2-зертханалық жұмыс. Ластанған ас тұзын тазарту
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Химия пәніне кіріспе. Таза заттар және қоспалар. 22–24-беттер.
Нені үйренесің
- Тұз бен құм қоспасын үш әдіспен бөлуді: еріту, сүзу және буландыру.
- Сүзгіні дұрыс жинап, құйғымен, тұрғымен және спиртшаммен жұмыс істеуді.
- Бұл әдістің неге жұмыс істейтінін түсіндіруді.
- Алынған тұзды бастапқымен салыстырып, қорытынды жасауды.
Ой қозғау
- Тұз бен құмды суға салып араластырсаң, не болады? Тұз ериді, ал құм түбіне тұнады: ол суда ерімейді.
- Құмды судан қалай бөлуге болады? Сүзгіден өткізу немесе суды абайлап құйып алу.
- Тұзды судан тұзды қайтадан қалай алуға болады? Суды буландыру керек, тұз қалады.
💡 Қазақстанның көлдерінде тұзды су жазғы күнде өздігінен буланып, жағалауда тұз кристалдары қалады. Зертханада дәл осыны спиртшамда, тек тезірек жасайды.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты
Ас тұзын NaCl өзен құмының қоспасынан тазарту: заттардың қасиеттеріндегі айырмашылықты пайдаланамыз — тұз суда ериді, құм ерімейді.
⚠️ Тәжірибені тек химия кабинетінде мұғалімнің қатысуымен жүргізеді. Спиртшамда қыздыруды үйде қайталауға болмайды.
Реактивтер және құрал-жабдықтар
| Реактивтер | Құрал-жабдықтар |
|---|---|
| Ас тұзы мен өзен құмының қоспасы | Химиялық стақан, шыны таяқша |
| Су | Сақинасы бар тұрғы, құйғы, сүзгі қағазы |
| Конусты құты (немесе екінші стақан) | |
| Спиртшам, сіріңке, асбест торы, қысқыш | |
| Көрлен табақша |
Қауіпсіздік техникасы ережелері
⚠️ Қыздырғыш құралдармен жұмыс жасау ережелерін сақтаймыз: спиртшамды сіріңкемен тұтатамыз, қақпағымен сөндіреміз, ерітінді буланып жатқан табақшаның үстіне еңкеймейміз (ыстық ерітінді тамшылары бетті күйдіреді), ыстық табақшаны тек қысқышпен аламыз. Шыны таяқшаны абайлап ұстаймыз, стақанның қабырғасына соқпаймыз.
Жұмыс барысы
Не және неге болады
1. Еріту. Тұз суда ериді, оның бөлшектері су молекулаларының арасына таралып, көрінбей кетеді. Құм ерімейді, лайлы қоспа болып тұрады да, тұнады.
2. Сүзу. Сүзгі қағазы еріген тұзы бар суды өткізеді (су ұсақ кеуектерден өтеді), ал құм түйірлері тым үлкен, сондықтан сүзгіде қалады. Стақанға мөлдір сүзінді (сүзгіден өткені) ағып түседі.
💡 Құйғының ұшы колбаның қабырғасына тиіп тұрады: сұйықтық шашырамай, әйнек бойымен тыныш ағып түсуі үшін.
3. Буландыру. Қыздырғанда су буға айналып кетеді, ал тұз табақшада қалады: ол мұндай температураларда буланбайды. Содан кейін табақшаның қабырғаларында ақ кристалдар көрінеді.
⚠️ Жиі кететін қате. Қатты отта «құрғағанша» буландырады, сонда тұз тырсылдап, шашырап кетеді. Суы сәл ғана қалғанда табақшаны оттан алған дұрыс: қалғаны табақшаның жылуынан құрғайды.
🌟 Қазақстанда ас тұзын тұзды көлдерден де өндіреді (мысалы, Каспий жағалауы мен Арал маңында). Оны да тазартады: ерітеді, сүзеді және буландырады, тек орасан зор көлемде.
Не көрінеді: толтырылған кесте
| Жұмыс барысы | Бақылаулар | Қорытынды |
|---|---|---|
| 1. Тұз бен құм қоспасы + су, араластыру | Тұздың ақ түйіршіктері жоғалады, ерітінді лайлы, түбінде қара немесе сары құм түйірлері | Тұз еріді, құм ерімеді |
| 2. Лайлы ерітіндіні сүзу | Сүзгіде құм қалды, стақанға мөлдір сұйықтық ағып түседі | Құмды сүзгі ұстап қалды, тұз ерітіндісі өтті |
| 3. Сүзіндіні табақшада буландыру | Су қайнап, буға айналып кетеді, ақ қабыршақ пен кристалдар қалады | Су буланды, тұз қалды |
| 4. Алынған тұзды бастапқымен салыстыру | Құм түйірлері жоқ ақ кристалдар алдық, дәмін татуға болмайды | Тұз құмнан тазартылды |
⚠️ Алынған тұздың дәмін татпаймыз, тіпті бұл тұз екеніне сенімді болсаң да. Зертханада олай істемейді.
Сызбанұсқа
тұз бен құм қоспасы → суда еріту → сүзу → сүзінді (NaCl ерітіндісі) → буландыру → таза тұз
Мұнда химиялық реакциялар жоқ: бұл — физикалық құбылыстар. Тұз NaCl күйінде қалды, құм SiO₂ күйінде қалды. Жаңа заттар түзілмейді.
Жалпы қорытынды
Тұз бен құм қоспасын бөлуге болады, өйткені заттардың қасиеттері әртүрлі: тұз суда ериді, ал құм ерімейді. Еріту, сүзу және буландыру қоспаны бөлді, әр зат өз қалпында қалды. Бұл — қоспаларды бөлудің физикалық әдістері.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде үлкендермен бірге отсыз қауіпсіз нұсқасын жасауға болады: бір қасық тұз бен бір қасық құмды жылы суда ерітіп, қағаз сүзгіден немесе таза дәкеден өткізіңдер, ал мөлдір ерітіндіні тәрелкеде терезе алдында бірнеше күнге қалдырыңдар. Су буланып, тұз кристалдары пайда болады.
Өзіңді тексер
- Тұзды құмнан сумен неге бөлуге болады? Тұз суда ериді, ал құм ерімейді, сондықтан олардың қасиеттері әртүрлі.
- Сүзінді деген не? Сүзгіден өткен мөлдір сұйықтық: біздің жағдайда құмсыз тұз ерітіндісі.
- Буландырғанда ерітіндіні неге араластырады? Ол біркелкі қызып, шашырамауы үшін.
- Буландырғанда тұз неге қалады, ал су неге кетеді? Су қыздырғанда буға айналады, ал тұз мұндай температурада буланбайды.
- Бұл физикалық құбылыс па, әлде химиялық құбылыс па? Физикалық: жаңа заттар түзілмейді, тұз бен құм өз қалпында қалды.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста оқулықта нөмірленген жеке сұрақтар жоқ: жұмыс барысынан кейін алынған тұзды бастапқымен салыстырып, қорытынды жасау сұралады. Міне, осы тапсырма.
Қалай ойлаймыз. Бастапқы қоспа мен соңғы өнімді түсі, құрамы және тазалығы бойынша салыстыр.
Шешуі. Бастапқы тұз құммен болды: сұрғылт-сары түйіршіктер, лайлы ерітінді. Алынған тұз ақ, құм түйірлері жоқ, суда толық ериді. Оның құрамы бұрынғыдай: NaCl.
Жауабы: алынған тұз бастапқыдан тазарақ (құмсыз); зат сол, демек, бұл қоспаны физикалық бөлу.
Жадынама
- Тазарту әдісі: еріту → сүзу → буландыру.
- Сүзгі: қағаз екі рет бүктеледі, сумен суланады, жиегі құйғы жиегінен 0,5 см төмен.
- Сүзгіге шыны таяқша бойымен құяды.