3-зертханалық жұмыс. Химиялық реакциялардың белгілері
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 тарау: Заттардың агрегаттық күйінің өзгеруі. 39-беттер.
Нені үйренесің
- Химиялық реакцияның белгілерін көре білуді: газ бөлінуі, тұнба түзілуі, түстің өзгеруі, иіс.
- Бақылауды «Жұмыс барысы / Бақылау / Химиялық реакция белгісі» кестесіне жазуды.
- Реакциядан кейін неге басқа қасиетті жаңа заттар пайда болатынын түсіндіруді.
- От, қышқыл және сілтімен жұмыс істегенде қауіпсіздік ережелерін сақтауды.
Ой қозғау
- Химиялық құбылыс физикалық құбылыстан немен ерекшеленеді? Физикалық құбылыста зат сол күйінде қалады (мұз ерісе де, ол — су). Химиялық құбылыста жаңа заттар түзіледі.
- Заттың басқа затқа айналғанын қандай белгі аңғартады? Мысалы, газ бөлінеді, тұнба түседі, түсі өзгереді немесе иіс пайда болады.
- Мұндай өзгерістерді үйде қайда көргенсің? Ашыған сүт, тот басқан шеге, қарайып кеткен банан, күйіп кеткен ботқа.
💡 Бүгін сен тәжірибені жай «қарап отырмайсың». Сен тергеушідей жұмыс істейсің: химиялық реакция болғанын дәлелдейтін «айғақтарды» іздейсің.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыстың мақсаты
Үш тәжірибе жасап, әрқайсысында байқалған химиялық реакцияның белгісін атау.
Реактивтер мен жабдықтар
| Реактивтер | Химиялық ыдыстар мен зертханалық құрал-жабдықтар |
|---|---|
| қант | темір қасық |
| ас содасы | сынауықтар |
| сірке қышқылы | тамшуыр |
| мыс (II) сульфатының ерітіндісі | сынауықтарға арналған тұрғы |
| натрий гидроксидінің ерітіндісі | спиртшам, сіріңке |
| су |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы ережелері. Қыздырғыш құралдармен, қышқыл және сілті ерітінділерімен жұмыс жасау ережелерін сақта. Тек химия кабинетінде және тек мұғаліммен бірге жұмыс істе. Шашыңды жина, жеңіңді түре, көзілдірік пен қолғап ки. Қанты бар қасықты саптан ұстап, жалынның үстінде бетіңнен алыс ұста, үстіне еңкейме. Натрий гидроксидінің ерітіндісіне (сілті) және мыс (II) сульфатына қолмен тиюге, иіскеуге және дәмін татуға болмайды. Тамшы теріңе тисе, бірден сумен жуып, мұғалімге айт. Қызған қасықты тек тұғырға қой. Спиртшамды қалпақшамен сөндір, үрлеп өшірме.
Жұмыс барысы
Нені көреміз: толтырылған кесте
| № | Жұмыс барысы | Бақылау | Химиялық реакция белгісі |
|---|---|---|---|
| 1 | Қасықтағы қантты спиртшамның жалынында қыздырды | Қант балқиды, сарғаяды, содан соң қоңыр және қара түске дейін қарайып кетеді. Түтін шығады, күйген қанттың (карамельдің) иісі аңқиды | Түстің өзгеруі және иістің пайда болуы. Қара зат — көмір: қанттан жаңа заттар түзілді |
| 2 | Содаға 2 мл сірке қышқылының ерітіндісін қосты | Қатты бұрқырайды, көпіршіктер, көбік пайда болады. Ұнтақ жоғалады | Газ бөлінуі (көмірқышқыл газы) |
| 3 | 1 мл мыс (II) сульфаты ерітіндісіне 1 мл натрий гидроксиді ерітіндісін қосты | Көгілдір ерітінді, ал араластырғаннан кейін ішінде көгілдір үлпектер пайда болып, түбіне шөгеді | Тұнба түзілуі |
Шын мәнінде не болды
Реакциялар сөзбен және формуламен (химиктер қалай жазады):
- 1-тәжірибе. Қант қыздырғанда көмір мен суға ыдырайды (жеңілдетілген түрде): C₁₂H₂₂O₁₁→12C+11H₂O. Көмір қара, ал су бу болып кетеді.
- 2-тәжірибе. Сода мен сірке қышқылы тұз, су және көмірқышқыл газын береді: NaHCO₃+CH₃COOH₃COONa+H₂O+CO₂. Газ көпіршік болып шығады.
- 3-тәжірибе. Мыс (II) сульфаты мен натрий гидроксиді мыс (II) гидроксидінің көгілдір тұнбасын және натрий сульфатын береді: CuSO₄+2NaOH(OH)₂+Na₂SO₄.
🌟 Мысты, мысалы, Жезқазғанда өндіреді. Кеннен таза мыс алады, ал мыс тұздарын (мысалы, мыс купоросын) бағбандар өсімдіктерді қорғау үшін пайдаланады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Қант шайда еріді, демек, реакция болды». Олай емес. Қант қант күйінде қалды, жай ғана сумен араласты. Реакцияда басқа қасиетті жаңа зат түзіледі.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде ересекпен бірге қауіпсіз 2-тәжірибені қайталауға болады: стақанға шай қасықпен сода салып, үстіне аздап дастарқан сірке суын құйыңыз. Сондай-ақ жарты алманың кесіндісі ауада қалай қараятынын бақылауға болады. От, сілті және мыс тұздарын үйде пайдаланбаймыз.
Өзіңді тексер
- Химиялық реакцияның белгісі дегеніміз не? Жаңа зат түзілгенін көрсететін айқын белгі: газ, тұнба, түстің өзгеруі, иіс, жарық немесе жылу.
- Қантпен жасалған тәжірибені неге балқу деп санауға болмайды? Қант жай ғана сұйыққа айналған жоқ: ол қарайды, иіс пайда болады, зат мәңгілікке өзгерді. Қарапайым балқуда салқындағанда сол зат қайта қатар еді.
- Сода мен сірке қышқылын араластырғанда көпіршіктер қайдан шығады? Бұл — көмірқышқыл газы, жаңа зат.
- 3-тәжірибедегі тұнбаның түсі қандай? Көгілдір.
- Мұндай тәжірибелерді неге тек мұғаліммен бірге жасайды? Оларда от және жеміргіш заттар бар: сілті мен мыс тұзы.
Жаттығуларды шығарамыз
Оқулықта бұл жұмыс үшін жеке нөмірленген сұрақтар жоқ: әр тәжірибеде «Не байқадыңдар? Химиялық реакцияның белгісін атаңдар» деп сұралады, ал жұмыстың нәтижесін кесте түрінде қорытындылау керек.
Тапсырма. Әр тәжірибеде не байқағаныңды айтып, химиялық реакцияның белгісін ата. Жұмысты кесте түрінде қорытындыла.
Қалай ойлаймыз. Кестені аралап шық: әр тәжірибеде не өзгерді?
Шешуі.
- 1-тәжірибе: түстің өзгеруі (ақ → қоңыр → қара) және иістің пайда болуы.
- 2-тәжірибе: газ бөлінуі (бұрқырау, көпіршіктер).
- 3-тәжірибе: тұнба түзілуі (көгілдір үлпектер).
Жауабы: түс пен иістің өзгеруі (қант), газ бөлінуі (сода мен сірке қышқылы), тұнба түсуі (мыс (II) сульфаты мен натрий гидроксиді).
Қосымша сұрақ. Химиялық реакция жүруі үшін қандай жағдай қажет?
Жауап үлгісі.
- Заттар бір-біріне тиюі керек: содаға қышқыл құйдық, ерітінділерді араластырдық.
- Кейде қыздыру қажет: қасықтағы қант отта көмірге айналды.
- Заттар суда еріген болса, көбіне жеңіл жүреді: бөлшектер бір-бірімен жақсы кездеседі.
- Ұсақтау да реакцияны жылдамдатады: ұнтақ ірі кесектен тезірек әрекеттеседі.
Жауабы: реакция үшін заттар бір-біріне тиюі керек; кейде қыздыру, еріту, ұсақтау қажет.
Жадынама
- Химиялық реакция басқа қасиетті жаңа зат береді.
- Реакция белгілері: газ, тұнба, түс, иіс.
- Реакцияға заттардың тиюі, қыздыру, еру, ұсақтау көмектеседі.
- Химия кабинетінде, мұғаліммен бірге, көзілдірік пен қолғаппен жұмыс істейміз.
Қорытынды
Үш тәжірибеде де жаңа заттар түзілді, оны белгілерінен көрдік: түс пен иіс (қант), газ (сода мен сірке қышқылы), тұнба (мыс (II) сульфаты мен натрий гидроксиді). Демек, химиялық құбылыстарды сыртқы белгілері арқылы «ұстауға» болады.