2.3. Растрлық суреттерді өңдеу
Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 бөлім: Компьютерлік графика. 40–43-беттер.
Нені үйренесің
- Paint.NET-тен «Коррекция» (Түзету) және «Эффекты» (Әсерлер) мәзірлерін тауып, олардың айырмашылығын түсінуді.
- Фотосуретті Кривые (Қисықтар) және Яркость и контрастность (Жарықтылық және контрастность) командаларымен жарығырақ әрі контрастырақ етуді.
- Фотосуретті «суретке» айналдыруды: майлы бояу, қаламмен салу, тушьпен салу.
- Эффектінің күшін оның терезесінде баптауды.
Ой қозғау
- Қолмен салынған сурет қалай түзетіліп, өңделеді? Өшіргішпен өшіреді, толықтырып сызады, үстінен бояйды, кейде басынан қайта бастайды. Көркем еңбек сабағында жұмыстағы қатені кейде түзету мүмкін болмайды — қайтадан жасау керек.
- Қағазға салынған суретті қайта өңдеу қиын ба, әлде компьютердегі суретті өңдеген қиын ба? Қағазда қиынырақ: өшірілген жер із қалдырады, бояуды алып тастай алмайсың. Компьютерде әрекетті болдырмауға (Ctrl+Z), бүкіл суреттің түсін, жарықтылығын, өлшемін бір секундта өзгертуге болады.
- Фотосуретке арналған қандай сүзгілерді білесің? Мысалы, телефонда: «қара-ақ», «жылы», «винтаж», «фонды бұлдырату».
Тақырыпты талдаймыз
Фотосуретті не үшін өңдейді
Сен Қазақстанның экологиясы туралы презентация дайындап жатырсың және интернеттен сурет таптың, бірақ ол қараңғы әрі күңгірт. Жай ғана көшіріп алу аз: суретті «емдеу» керек. Paint.NET-те сапасын жақсартуға, түстерін қанығырақ етуге, өлшемін өзгертуге және артығын қиюға болады (1-сурет).
Ол үшін негізгі командалар екі мәзірде орналасқан: «Коррекция» (Түзету) және «Эффекты» (Әсерлер).
Коррекция: түсін түзету
«Коррекция» мәзірі түстерді дәл баптау үшін керек: реңк, қанықтылық, жарықтылық, контраст.
Коррекция → Кривые… (Қисықтар…) командасы (2-сурет) график ашады. Түзу сызық — «қалай болған». Оны жоғары тартсаң, сурет ашылады; сызықты тіктесең, контраст артады. Осыған ұқсас нәтижеге сол мәзірдегі Яркость и контрастность (Жарықтылық және контрастность) командасымен де жетуге болады.
💡 «Қисықтар» терезесінде сызықтағы нүктені тінтуірмен сүйреуге болады. Артық нүктені тінтуірдің оң жақ батырмасымен шертіп алып тастайды — бұл терезенің өзінде жазылған.
Эффекттер: фотоны картинаға айналдыру
«Эффекты» (Әсерлер) мәзірі ерекше әсерлер қосады: айқындық, жарқыл, бұлыңғырлық, стилизация, бұрмалау және т.б. Көркемдік әсерлер де бар: сурет майлы бояумен, қаламмен немесе тушьпен салынған сурет сияқты болады (3-сурет).
- Картина, масло (майлы бояу, 4-сурет) — фото қылқалам соққыларымен салынған картина сияқты көрінеді.
- Набросок карандашом (қаламмен салу, 6-сурет) — тек сұр контурлар қалады, альбомдағыдай.
- Набросок тушью (тушьпен салу) — қою анық сызықтар, қаламұшпен салғандай.
Әр әсердің өз баптау терезесі бар. Майлы бояуда қылқаламның өлшемін және бояудың қалыңдығын (Размер кисти, Грубость мазков) өзгертеді (5-сурет), ал қаламмен салуда қаламның қалыңдығын және диапазонды (Толщина карандаша, Диапазон) (7-сурет).
⚠️ Жиі кететін қате. «Айыруды үлкейтсем, бұлыңғыр фото анық болады». Олай емес: компьютер суретте болмаған бөлшектерді ойлап таба алмайды. Ол тек бар пикселдерді «созады». Сондықтан бірден жақсы сапалы, үлкен өлшемді фото іздеген дұрыс.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- «Коррекция» мәзірі не үшін керек? Түсті баптау үшін: реңк, қанықтылық, жарықтылық, контраст.
- «Эффекты» мәзірінде не бар? Айқындық, жарқыл, бұлыңғырлық, стилизация, бұрмалау, көркемдік әсерлер.
- Үш көркемдік эффектінің атын ата. Майлы бояу, қаламмен салу, тушьпен салу.
- Эффектінің күшін өзгертуге бола ма? Иә, әр эффектінің баптау терезесі бар, мысалы, қылқалам өлшемі мен бояу қалыңдығы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Практикада қолдану») Интернеттен экологиялық мәселеге қатысты фото тап (мысалы, Арал теңізінің құруы, 8-сурет, немесе ауаның ластануы, 9-сурет) да, Paint.NET-те алгоритм бойынша өңде.
Қалай ойлаймыз. Алдымен фотоны редакторға алу керек, содан кейін түсін түзету, ең соңында эффект қосу.
💡 Оңайырақ жолы: сақталған фотоны «Файл» → «Открыть» командасымен ашып, бірден «Қисықтар» қадамына өтуге болады.
📕 Оқулықта сапаны арттыру үшін айыруды сантиметріне 300 пикселге дейін көтеру ұсынылады. Бұл толық дұрыс емес: тек басып шығарғандағы сурет өлшемі өзгереді, фотоға жаңа бөлшектер қосылмайды.
Не шығуы керек. Түстері жарығырақ, контрастырақ, бояумен салынған картинаға ұқсайтын фото.
Жауабы: өңделіп, файлға сақталған фото.
№ 2
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Талдау-жинақтау», жұппен жұмыс) Paint.NET графикалық редакторындағы «Эффекты» (Әсерлер) бөлімінің ішкі мәзіріндегі әсерлердің түріне талдау жасаңдар. Әр әсердің суретті қалай өзгертетінін қағазға жазыңдар. Әсерлердің орысша атауларының қазақ тіліндегі баламасын ұсыныңдар.
Қалай ойлаймыз. Кез келген фотоны ашып, эффектілерді кезекпен қолданыңдар, әрқайсысын болдырмап (Ctrl+Z), салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
| Эффект (орысша аты) | Не істейді | Қазақша |
|---|---|---|
| Картина, масло | фото қылқалам соққыларымен салынған картина сияқты болады | майлы бояу |
| Набросок карандашом | сұр контурлар қалады | қаламмен салу |
| Набросок тушью | қара анық сызықтар, қаламұшпен салғандай | тушьпен салу |
| Размытие | сурет жұмсақ, бұлыңғыр болады | бұлыңғырлау |
| Резкость | жиектері мен бөлшектері анығырақ болады | айқындық |
| Свечение | ашық жерлер жұмсақ «жарқырайды» | жарқыл |
| Искажение | суретті «майыстырады», бұрайды, созады | бұрмалау |
| Стилизация | жиектерді бөліп көрсетіп, бедер жасайды | стилизация |
Жауабы: әсерлердің сипаттамасы мен қазақша баламалары бар кесте.
№ 3
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бағалау», жеке жұмыс) Графикалық редактордың көмегімен суреттің сапасын реттеу, оған әсерлер қосу қаншалықты маңызды?
Жауап үлгісі.
- Қараңғы немесе өңі кеткен фото экранда және презентацияда нашар көрінеді: көрермен не бейнеленгенін түсінбейді.
- Түзету суретті түсінікті әрі әдемі етеді.
- Эффекттер маңыздыны бөліп көрсетуге және көңіл-күйді жеткізуге көмектеседі: мысалы, ауаның ластануы туралы фотода алаңдаушылықты.
Жауабы: сапалы сурет ақпаратты жақсы жеткізеді, ал эффекттер идеяны білдіруге көмектеседі.
№ 4
(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 1) Суретті түзету дегеніміз не?
Шешуі. Түзету — суреттің түсін түзету: жарықтылықты, контрастты, реңкті, қанықтылықты. Мазмұны өзгермейді, тек түстердің көрінісі өзгереді.
Жауабы: кескін түстерін баптау (жарықтылық, контраст, қанықтылық, реңк).
№ 5
(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 2) Суретке әсерлерді қолданудан көзделген мақсат қандай?
Жауап үлгісі. Суретті әсерлі ету: фотоны «суретке» айналдыру, артықты бұлдырату, бөлшектерді бөліп көрсету, көңіл-күй тудыру.
Жауабы: суреттің сыртқы келбетін өзгертіп, оны әсерлі әрі қызықты ету.
№ 6
(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 3) Сен өзің графикалық редактордың әсерлер тізімінде жоқ қандай әсерді ұсынар едің?
Қалай ойлаймыз. Телефондағы және ойындардағы сүзгілерді еске түсір — қайсысы Paint.NET-те жоқ?
Жауап үлгісі. «Мультфильм» эффектісі — фотоны мультфильмнен алынған кадрға айналдыру. Немесе «пиксель-арт» — фотоны ретро-ойындағы суретке ұқсату. Немесе қысқы фотоға өзі жауатын «қар».
Жауабы: өзің ойлап тапқан кез келген эффект, не істейтінін түсіндіре отырып.
№ 7
(«Ойлануға берілген сұрақтар», оқулықтағы № 4) Суреттің сапасы қандай жағдайда төмендеуі мүмкін?
Жауап үлгісі.
- Кішкентай суретті қатты үлкейткенде — «төртбұрыштар» пайда болады.
- JPEG форматында көп рет сақтағанда — жиектерінің айналасында «кір» дақтар пайда болады.
- Мессенджермен жібергенде — фото жиі сығылады.
- Қараңғыда немесе қолың дірілдеп түсіргенде — шу мен бұлыңғырлық пайда болады.
- Тым күшті эффект қолданғанда — фото табиғи емес болады.
Жауабы: кішкентай суретті үлкейткенде, файлды қатты сыққанда, түсіру жағдайы нашар болғанда, эффектілерді асыра қолданғанда.
№ 8
(«Үй тапсырмасы»: «Біздің аймақтың экологиялық мәселелері» презентациясын жасау) Өзің тұратын аймақтағы экологиялық мәселелерді шешуге қолдау көрсет. Ол үшін сол аймақтағы ең басты экологиялық мәселені анықтап, төмендегі тапсырмаларды орында:
- таңдап алған мәселе бойынша «Біздің аймақтың экологиялық мәселесі» тақырыбында 3 слайдтан тұратын презентация жасауды жоспарла;
- презентацияның слайдында мәселенің тақырыбы мен сол мәселені сипаттайтын мәтін тер;
- презентацияға қажетті сурет немесе фотосуретті интернеттен ал;
- таңдаған суреттеріңнің сапасын Paint.NET графикалық редакторында түзет. Суретке әсерлер беріп, презентацияға кірістір.
Қалай ойлаймыз. Өзің көріп жүрген мәселені таңда: қыстағы түтін-тұман, өзен жағасындағы қоқыс, көлдердің тартылуы, ағаштардың кесілуі.
Қалай істейміз.
- Бір басты мәселені анықта. Мысалы, Алматы үшін: қыстағы смог.
- Мәселенің 3 жағын жоспарла, әр слайдқа біреуі: мәселе не, неден болады, не істеуге болады.
- Әр слайдқа сурет тап немесе өзің суретке түсір.
- Әр фотоны Paint.NET-те өңде: түс үшін «Кривые», қаласаң көркемдік эффект.
- Презентация жаса (PowerPoint немесе тегін LibreOffice Impress, Google Presentations), 3 слайд жаса.
- Әр слайдта: тақырып, фото және 1–2 сөйлем мәтін.
Жауабы: бір экологиялық мәселе туралы өңделген фотолары бар үш слайдтан тұратын презентация.
👨👩👧 Ата-анаға. Бала мектепке бара жатқанда қандай экологиялық мәселелерді байқайтынын бірге талқылаңыздар. Бөтен адамдардың жүздері мен көлік нөмірлері жоқ фото таңдауға көмектесіңіздер: бұл интернеттегі суреттермен жұмыс істегендегі жақсы әдет.
Жадынама
- Түс — «Коррекцияда», көркемдік — «Эффектілерде».
- Сәтсіз қадамды болдырмау: Ctrl+Z.
- Керемет жоқ: бұлыңғыр фото айыруды үлкейткеннен анық болмайды.
Терминдер: коррекция (түзету), эффект (әсер), қисықтар (кривые, curves), жарықтылық (яркость, bright), контрастность, қанықтылық.