1.1. Біздің айналамыздағы ақпарат

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 бөлім: Ақпаратты ұсыну. 6–9-беттер.

Нені үйренесің

• Ақпарат дегенді өз сөзіңмен түсіндіруді.
• Ақпаратты сезім мүшелері бойынша бөлуді: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу (тактильді).
• Ақпаратты ұсыну түрі бойынша бөлуді: мәтін, сан, графикалық, дыбыс, бейне-ақпарат.
• Суреттен және өмірден ақпараттың әртүрлі түрлерін табуды.

Ой қозғау

• «Ақпарат» сөзін қалай түсінесің? Біз білетін нәрсенің бәрі: жаңалықтар, ойын ережесі, сабақ кестесі, ауа райы болжамы, достан келген хабарлама.
• Адам ақпаратты қайдан алады (1-сурет)? Үстел басындағы отбасынан, түнгі алаудағы достарынан, кітаптан, телефоннан, интернеттен, теледидардан, сондай-ақ айналаға қарап, бақылап.
• Ақпарат қабылдау түріне қарай қалай жіктеледі? Біз оны немен қабылдайтынымызға қарай бөлеміз: көзбен, құлақпен және т.б.
• Адам қабылдаған ақпаратын қалай ұсынуы мүмкін (2-сурет)? Домбыра сазын тыңдап, оны нотаға түсіруге болады. Шахмат тақтасындағы жүрістерді қағазға жазуға болады. Санды цифрмен жазамыз, есте сақтау үшін тізім құрамыз, қызықты сәтті фотоға түсіреміз.
• 2-суретте адамның ақпаратты қабылдауының қандай түрлері бейнеленген? Ойыңды ортаға сал. Көзбен — шахмат тақтасы, ноталар, қағаздағы жазулар мен сандар; құлақпен — домбыра сазы; фотоаппарат ұстаған қыз бейнеге түсіреді, яғни көру арқылы қабылдағанын сурет түрінде сақтайды.
• Адам, жануар мен өсімдік қоршаған ортадан ақпаратты қалай қабылдайды? Адам мен жануар сезім мүшелерімен қабылдайды: ит иісті сезеді, жарқанат жаңғырықты естиді. Өсімдік жарықты «сезіп», оған қарай бой созады, тамыры суға қарай өседі.

Тақырыпты талдаймыз

Ақпарат — сен білген нәрсе

Ертең бақылау жұмысы болатынын білдің. Далада қар жауып тұрғанын көрдің. Анаңның кешкі асқа шақырғанын естідің. Мұның бәрі — ақпарат. Бұл сөз латын тілінен келген: informatio — «түсіндіру, баяндау, мәлімет» деген мағына береді.

📌 Ақпарат — белгілі бір нәрсе (адам, жануар, зат, құбылыс және т.б.) туралы символ мен сигнал түрінде берілетін мәлімет.

Адам ақпаратпен үнемі бірдеңе істейді: оны қабылдайды, сақтайды, жібереді және өңдейді. Өлең жаттадың — сақтадың. Досыңа айтып бердің — жібердің. Есепті шештің — өңдедің.

💡 Бүкіл информатиканың басты ұғымы — ақпарат. Қалғанының бәрі соның айналасында.

Бес сезім мүшесі — ақпараттың бес түрі

Адам ақпаратты қалай «қабылдайды»? Қай сезім мүшесімен қабылдағанына байланысты.

⚠️ Жиі кететін қате. «Ыстық шәйнек — көру арқылы алынатын ақпарат, өйткені мен будың шығып тұрғанын көремін». Бу көрінеді, рас. Бірақ шәйнектің ыстық екенін қолмен ұстап білеміз — бұл сипап сезу арқылы алынған ақпарат. Бір зат көбіне бірнеше түрлі ақпарат береді.

Ақпарат қалай жазылады: бес түрі

Енді басқа сұрақ: ақпаратты немен қабылдайтынымыз емес, оның қандай күйде ұсынылғаны туралы.

• Мәтін — кез келген тілде әріппен жазылған нәрсенің бәрі: кітап, чат, жазба.
• Сан — сандар мен есептеулер: $360 : 40 = 9$, матчтың есебі, теңгемен жазылған баға.
• Графикалық — суреттер, сызбалар, карталар, графиктер.
• Дыбыс — естілетін нәрсенің бәрі: сөз, музыка, құс сайрауы, жаңбыр сылдыры.
• Бейне-ақпарат — қозғалатын кескіндер: клип, мультфильм, бейнеқоңырау.

Бір әнді әртүрлі етіп ұсынуға болады. Сөзін басып шығардың — мәтін. Тыңдап отырсың — дыбыс. Клипті көріп отырсың — бейне. Сезгеніңді сурет етіп салдың — графика. Клипті қанша адам көргенін санадың — сандар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кешкі асқа отырғанда ойнап көріңіздер: әрқайсысы үстелдегі бір затты атайды, қалғандары сол зат туралы қандай сезім мүшелері хабар беретінін айтады. Мысалы, нан — бесеуі де: көрінеді, иісі келеді, дәмді, қолға жылы, сынғанда қытырлайды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ақпарат дегеніміз не? Белгілі бір нәрсе туралы символ мен сигнал түрінде берілетін мәлімет.
• Адам ақпаратпен не істейді? Қабылдайды, сақтайды, жібереді және өңдейді.
• Қабылдау түріне қарай ақпараттың қандай түрлерін білесің? Көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу (тактильді).
• Ақпаратты ұсынудың қандай түрлерін білесің? Мәтін, сан, графикалық, дыбыс, бейне-ақпарат.
• Бейне графикадан немен ерекшеленеді? Бейнеде кескін қозғалады, ал сурет не фото бір орында тұрады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Талдау», 1-тапсырма, жұппен жұмыс) Айналаңнан екі затты таңдап, қабылдаудың 5 түрі бойынша салыстырыңдар және талдаңдар. Бұл заттар туралы ақпарат алу үшін қай сезім мүшелері көбірек қызмет етеді? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Затты алып, тізіммен жүр: көремін бе? естимін бе? дәмін сеземін бе? иісін сеземін бе? қолға қалай сезіледі?

Жауап үлгісі.

Жауабы: алма туралы ақпаратты бес сезім мүшесімен де аламыз, өйткені оны жеуге де, иіскеуге де болады. Телефон туралы — көру, есту және сипап сезу арқылы: оның дәмі де, иісі де жоқ (және татып көрудің қажеті жоқ!).

№ 2

(«Талдау», 2-тапсырма) 4-суретте ақпаратты ұсынудың қандай түрлерін байқауға болады? Түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Суретте бөлмедегі отбасы: әже мен ата диванда отыр, қабырғада сурет пен күнтізбе, теледидар қосулы, бала доппен ойнап жүр, құлаққап киген бала қағазға бірдеңе салып жатыр. Мәтінді, сандарды, суреттерді, дыбыс пен бейнені іздеп көр.

Шешуі.

• Мәтін — ата мен әжедегі кітап немесе газет.
• Сан — қабырғадағы күнтізбе (күндер).
• Графика — қабырғадағы сурет және баланың салған суреті.
• Дыбыс — баланың құлаққабындағы музыка.
• Бейне — теледидардан көрсетіліп жатқан хабар.

Жауабы: суретте ұсыну түрінің бесеуі де бар: мәтін, сан, графикалық, дыбыс және бейне-ақпарат.

№ 3

(«Жинақтау», нөмірсіз тапсырма, жұппен жұмыс) Ақпараттың ұсынылуына қарай жіктелуі бойынша күнделікті өмірден әрқайсысына 2 мысалдан келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнің әдеттегі күніңді еске түсір: мектеп, жол, үй, телефон.

Жауап үлгісі.

Жауабы: әрқайсысының мысалы өзінше; ең бастысы — ұсыну түрін дұрыс атау.

№ 4

(«Бағалау», нөмірсіз тапсырма, өзіндік жұмыс) Ақпараттың адам өміріндегі маңызы қандай? Баға бер.

Қалай ойлаймыз. Ақпаратсыз бір күнді елестетші: сағат та, кесте де, белгі де, әңгіме де жоқ. Не болар еді?

Жауап үлгісі.

• Ақпаратсыз қайда баратынымызды, не істейтінімізді білмес едік: кесте, бағдаршам, жол белгілері — бәрі ақпарат.
• Оқу — ақпарат алу. Онсыз оқуды, санауды, жұмыс істеуді үйрену мүмкін емес.
• Ақпарат қауіпсіз болуға көмектеседі: ауа райы болжамы, «Абай бол, тайғақ!» деген ескерту.
• Ақпарат арқылы туыстарымызбен, достарымызбен сөйлесеміз.

Жауабы: адамға ақпарат оқу, қарым-қатынас жасау, шешім қабылдау және қауіпсіз болу үшін керек — онсыз қоғамда өмір сүру мүмкін емес.

№ 5

(«Тапсырма», 1-тапсырма) Бақылағыштығыңды тексер. 5-суреттегі «Алма жинау» суретіне қарап, қандай ақпарат аласың?

Қалай ойлаймыз. Суретті көзбен көреміз, демек одан алынған ақпараттың бәрі — көру арқылы алынған ақпарат. Дәм мен дыбысты суретке қарап тек болжауға болады. Жыл мезгілін де нақты айту қиын: ағашта алма пісіп тұр, бірақ жапырақтар жасыл.

Шешуі. Суретте алма бағы: екі үй көрінеді. Бір қыз баспалдақта тұрып, ағаштан алма жұлып жатыр. Бір бала алма толы жәшікті көтеріп келеді. Екінші қыз жерде отырып, себетке алма салып жатыр. Жерде тағы бір алма толы жәшік, шелек және ит бар. Айналада гүлзарлар мен жасыл шалғын.

Жауабы: суреттен балалардың алма жинап жатқанын білеміз; бұл — графикалық түрде ұсынылған, көру арқылы алынатын ақпарат.

№ 6

(«Тапсырма», 2-тапсырма, дәптерде) 5-суреттегі кез келген заттың атауын төмендегі кестеге жаз. Суреттегі кейіпкерлер ол затты қалай қабылдайтынын кестеде көрсетіп, тиісті орынға «+» таңбасын қой.

Қалай ойлаймыз. Затты қолыңа алдың деп елестет. Оны әр сезім мүшесімен қалай білесің?

Жауап үлгісі.

Түсіндірме: алма қытырлайды, оны татып көруге, иіскеуге болады. Ит үреді және иісі бар, оны сипауға болады. Шелекті түртсең, сылдырлайды, ол салқын әрі қатты.

Жауабы: әркімнің кестесі өзінше; мысалы, алма ақпараттың бес түрін де береді.

Жадынама

• Ақпаратты қабылдаймыз, сақтаймыз, жібереміз және өңдейміз.
• Сезім мүшелері бойынша: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу.
• Ұсыну түрі бойынша: мәтін, сан, графика, дыбыс, бейне.
• Бір зат көбіне бірнеше түрлі ақпарат береді.

Терминдер үш тілде: хабар — сообщение — message; таңба — знак — sign.

Шағын тест