды, ал адам сағаттарға созады.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қандай газ әк суының лайлануын тудырады? Көмірқышқыл газы CO₂.
- Ақ тұнба қалай аталады және формуласы қандай? Кальций карбонаты CaCO₃ (бор мен мәрмәрмен бірдей зат).
- Әк суымен жұмыс істегенде неге қорғағыш көзілдірік киеді? Ерітінді сілтілі және көзді тітіркендіреді.
- Дем шығарғаннан кейін айнада не көрінеді және неге? Ұсақ су тамшылары: тыныстағы су буы суық әйнекке тұнады.
- Ерітіндідегі түтік арқылы ауаны тартуға бола ма? Жоқ, олай жасасаң, сілтілі ерітіндіні ауызға тартып алуың мүмкін. Тек үрлеу керек.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тәжірибелердің нәтижелерін түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Әр тәжірибе туралы жеке ойла: тыныстағы қандай газ немесе бу байқалған өзгерісті берді.
Жауап үлгісі.
- 1-тәжірибе. Шығарылатын ауада көмірқышқыл газы бар. Ол кальций гидроксидімен (әк суымен) әрекеттеседі: Ca(OH)₂+CO₂₃+H₂O. Ерімейтін ақ кальций карбонаты түзіледі, сондықтан мөлдір ерітінді лайланады.
- 2-тәжірибе. Тыныста су буы бар. Айнаның суық әйнегі оны салқындатады, бу ұсақ су тамшыларына айналады да, айна бұлдырайды. Тамшылар буланғанда, әйнек қайтадан таза болады.
Жауабы: шығарылатын ауада CO₂ (әк суының лайлануы) және су буы (айнаның бұлдырауы) бар.
№ 2
Жану мен тыныс алу процестерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр процеске не қажет екенін, не түзілетінін және оның жылдамдығы мен температурасы бойынша қалай жүретінін салыстыр.
Жауап үлгісі.
- Ұқсастықтары. Жану кезінде де, тыныс алғанда да оттек жұмсалады, көмірқышқыл газы мен су түзіледі, энергия бөлінеді. Екі процесс те — заттардың тотығуы.
- Айырмашылықтары. Жану тез, жоғары температурада, жалынмен және жарықпен жүреді. Тыныс алу баяу, жасушаларда, дене температурасында, отсыз жүреді, ал энергия организмге қажетті үлеспен жұмсалады.
Жауабы: ұқсастығы — оттек пайдаланылып, CO₂ мен су түзіледі, энергия бөлінеді. Айырмашылығы: жану тез және жалынмен жүреді, тыныс алу баяу және организм жасушаларында жүреді.
Жалпы қорытынды
Шығарылатын ауада көмірқышқыл газы (ол әк суын лайлайды) және су буы (ол айнада бұлдыр қабыршақ түзеді) бар. Тыныс алу жануға ұқсас: екі процесте де оттек жұмсалып, көмірқышқыл газы мен су түзіледі. Тек жану тез және «отты», ал тыныс алу баяу және басқарылатын.
Жадынама
- Тыныстағы көмірқышқыл газы: шамамен 4 пайыз, қарапайым ауада шамамен 0,04.
- Әк суы сілтілі, онымен көзілдірік киіп жұмыс істеу керек.
- Бор, мәрмәр және әктас та — CaCO₃.