8-зертханалық жұмыс. Тұз қышқылының (хлорсутек қышқылы) бейтараптану реакциясы
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 5 тарау: Химиялық реакциялар. 76-беттер.
Нені үйренесің
- Тұз қышқылын сілтімен лакмус қатысында бейтараптау реакциясын жүргізуді.
- Реакцияның аяқталғанын индикатор түсінің өзгеруінен көруді.
- Ерітінді тамшысын буландыру арқылы реакция нәтижесінде тұз түзілгенін дәлелдеуді.
- Реакцияны сөзбен және формулалармен жазуды.
Ой қозғау
- Бейтараптану деген не? Қышқылдың сілтімен реакциясы, одан кейін орта бейтарап болады.
- Лакмус қышқылда қандай түсті? Қызыл.
- Ал сілтіде ше? Көк. Бейтарап ортада күлгін.
Тақырыпты талдаймыз
Мақсаты
Тұз қышқылының натрий гидроксидімен реакциясын жүргізіп, тұз түзілетініне көз жеткізу.
Реактивтер мен жабдықтар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| Тұз қышқылы HCl ерітіндісі | қышқыл |
| Натрий гидроксиді NaOH ерітіндісі | сілті |
| Лакмус | индикатор |
| Сынауықтар | реакция жүретін ыдыс |
| Спиртшам | тамшыны буландыру |
| Тамшуыр | ерітіндінің тамшысын алу |
| Сағат шынысы | оған тамшыны буландырады |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Жұмысты тек химия кабинетінде, мұғалімнің қарауымен, халат, қолғап және көзілдірік киіп жасайды. Тұз қышқылы мен сілті күйдіргіш: шашыратпа, сынауықтың аузын өзіңнен және көрші отырғандардан әрі қарат. Спиртшамды мұғалім жағады және сөндіреді, немесе сен оның бақылауымен (қалпақшамен жабып сөндіреді, үрлемейді). Тамшысы бар шыныны жалын үстінде қысқышпен ұста.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйдегі қауіпсіз баламасы: қызыл қырыққабат шырыны сода мен лимон қышқылымен. Түс ұқсас өзгереді, бірақ мектеп жиынтығындағы қышқыл мен сілтіні үйде қолданбаймыз.
Жұмыс барысы
Толтырылған «Жұмыс барысы / Бақылау / Қорытынды» кестесі
| Жұмыс барысы | Бақылау | Қорытынды |
|---|---|---|
| HCl + лакмус | ерітінді қызыл | орта қышқылдық |
| NaOH тамшылатып қосамыз | түсі қызылдан күлгінге өзгереді | қышқыл жұмсалады, орта бейтарап болады |
| тағы бір тамшы NaOH | ерітінді көк болады | сілті артық, орта сілтілік |
| бейтарап ерітіндінің 1–2 тамшысын буландырамыз | майда кристалдардан тұратын ақ қабыршық қалады | тұз түзілді |
Реакция
HCl+NaOH+H₂O
Тұз қышқылы + натрий гидроксиді → натрий хлориді + су.
💡 Буландырғанда су ұшып кетеді, ал тұз қалады: сондықтан шыныда ақ қабыршық көрінеді. Бұл — сен сорпаға салатын тұздың дәл өзі. Тек зертханада оның дәмін татуға болмайды.
🌟 Ас тұзы Қазақстанның көлдері мен кен орындарынан алынады. Ал мұнда сен оны «жоқтан» алдың: қышқыл мен сілтіден.
Жалпы қорытынды
Тұз қышқылы мен натрий гидроксиді араласқанда бейтараптану реакциясы жүреді. Лакмус ортаның алдымен қышқыл (қызыл), кейін бейтарап (күлгін) екенін көрсетеді. Нәтижесінде ас тұзы мен су түзіледі.
Өзіңді тексер
- Ерітінді алдымен неге қызыл? Бұл — тұз қышқылы: қышқылдық ортада лакмус қызыл.
- Күлгін түс нені көрсетеді? Бейтарап ортаны: қышқыл мен сілті әрекеттесіп болды.
- Тамшыны неге буландырады? Су ұшып кеткенде не қалатынын көру үшін: тұз кристалдары түзіледі.
- Реакцияны сөзбен қалай жазады? Тұз қышқылы + натрий гидроксиді → натрий хлориді + су.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста нөмірленген сұрақтар жоқ. Жұмыс барысындағы сұрақтар («Өзгерісті түсіндіріңдер», «Не байқадыңдар?») жоғарыдағы кестеде талданған.
Жадынама
- Бейтараптану: қышқыл + сілті → тұз + су.
- Лакмус реакцияның қашан аяқталғанын көрсетеді.
- Буландыруды тек мұғалімнің қасында жасаймыз, шыныны қысқышпен ұстаймыз.