5.1. Компьютерде өзіңе зиян келтірмей қалай жұмыс істеуге болады?

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 бөлім: Компьютер және қауіпсіздік. 98–102-беттер.

Нені үйренесің

• Экран алдында ұзақ отырудың көзге, арқаға және жүйкеге қалай әсер ететінін түсіндіруді.
• Компьютерге тәуелділік деген не екенін және оның қауіпті екенін түсінуді.
• Компьютердің алдына дұрыс отыруды және жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыруды.
• Көзге арналған жаттығуларды және омыртқаға арналған жаттығуларды жасауды.

Ой қозғау

• Компьютер сыныбындағы қандай қауіпсіздік ережелерін еске түсіре аласың? Сымдар мен розеткаларға қол тигізбеу, компьютердің жанында тамақтанбау және су ішпеу, сыныпта жүгірмеу, түзу отыру, компьютерді тек мұғалімнің рұқсатымен өшіру.
• Телефонға ұзақ қарасаң, қандай күйде боласың? Көзің шаршап, «құрғап» қалады, басың ауыруы мүмкін, мойының құрысады.
• Бала түнде ойын приставкасымен ойнап отырған суретте не дұрыс емес? Кеш, қараңғы, ол экранға тым жақын отыр және ұйықтайтын уақыты болса да ұйықтамай отыр.
• Ал бала үстелде ұйықтап қалған суретте ше? Ол шаршағанша отырған: үзіліс жасамаған, үстелі де ретсіз.

Тақырыпты талдаймыз

Көз экраннан неге шаршайды

Монитордағы сурет көптеген ұсақ жарқыраған нүктеден тұрады. Оларға ұзақ қарау — қосулы шамға қарағаныңмен бірдей. Көз сығымдалып, қызарады, қышиды, ал уақыт өте келе көру қабілеті нашарлауы мүмкін.

Оқулықта айтылғандай, зерттеулер нәтижесінде компьютерді ұзақ пайдаланатындардың шамамен 60 %-ында көру қабілетінің нашарлағаны анықталған. Әріптер тым ұсақ болса немесе экран жыпылықтаса, көзге әсіресе ауыр.

💡 Ойынға немесе бейнеге беріліп кеткенде, сен әдеттегіден сирек жыпылықтайсың. Сондықтан көз «құрғайды». Қарапайым кеңес: кейде әдейі бірнеше рет қатарынан жыпылықтап ал.

🌟 Көз дәрігерлері жиі 20–20–20 ережесін кеңес етеді: әр 20 минут сайын 20 секунд бойы алыстағы бір затқа қара (шамамен 6 метр, бұл 20 фут). Бұл оқулықтағы әр 20–25 минут сайын үзіліс жасау ережесімен жақсы үйлеседі.

Арқа неге ауырады

Бір қалыпта ұзақ отырсаң, бұлшық еттер шаршайды. Ал егер бүкірейсең, мойныңды экранға қарай создырсаң немесе ноутбукпен диванда жатсаң, омыртқаға дұрыс емес салмақ түседі. Мектеп оқушыларында осыдан сколиоз (омыртқаның қисаюы) немесе остеохондроз (омыртқа аралық шеміршектердің қабынуы) дамуы мүмкін.

📌 Қозғалмау — арқаның басты жауы. Қозғалмай қанша ұзақ отырсаң, зияны соншалықты көп.

Компьютер «мінезді» неге бұзады

Компьютердің алдында тым көп отырсаң, жүйке жүйесі шаршайды. Адам ашуланшақ болады, есте нашар сақтайды, экраннан басқаның бәрі қызықсыз болады. Ал компьютер «қатып» қалып, суретің немесе жобаң сақталмаса — оқулықтағы суреттегі қыз сияқты орындықты теуіп жібергің келеді.

💡 Жұмысыңды жиі сақтап тұр: көптеген бағдарламада бұл — Ctrl + S пернелер тіркесімі. Шығын аз болса — жүйке де аз тозады.

Ойын ауруға айналғанда

Ойындар миыңның ләззатқа жауап беретін бөліктеріне әсер етеді. Сондықтан олар соншалықты баурап алады. Егер адам сабақты, тамақты, достарын және ұйқыны ұмытып, тек ойын туралы ойласа, бұл — компьютерге тәуелділік. Оқулық тікелей айтады: бұл — ауру.

Қалай дұрыс отырамыз

Оқулықтағы екі суретті салыстыр: сол жақта бала бүкірейіп, мұрнын экранға тығып отыр, оң жақта түзу отыр. Оң жақ суретті дұрыс ететін мыналар.

⚠️ Жиі кететін қате. «Ноутбукті тізеге қойып, диванда жату — қолайлы ғой!» Он минутқа ғана қолайлы. Сосын мойын бүгіліп, арқаға тірек болмайды, экран тым жақын. Ұзақ жұмысқа үстелге отыр.

Көз бен арқаға арналған жаттығулар

Әр 20–25 минут сайын дене жаттығуын жасап отыру керек. Омыртқаға арналған жаттығуларды — әр сағат сайын.

Омыртқаға арналған жаттығулар: алға және артқа еңкейіп-шалқау (1–2 минут) және белді айналдыру (1–2 минут).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Экран ережелерін» тыйым салып емес, бірге келісіңіздер: жұмыс күндері қанша уақыт, демалыс күндері қанша уақыт, түнде телефон қайда жатады. 25 минуттық таймер жақсы жұмыс істейді: сигнал бойынша тұрып, бүкіл отбасымен көзге арналған жаттығу жасаңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Компьютер көру қабілетіне қалай әсер етеді? Көз қызарады, шаршайды, уақыт өте келе көру қабілеті нашарлауы мүмкін.
• Дұрыс емес қалып несімен қауіпті? Омыртқаның қисаюымен (сколиозбен), мойын мен арқаның ауыруымен, бастың ауыруымен.
• Компьютер жүйке жүйесіне қалай әсер етеді? Шаршау, ашуланшақтық пайда болады, есте сақтау нашарлайды, айналаңдағы адамдарға қызығушылық жоғалады.
• Көзден экранға дейінгі қашықтық қандай болуы керек? 50 см-ден кем емес.
• Жаттығуларды қаншалықты жиі жасау керек? Көзге арналғанды — әр 20–25 минут сайын, омыртқаға арналғанды — әр сағат сайын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(нөмірсіз тапсырма: «Ойлан») Компьютерде жұмыс істегенде қандай қауіпсіздік ережелерін сақтау керек? Есіңе түсір.

Қалай ойлаймыз. Техникаға қатысты ережелер (электр, сымдар) және денсаулыққа қатысты ережелер (қалып, үзіліс) бар.

Жауап үлгісі.

• Сымдарға, розеткаларға және компьютердің артқы қабырғасына қол тигізбеу.
• Пернетақтаның жанында тамақтанбау және су ішпеу.
• Түзу отыру, экранға 50 см-ден жақын отырмау.
• Үзіліс жасау және көзге арналған жаттығуды орындау.
• Бірдеңе түтіндесе, ұшқын шықса немесе күйген иіс шықса — бірден ересекке айту.

Жауабы: техникаға қатысты ережелер (сымдар, тамақ, су) және денсаулыққа қатысты ережелер (қалып, қашықтық, үзіліс).

№ 2

(нөмірсіз тапсырма: «Ойлан», 1-сурет) Қауіпсіздік ережелерін сақтамау компьютерді пайдаланушыға қандай зиянын тигізеді? Ойыңды ортаға сал.

Қалай ойлаймыз. Суретте төрт адам бар. Әрқайсысына қара: ол не дұрыс істемей отыр және бұл неге әкеледі?

Жауап үлгісі.

• Бала түнде экранға тақап приставкамен ойнап отыр — ұйқы жетіспейді, көз шаршайды.
• Жасөспірім планшетпен және құлаққаппен креслода жатыр — қалып қисық, мойынға салмақ түседі, қатты дыбыс есту қабілетіне зиян.
• Жігіт үстелде ұйықтап қалған — шамадан тыс шаршау, үзіліс жасалмаған.
• Ер адам ноутбукпен креслода жайрап жатыр, айналасында тамақ қалдықтары — арқа ауырады, қозғалыс аз, дұрыс емес тамақтану.

Жауабы: көз, арқа мен мойын, ұйқы, жүйке зардап шегеді; адам шаршап, ашуланшақ болады.

№ 3

(нөмірсіз тапсырма: «Ойлан») Компьютерде жұмыс істеуді денсаулыққа зиянын тигізбейтіндей етіп қалай ұйымдастыруға болады?

Қалай ойлаймыз. Үш «әлсіз жерді» еске түсір: көз, арқа, жүйке. Әрқайсысына өз ережесін ал.

Жауап үлгісі.

• Көз: экран 50 см-ден жақын емес, жоғарғы жиегі көздің деңгейінен 15–20 см төмен, әр 20–25 минут сайын жаттығу.
• Арқа: арқасы бар орындық, тізе тік бұрышта, табан жерде, әр сағат сайын жаттығу.
• Жүйке: уақытты шектеу, жұмысты жиі сақтау, ұйықтар алдында ойнамау.

Жауабы: дұрыс отыру, мониторды дұрыс қою, үзіліс пен жаттығу жасау, уақытты шектеу.

№ 4

(«Талдау», топпен жұмыс) Бүгінгі таңда балаларды компьютердің алдында тапжылмай отырғызып, тәуелді ететін қандай бағдарламаларды (ойын, әлеуметтік желі және т.б.) атай аласыңдар? Талдаңдар. Себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мұнда жалғыз дұрыс жауап жоқ. Адал бол, ал себебін түсіндіру үшін ойындар мидың «ләззат орталығына» әсер ететінін еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Ойындар: Minecraft, онлайн-ойындар, телефондағы ойындар. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер: Instagram, TikTok, YouTube, WhatsApp, Telegram.
• Себебі: ойындарда әрдайым келесі деңгей, жаңа сыйлық, жарыс бар; ал лента шексіз және жаңа бейнелер өздігінен шыға береді, сондықтан тоқтау қиын. Оларды дәл адамды ұстап тұру үшін жасайды.
• Маған ұнайтыны — оқу бағдарламалары мен достармен сөйлесу, бірақ уақытты қадағалап отыру керек.

Жауабы: әркімнің өз тізімі; ойындар мен әлеуметтік желілер тәуелді етеді, өйткені олар «ләззат орталығына» әсер етеді, шексіз лентамен және жаңа сыйлықтармен ұстап тұрады.

№ 5

(«Жинақтау», жұппен жұмыс) Төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер. 1. Компьютермен жұмыс барысында нені істеуге болмайды? 2. Компьютерде жұмыс істеген кезде қауіпсіздік ережелерін сақтамаудың адамға әсері қандай? 3. Компьютердің зиянды әсерінен қалай қорғану керек?

Қалай ойлаймыз. Үш сұрақ — жауаптың үш бөлігі: «болмайды» → «не болады» → «қалай қорғанамыз».

Жауап үлгісі.

Жауабы: кестені қара: экранға жақын отыруға, бүкірейуге, сағаттап қозғалмай отыруға және пернетақта үстінде су ішуге болмайды; дұрыс қалып, үзіліс және уақытты шектеу қорғайды.

№ 6

(«Бағалау») Компьютердің алдында бір күнде, бір аптада, бір айда қанша уақыт отыратыныңды есепте. Компьютерді пайдаланатын уақытың қауіпсіздік ережесіне қайшы келмей ме?

Қалай ойлаймыз. Алдымен бір күндегі уақытты қос, содан кейін аптаға (×7) және айға (×30) көбейт. Одан кейін өз уақытыңды ережемен салыстыр: үзіліссіз ұзақ отырмау, әр 20–25 минут сайын жаттығу.

Шешуі (мысалда).

• Бір күнде: 3 сағат = 180 минут.
• Бір аптада: $3 \cdot 7 = 21$ сағат.
• Бір айда (30 күн): $3 \cdot 30 = 90$ сағат.
• Салыстыру: 3 сағатта әр 20–25 минут сайын үзіліс жасау керек, яғни шамамен 7–9 рет. Егер сен үзіліссіз отырсаң — ереже бұзылған.

Жауабы: әркімнің өз есебі; мысалда: күніне 3 сағат, аптасына 21 сағат, айына 90 сағат. Егер үзіліс жасамасаң және арқаға жаттығу істемесең — бұл ережеге қайшы келеді.

№ 7

(«Үй тапсырмасы») Өзіне зиян келтірмеу үшін бір күнде компьютердің алдында отыратын уақытыңды жоспарла, 1-кестені толтыр.

Қалай ойлаймыз. Алдымен жұмыс түрлері бойынша уақытты қос. Содан кейін болжа: осы уақытта жаттығуға неше үзіліс керек еді?

Шешуі (жоғарыдағы мысалда).

• Жалпы уақыт: 40 + 60 + 10 + 20 + 50 = 180 минут = 3 сағат.
• Көзге арналған жаттығу әр 20–25 минут сайын керек: 180 минутта шамамен 7–9 рет, әрқайсысы 2–3 минут, барлығы шамамен 20 минут.
• Омыртқаға арналған жаттығулар — әр сағат сайын: 3 рет, әрқайсысы 2–4 минут, барлығы шамамен 10 минут.
• Қол буындарына арналған жаттығулар: мысалы, 5 минут.

1-кесте (мысал).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кестені баламен бірге нақты күн бойынша толтырыңыздар. Көптеген телефонда экран уақытының кіріктірме статистикасы бар — оны баланың өзі «санаған» уақытпен салыстыру қызық.

Жауабы: әркімнің өз кестесі; мысалда — компьютердің алдында 3 сағат және жаттығуға шамамен 35 минут.

Жадынама

• Экраннан көз, арқа және жүйке зардап шегеді.
• Түзу отыр: тізе тік бұрышта, табан жерде, экран — 50 см-ден жақын емес.
• Әр 20–25 минут сайын — көзге жаттығу, әр сағат сайын — арқаға жаттығу.
• Жүйкелеме деп, жұмысыңды жиі сақтап тұр.
• Ойынсыз «жаның қиналса» — бұл ересектермен сөйлесуге себеп.

Шағын тест