1-практикалық жұмыс. Химия кабинетіндегі қауіпсіздік техникасы ережелері. Зертханалық құрал-жабдықтармен танысу
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Химия пәніне кіріспе. Таза заттар және қоспалар. 18–21-беттер.
Нені үйренесің
- Химия кабинетіндегі қауіпсіз жұмыстың негізгі ережелерін атап, олардың не үшін қажет екенін түсіндіруді.
- Иісті дұрыс анықтауды, сынауықты қыздыруды және қышқылды сумен сұйылтуды.
- Зертханалық ыдыстар мен құрал-жабдықтарды танып, әрқайсысы не үшін керек екенін түсінуді.
- Зертханалық тұрғыны жинап, оның суретін салуды.
Ой қозғау
- Химия кабинетінде зат тұзға немесе қантқа ұқсаса да, неге ештеңені дәмін татып көруге болмайды? Көптеген реактивтер қарапайым көрінгенімен, улы немесе күйдіргіш болады. Қауіпті түрімен де, иісімен де анықтай алмайсың.
- Асүйдегі сақтық туралы не білесің? Ыстық қазанды қолғаппен ұстайды, пышақты жүзін төмен қаратып ұстайды, қыздырылған майға су құймайды. Химияда да сол ойлар, тек қатаңырақ.
- Кабинетте қауіпсіздігіңе кім жауап береді? Мұғалім немесе зертханашы: барлық тәжірибелер тек олардың қатысуымен жүргізіледі.
💡 Химиктер заттардан қорықпайды, оларды құрметтейді. Қауіпсіздік техникасының ережелері — тыйым салу үшін ойлап табылған нәрсе емес, күймеудің жолы туралы көп ұрпақтың тәжірибесі.
Тақырыпты талдаймыз
Реактивтер деген не және олармен неге қатаң жұмыс істейді
Химия кабинетінде реактивтер тұрады, яғни тәжірибелерге арналған химиялық заттар. Олардың көбі өткір иісті, терінді күйдіреді, кейбірі улы, енді біреулері оңай тұтанады немесе тіпті жарылады. Сондықтан жұмыста барлығына міндетті ережелер бар.
⚠️ Тәжірибелерді тек химия кабинетінде және тек мұғалімнің немесе зертханашының қатысуымен жүргізеді. Қышқылдар, от және қыздыру туралы төменде оқығандарыңның ешқайсысын үйде қайталауға болмайды.
Үстел басындағы мінез-құлық ережелері
Есте сақтайтын негізгісі (оқулықта олар он бес, біз мағынасы бойынша жинадық):
| Не істейміз | Не үшін |
|---|---|
| Алдымен тәжірибенің сипаттамасын оқып, реактивтердің қасиеттерін білеміз | Не күтуге болатынын және заттың қауіптілігін білу үшін |
| Тек өз орнымызда жұмыс істейміз, шу шығармаймыз, ештеңені лақтырмаймыз | Кездейсоқ түртіп жіберсең, қышқыл төгіліп немесе сынауық сынып кетеді |
| Заттарды ойыма келгенше құймаймыз, өз бетімізше татып көрмейміз | Қауіпті қоспа шығып немесе уланып қалуың мүмкін |
| Тек таза, құрғақ, бүтін ыдысты аламыз | Жарықшақ қыздырғанда жарылады, бөтен қоспалар тәжірибені бүлдіреді |
| Дәмін татпаймыз, кабинетте тамақ ішпейміз | Реактивтер улы болуы мүмкін |
| Кабинеттен ештеңе алып кетпейміз | Заттар мен ыдыс үйге арналмаған |
| Заттарды аз мөлшерде аламыз және үнемдеп жұмсаймыз | Қауіпсізірек, арзанырақ, тәжірибе де дәл солай жақсы көрінеді |
| Кетерде үстелді жинаймыз, реактив қалдықтарын мұғалім көрсеткен ыдысқа төгеміз, су, газ және қыздырғыштардың өшірулі екенін тексереміз | Өрт те, су тасқыны да болмауы үшін |
Иісті қалай дұрыс анықтау керек
Кейбір газдар мен булар мұрын-жұтқыншақты тітіркендіреді. Сондықтан ыдысты бетіңе жақындатпайды. Былай істейді: ыдыстың аузынан мұрынға қарай алақанмен жеңіл қозғалыспен, түтінді өзіңе қарай желпігендей етіп желпиді.
Сынауықты қыздырамыз
Химиядағы от өте «қулық» жасайды: сынауықтағы сұйықтық қызып кеткеннен кенеттен шашырап кетуі мүмкін. Сондықтан ережелер қатаң.
- Сынауықты аузын өзіңнен және көршілеріңнен басқа жаққа қаратып ұста.
- Тікелей жалынның ішінде қыздырма: сынауықты жалыннан сәл жоғары ұстап, біркелкі қызуы үшін оны жалынның үстінде жылжытып тұр.
- Сынауықтың үштен бірінен артық құйма.
- Бір нәрсені буландырып жатқан ыдыстың немесе көрлен табақшаның үстіне еңкейме: шашыраған тамшылар мен ұшқан бөлшектер бетіңді күйдіруі мүмкін.
🌟 Сынауықтағы қыздырылған сұйықтық ескертусіз «атып» кетуі мүмкін. Сондықтан химиктер біледі: сынауық әрқашан қабырғаға қарайды, бетке емес.
Қышқылдар мен сілтілер
Кабинеттегі ең «жаман» көмекшілер — қышқылдар мен сілтілер. Олар теріні де, матаны да жейді. Егер тамшы қолыңа немесе киіміңе тиіп кетсе, дереу судың көп мөлшерімен жуу және мұғалімді шақыру керек.
Сонымен қатар сұйылтудың алтын ережесі бар:
📌 Қышқылды суға құяды, суды қышқылға құймайды. Жіңішке ағыспен құй және шыны таяқшамен араластыр. Есіңде болсын: «Алдымен су, сосын қышқыл, әйтпесе бәле».
Неге олай? Концентрлі күкірт қышқылы H₂SO₄ сумен араласқанда көп жылу бөлінеді. Суды қышқылға құйсаң, су (ол жеңіл) жоғарыда қалып, лезде қайнап, қышқыл тамшыларымен бірге шашырайды. Қышқылды суға құйсаң, жылу су көп мөлшерінде біркелкі таралады.
⚠️ Жиі кететін қате. Оқушы асығып, «тезірек болсын» деп суды қышқылға құяды. Олай істеуге ешқашан болмайды. Уақытты үнемдейсің, бірақ күйік аласың.
Спиртшам және электрқыздырғыш
- Спиртшамды тек сіріңкемен тұтатады. Оны басқа жанып тұрған спиртшамнан тұтатуға болмайды: төгілген спирт тұтанып кетуі мүмкін.
- Спиртшамды тек қақпағымен сөндіреді, жалынға үрлемейді.
- Электрқыздырғышты қосар алдында тексереді: сымның оқшаулануы бүтін бе. Қыздыру спиралін таза ұстау керек.
- Жұмыстан кейін электрқыздырғышты міндетті түрде токтан ажыратады.
💡 Қақпақ отты ауаның келуін жапқандықтан сөндіреді. Жану үшін отқа оттек қажет.
Зертханалық ыдыстармен танысамыз
Практикалық жұмыстың екінші бөлігі — жабдықтармен танысу. Міне, кабинеттің басты «кейіпкерлері»:
Өзіңді тексер
- Қышқыл қолыңа тисе, не істеу керек? Дереу судың көп мөлшерімен жуып, мұғалімге айту керек.
- Қыздырғанда сынауықты неге адамдардан басқа жаққа қаратады? Қызып кеткеннен сұйықтық кенет шашырап кетуі мүмкін.
- Спиртшамды немен сөндіреді және неге олай? Қақпағымен: ол ауаның келуін жауып, от спирт шашыратпай сөнеді.
- Ерітіндіні буландырып жатқан табақшаның үстіне неге еңкеюге болмайды? Шашыраған тамшылар мен ұшқан бөлшектер бетті күйдіруі мүмкін.
- Кабинетте заттардың иісін қалай анықтау керек? Ыдысты бетке жақындатпай, алақанмен буды ыдыстың аузынан мұрынға қарай бағыттау керек.
- Реактивтерді үйге неге алып кетуге болмайды? Олар қауіпті болуы мүмкін, ал мұғалімсіз және қорғанысыз олармен жарақаттану немесе уланып қалу оңай.
Жаттығуларды шығарамыз
Бұл жұмыста нөмірленген сұрақтар емес, ыдыс пен тұрғымен танысуға арналған бес тапсырма бар. Оларды қалай орындау керек, міне.
Жұмыс барысы
Тапсырма 1. Ыдыс неден жасалған
Берілген химиялық ыдыстарды мұқият зерттеп, қандай заттардан жасалғанын және олардың қолданылуын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Шыны мөлдір және жылтыр, фарфор ақ және мөлдір емес, тұрғы металдан жасалған.
Шешуі. Толтырылған кесте:
| Зат | Материалы | Не үшін керек |
|---|---|---|
| Сынауық | шыны | заттардың аз мөлшерімен тәжірибе жасау |
| Химиялық стақан | шыны | еріту, араластыру, қыздыру |
| Конусты құты | шыны | араластыру, сүзіндіні жинау |
| Құйғы | шыны | сүзу |
| Өлшегіш цилиндр | шыны | көлемді өлшеу |
| Көрлен табақша, келі | фарфор | буландыру, үгу |
| Тұрғы, қыстырғыш, сақина | металл | ыдыс пен құралдарды ұстау |
| Спиртшам | шыны, пілтесі бар, металл қақпағы бар | қыздыру |
Жауабы: шыны — сынауық, стақан, колба, құйғы, цилиндр; фарфор — табақша мен келі; металл — тұрғы және оның бөлшектері.
Тапсырма 2. Суреттер және қолданылуы
Химиялық ыдыстардың суреттерін салып, олардың қолданылуын айтып беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Қарапайым сал, жіңішке сызықпен, жанына атауы мен міндетін жаз.
Жауап үлгісі. Сынауық: түбі дөңгелек жіңішке түтік, онда шағын тәжірибелер жүргізеді. Стақан: бөліктері бар кең ыдыс, онда заттарды ерітеді. Колба: түбі дөңгелек, мойны тар, сұйықтық шашырамайды. Құйғы: түтікшесі бар конус, ол арқылы құяды және сүзеді. Қолданылуын жоғарыдағы кестедегідей жазасың.
Жауабы: дәптерде атауы мен «не үшін керек» деген жазуы бар суреттер.
Тапсырма 3. Тұрғының бөліктері
Зертханалық тұрғының құрамбөліктерін мұқият қарап, олардың қолданылуын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Тұрғыны ыдыс ұстап тұратын «қол» деп елестет.
Шешуі.
- Тірек (ауыр металл тақта) тұрғының құлап кетпеуін қамтамасыз етеді.
- Өзек — тік тірек.
- Муфта — өзекке керекті биіктікте бекітілетін қысқыш.
- Қыстырғыш — сынауықты немесе колбаны ұстайды.
- Сақина — оған құйғыны, көрлен табақшаны немесе торды қояды.
Жауабы: тірек, өзек, муфта, қыстырғыш, сақина; қыстырғыш ыдысты ұстайды, сақина құйғыны немесе табақшаны көтеріп тұрады.
Тапсырма 4. Тұрғыны жинаймыз
Зертханалық тұрғыны жинап, оған қысқышты, сақинаны орнатыңдар.
Қалай ойлаймыз. Алдымен тұрақтылық, сосын биіктік, сосын бекіту.
Шешуі.
- Өзекті тірекке бұра.
- Муфтаны өзекке кигіз де, бұрандасымен бекіт.
- Муфтаға қыстырғышты салып, бұрандасын бұра.
- Төменірек немесе жоғарырақ сақинасы бар екінші муфтаны бекіт.
- Құрылғыны сәл тартып көр: ол тұрақты тұруы керек.
Жауабы: тұрғы жиналды, қыстырғыш пен сақина өзекке бекітілді, бәрі тұрақты тұр.
Тапсырма 5. Тұрғының суреті
Жиналған тұрғының суретін салыңдар және оның негізгі бөліктерін көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Тік сызық (өзек) сал, төменіне кең тірек, бүйірінен қыстырғыш пен сақина шығады.
Шешуі. Суретте мынадай жазулар болуы керек: тірек, өзек, муфта, қыстырғыш, сақина.
Жауабы: бес бөлігі жазылған тұрғының сызбалық суреті.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан жадынан бес қауіпсіздік ережесін атап беруін және затты қалай дұрыс иіскеу керегін көрсетуін сұраңыз. Үйде иісті сірке суымен немесе ванильмен қауіпсіз жаттықтыруға болады: стақаннан иіскеместен, алақанмен ауаны мұрынға қарай жеткізу. Үлкендермен бірге.
🌟 Қазақстандағы химия кабинеттерінде, мысалы, Алматы университеттерінде тартқыш шкаф пен қорғаныс көзілдірігі — қалыпты жағдай. Мектепте сенде халат пен қолғап бар, бұл да себепсіз емес.
Жадынама
- Қышқыл немесе сілті теріге немесе киімге тисе: дереу судың көп мөлшерімен жу.
- Жұмыстан кейін: үстелді жина, су, газ және қыздырғыштарды өшір.
- Қышқылдармен және отпен жасалатын тәжірибелерді үйде қайталамайды.