1.2. Ақпарат беру

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Ақпаратты ұсыну. 10–14-беттер.

Нені үйренесің

• Кез келген жағдайда ақпарат көзін, ақпарат қабылдаушыны және байланыс арнасын атауды.
• Адамдар ақпаратты бұрын қалай жеткізгенін және қазір қалай жеткізетінін айтып беруді.
• Табиғи ақпарат көздерін жасанды көздерден ажыратуды.
• Биологиялық арналарды техникалық арналардан, біржақты алмасуды екіжақты алмасудан ажыратуды.
• Кедергілер деген не екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Ертеде адамдар алысқа ақпаратты қалай жеткізген (1-сурет)? Әңгімеле. Атпен немесе жаяу жүгірген хабаршы жіберген, барабан қаққан, хатты көгершінмен жөнелткен, от жаққан — түтінін алыстан көруге болады.
• Бүгінгі таңда адамдар ақпарат алмасу үшін қандай құралдарды қолданады? Телефон, мессенджерлер, электрондық пошта, радио, теледидар, интернет.
• «Ақпарат көзі» деген ұғымды қалай түсінесің? Ақпаратты беретін адам немесе нәрсе: адам, кітап, теледидар, күн күркіреуі, сайраған құс.

Тақырыпты талдаймыз

Кім айтады, кім тыңдайды және араларында не бар

Бала домбыра тартады, қыз сазға билейді. Бала — ақпарат көзі (таратушы): ол ақпаратты тудырады және береді. Қыз — қабылдаушы: ол ақпаратты алады. Ал саз бірінен екіншісіне қайсысы арқылы жететін болса, сол — байланыс арнасы (ақпарат арнасы).

📌 Ақпарат көзі ақпаратты тудырады немесе береді. Ақпарат қабылдаушы оны алады. Байланыс арнасы оларды байланыстырады.

Адамдар байланыс арналарын қалай жетілдірді

Байланыс арнасы деректі қашықтыққа тасымалдайтын техникалық құрылғы да бола алады. Адамдар оны үнемі жетілдіріп отырған.

• Пошта қызметі. Ең ежелгі тәсілдердің бірі. Алғаш рет ақпаратты шабармандар мен хат таситын көгершіндер жеткізген. Қазір хат пен сәлемдемені ұшақпен, пойызбен тасиды.
• Телефон. Оны 1876 жылы американдық өнертапқыш Александр Белл ойлап тапты. Алғашқы аппарат 8 кг-нан астам тартатын! Бүгін телефон қалтаңа сыяды.
• Телеграф. Әріп пен цифрдан тұратын хабарды қабылдап, жеткізетін байланыс құралы. Қазақстанда телеграф байланысы XX ғасырдың басында пайда болды. Морзенің телеграф аппараты нүкте мен сызықшамен тықылдайтын.
• Радио. Алғаш рет радионы 1895 жылы орыс физигі А. С. Попов ойлап тапқан. Радио сигналды антенна арқылы қабылдайды.
• Теледидар. Дыбыс пен кескінді қатар береді. Теледидардың тарихы 1929 жылы АҚШ-та алғаш рет хабар таратудан басталды: инженер Улисс Санабрия радиотолқындарды пайдаланып, радиостансы арқылы дыбыс пен кескінді бірге таратты.
• Интернет. 1969 жылы АҚШ-та пайда болды. Бұл — әлемнің түкпір-түкпіріндегі компьютерлерді байланыстыратын жүйе.

🌟 Радионы ойлап тапқан адам ретінде әр елде әртүрлі кісілерді атайды. Еуропа мен Америкада көбіне итальяндық Гульельмо Маркониді еске алады — ол Поповпен шамамен бір уақытта радиосигналдар жіберген.

Көздер: табиғаттан және адамнан

Бізге ақпаратты адамдар мен құрылғылар ғана бермейді. Найзағай: «Үйге жүгір!» деп ескертеді. Құс сайрап: «Көктем келді!» дейді.

• Табиғи көздерді табиғат жаратқан: құс, найзағай, өзен, орман, күн.
• Жасанды көздерді адам жасаған: рояль, керней, ноутбук, глобус, кітап.

Сигналдар мен арналар

Ақпарат жету үшін сигнал (белгі) керек: жарық, дыбыс, радиотолқын. Ал қабылдаушы оны қабылдап, түсінетіндей болуы тиіс. Досың саған жапон тілінде жазса, сигнал жетті, бірақ ақпарат алған жоқсың.

Арналар екі түрлі болады:

• биологиялық — сезім мүшелері: көз, құлақ, мұрын, тіл, тері;
• техникалық — телефон, теледидар, компьютер, интернет.

Кедергілер — байланыстың дұшпаны

Техникалық арналарда кедергілер туындайды:

• телефон сигналының бұрмалануы: дауыс қырылдап, үзіліп қалады;
• радиохабар таратуға әсер ететін шуылдар: радио ызыңдайды;
• теледидардағы кескіндердің бұрмалануы, көмескіленуі: сурет дірілдеп немесе күңгірттеніп кетеді;
• компьютерлік желілердегі кедергілер: интернеттегі бейне «қатып» қалады.

💡 Кедергі техникасыз да болады. Достарың қайнаған үзілісте саған айғайлайды — сөздің жартысын естімейсің. Үзілістің шуы — сол да кедергі.

Бір жаққа ма, әлде екі жаққа ма

Ақпарат көзі мен қабылдаушы арасындағы ақпарат алмасу мынадай болады:

1. Ақпарат көзінен қабылдаушыға біржақты беріледі.
2. Ақпарат көзі мен қабылдаушы арасында ақпарат алмасу бір мезгілде жүріп отырады — бұл екіжақты алмасу.
3. Ақпарат көзінің өзі де ақпарат қабылдаушы бола алады.

• Біржақты алмасу: ақпарат тек көзден қабылдаушыға барады. Бағдаршам жасыл жанды — сен өтіп кеттің. Бағдаршамға жауап қата алмайсың.
• Екіжақты алмасу: ақпарат екі жаққа жүреді. Пернелерді басасың — компьютер экранда жауап береді. Досыңа жазасың — ол саған жауап қайтарады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланыздан сұраңыз: «Бейнені көріп, лайк бассаң — бұл біржақты ма, әлде екіжақты қарым-қатынас па?» Ол ойланып көрсін: бейне оған келеді, ал лайк авторға қайта кетеді. Интернетте бәрі екі жаққа жұмыс істейтінін, біздің пікірімізді де біреу оқитынын айтуға жақсы себеп.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Байланыс арнасы дегеніміз не? Ақпарат көзінен қабылдаушыға ақпарат жүретін жол: ауа, сым, радиотолқын, интернет.
• Ақпарат көзі қабылдаушыдан немен ерекшеленеді? Көз ақпаратты береді, қабылдаушы алады.
• Қандай көздер табиғи, қандай көздер жасанды? Табиғи көздерді табиғат жаратқан, жасанды көздерді адам жасаған.
• Арналар қандай болады? Биологиялық (сезім мүшелері) және техникалық (телефон, теледидар, интернет).
• Кедергі дегеніміз не? Сигналды жолда бұрмалайтын, бүлдіретін нәрсенің бәрі.
• Екіжақты арна біржақты арнадан несімен артық? Бірден жауап беруге және қайта сұрауға болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Талдау», жұппен жұмыс) Төмендегі сұрақтарға талдау жасаңдар. Қазіргі кезде адамдар бір-бірімен қалай ақпарат алмасады және ақпаратты қалай тасымалдайды? Сендер ақпаратты таратудың қай құралын жиі қолданасыңдар? Неге?

Қалай ойлаймыз. 3–5 досыңнан екі сұрақты да сұрап, жауаптарын жаз. Содан кейін қай жауап жиі кездескенін есептеп көр.

Жауап үлгісі.

Бүгін ақпарат тарату тәсілдері: интернет (сайттар, әлеуметтік желілер, мессенджерлер), теледидар, радио, телефон, газет-журналдар, пошта.

Жауабы: бесінші сынып оқушылары көбіне мессенджерлер мен интернетті қолданады, өйткені бұл тез әрі тегін, мәтін, фото, дауыс және бейне жіберуге болады. Сенің сауалнамаңда басқа нәтиже шығуы мүмкін.

№ 2

(«Тапсырма», 1-тапсырма) Төмендегі әрекеттердің қайсысы ақпарат көзіне, қайсысы ақпарат қабылдаушыға тиесілі? Жікте: тасымалдайды, сақтайды, қабылдайды, береді, өңдейді, таратады.

Қалай ойлаймыз. Көз ақпаратты сыртқа береді. Қабылдаушы оны алып, одан әрі бірдеңе істейді. Ал жолда жеткізіп тұратын — арна.

Шешуі. Ақпаратты «береді» және «таратады» — бұл ақпарат көзі. «Қабылдайды» — қабылдаушы. Сақтауға да, өңдеуге де тек алғаныңды ғана болады — бұл да қабылдаушы. «Тасымалдайды» — арнаның қызметі: ақпаратты көзден қабылдаушыға жеткізіп береді (пошта, сым, радиотолқын).

Жауабы: көз — береді, таратады; қабылдаушы — қабылдайды, сақтайды, өңдейді; арна — тасымалдайды.

💡 Өмірде бір адам екеуі де бола алады. Сен жаңалықты естідің (қабылдаушы), содан кейін досыңа айтып бердің (енді ақпарат көзі).

№ 3

(«Тапсырма», 2-тапсырма) Ақпаратты қабылдау түріне қарай ақпарат көзі болатын заттарды ата. Мысалы, магнитофон — естуге арналған ақпарат көзі.

Қалай ойлаймыз. Қабылдаудың бес түрін біртіндеп қарап шық: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу. Әрқайсысы үшін сол ақпаратты беретін затты еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Көру: кітап, газет, карта, сурет, теледидар, телефон экраны.
• Есту: магнитофон, радио, колонка, құлаққап, домбыра.
• Дәм сезу: торт, лимон, құрт, алма.
• Иіс сезу: гүл, парфюм, жаңа піскен нан, сабын.
• Сипап сезу: жылы шәйнек, жұмсақ мысық баласы, кедір-бұдыр тақтай, мұз.

Жауабы: әркімнің тізімі өзінше; ең бастысы — зат ақпараттың қай түрін беретінін дұрыс атау.

№ 4

(«Тапсырма», 3-тапсырма) 8-суреттен табиғи және жасанды ақпарат көзі болатын заттарды топтастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Суретте қонақ бөлме: ата креслода газет оқып отыр, ана гүлдерді лейкамен суарып жүр, әке диванда ноутбукпен отыр, бала құлаққап тағып алған, қыз үстелде жеміс-жидектің жанында отыр. Айналасында кітап сөрелері, шам, суреттер, құмыраға отырғызылған өсімдіктер. Нені табиғат жаратқан, нені адам жасаған?

Шешуі. Өсімдіктер мен жемістерді табиғат жаратқан: олардан гүлге су жеткілікті ме, жеміс піскен бе — соны байқауға болады. Газетті, кітаптарды, ноутбукті, құлаққапты, суретті және шамды адам жасаған.

Жауабы: табиғи — өсімдіктер, гүлдер, жемістер; жасанды — газет, кітаптар, ноутбук, құлаққап, сурет, шам.

💡 Суреттегі адамдардың өзі де ақпарат көзі: ана бірдеңе айтып бере алады, ата жаңалықты дауыстап оқып бере алады.

№ 5

(«Тапсырма», 4-тапсырма) 9-суреттен ақпарат алмасудың қандай түрлерін көруге болады? Ойыңды ортаға сал.

Қалай ойлаймыз. Суретте үш көрініс: а) әке үстел басында балаға сабақ дайындауға көмектесіп отыр; ә) мұғалім айналасына жиналған оқушыларға кітап оқып жатыр; б) бала джойстикпен теледидар (экран) алдында ойнап отыр. Әр көріністе өзіңнен сұра: қабылдаушы жауап бере ала ма?

Шешуі.

1. а) Әке мен бала сөйлесіп жатыр: бала сұрайды, әке түсіндіреді. Ақпарат екі жаққа жүреді — екіжақты алмасу.
2. ә) Мұғалім оқиды, балалар тыңдайды. Оқып жатқанда ақпарат мұғалімнен сыныпқа барады — бұл біржақты алмасу. Балалар сұрақ қоя бастаса, ол екіжақты болады.
3. б) Бала джойстиктің түймелерін басады, ал экрандағы ойын жауап береді. Бұл — адам мен компьютердің екіжақты алмасуы.

Жауабы: 9-суретте екіжақты (а — әңгіме, б — компьютерлік ойын) және біржақты (ә — кітапты дауыстап оқу) ақпарат алмасу бар.

Жадынама

• Ақпарат көзі → байланыс арнасы → қабылдаушы.
• Арналар: биологиялық (сезім мүшелері) және техникалық (телефон, теледидар, интернет).
• Көздер: табиғи (табиғат) және жасанды (адам).
• Алмасу біржақты (бағдаршам) және екіжақты (хат алмасу, компьютер) болады.
• Кедергілер сигналдың қатесіз жетуіне бөгет жасайды.

Терминдер үш тілде: ақпарат көзі — источник информации — information source; ақпарат қабылдаушы — приёмник информации — information receiver.

Шағын тест