9-зертханалық жұмыс. Мырыштың сұйылтылған тұз қышқылымен әрекеттесуі
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 5 тарау: Химиялық реакциялар. 76-беттер.
Нені үйренесің
- Металдың қышқылмен реакциясы жүре ме, жоқ па — белсенділік қатарына қарап болжауды.
- Мырыш пен тұз қышқылымен тәжірибе жасап, бақылауды түсіндіруді.
- Реакцияны сөзбен жазылатын теңдеумен және формулалармен жазуды.
Ой қозғау
- Қандай металдар қышқылдардан сутекті ығыстырады? Белсенділік қатарында сутектен сол жақта тұрғандар.
- Мырыш қатарда қайда тұр? Алюминийден кейін және темірден бұрын, яғни сутектен сол жақта.
- Газ формуласының жанындағы жоғары көрсеткі нені білдіреді? Газдың ерітіндіден ұшып шығатынын.
Тақырыпты талдаймыз
Мақсаты
Мырыштың тұз қышқылымен әрекеттесетінін тексеріп, нәтижені түсіндіру.
Реактивтер мен жабдықтар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| Мырыш Zn түйіршіктері | металл |
| Тұз қышқылы HCl ерітіндісі (сұйылтылған) | қышқыл |
| Сынауықтар, сынауықтарға арналған тұғыр | ыдыс |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Тек химия кабинетінде, мұғалімнің қасында, халат, қолғап және көзілдірік киіп жұмыс істейміз. Тұз қышқылы күйдіргіш: шашыратпа, сынауықтың үстіне еңкеймеміз. Сутек бөлінеді, ол жанғыш, сондықтан жанында от болмауы керек. Қышқыл теріге тисе, бірден сумен жуып, мұғалімді шақыр. Металл түйіршіктерін пинцетпен немесе шпательмен ал.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл тәжірибені үйде қайталауға болмайды (қышқыл және жанғыш газ). «Көпіршіктердің» қауіпсіз баламасы: асүйде ересек адаммен сода мен сірке суы, онда көмірқышқыл газы бөлінеді.
Жұмыс барысы
Нені көреміз («Жұмыс барысы / Бақылау / Қорытынды» кестесі)
| Жұмыс барысы | Бақылау | Қорытынды |
|---|---|---|
| белсенділік қатары бойынша болжам | — | мырыш сутектен сол жақта, реакция мүмкін |
| Zn түйірі + 2 мл HCl | түйірде газ көпіршіктері пайда болып, жоғары көтеріледі, түйір бірте-бірте кішірейеді, сынауық сәл жылынады | химиялық реакция жүріп жатыр: сутек бөлінеді |
Жұмысқа сұрақтар
№ 1
Байқаған құбылысты түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Мырыш белсенділік қатарында қайда тұрғанын және көпіршік түрінде не бөлінетінін ойлан.
Жауап үлгісі. Мырыш сутектен сол жақта тұр, сондықтан тұз қышқылынан сутекті ығыстырады. Түйірдегі көпіршіктер — сутек H₂. Мырыш бұл кезде мырыш хлориді ерітіндісіне айналады, сондықтан түйір кішірейеді.
Жауабы: мырыш қышқылдан сутекті ығыстырады; көпіршіктер — сутек, түйір ериді, мырыш хлориді түзіледі.
№ 2
Реакция теңдеуін сөзбен жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Мырыш пен қышқыл әрекеттеседі, тұз бен сутек түзіледі. Тұздың атауы: қышқыл қалдығы хлордан «хлорид» болады.
Шешуі. Мырыш + тұз қышқылы → мырыш хлориді + сутек.
Формуламен: Zn+2HCl₂+H₂.
Жауабы: мырыш + тұз қышқылы → мырыш хлориді + сутек.
Жалпы қорытынды
Мырыш белсенділік қатарында сутектен сол жақта тұр, сондықтан тұз қышқылымен әрекеттеседі: сутек бөлінеді, мырыш хлориді түзіледі. Реакция белгісі: газ көпіршіктері.
🌟 Қазақстанда мырышты Алтайда (Шығыс Қазақстан) өндіреді. Темір тот баспасын деп оны мырышпен жабады: мырышталған шелек немесе шатыр.
Өзіңді тексер
- Тәжірибеде реакцияның қандай белгісі көрінеді? Газ көпіршіктерінің бөлінуі.
- Мырыш неге сутекті ығыстырады? Ол белсенділік қатарында сутектен сол жақта тұр.
- Ерітіндіде не қалады? Мырыш хлориді ZnCl₂.
- Мырыштың орнына мыс алсақ не болады? Реакция жүрмейді: мыс сутектен оң жақта тұр.
Жаттығуларды шығарамыз
Жұмысқа сұрақтар жоғарыда талданды (№ 1 және № 2).
Жадынама
- Мырыш тұз қышқылымен әрекеттеседі: сутек бөлінеді.
- Өнімдері: мырыш хлориді және сутек.
- Тәжірибені тек химия кабинетінде, қорғаныш көзілдірікпен жүргізеді.