5.4. Компьютердегі деректі қалай қорғауға болады?

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 бөлім: Компьютер және қауіпсіздік. 111–115-беттер.

Нені үйренесің

• Құжатқа неге пароль керек екенін және «файлды шифрлау» дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• Word мәтіндік редакторында (және тегін бағдарламаларда) құжатқа пароль қоюды.
• Сенімсіз, сенімді және өте сенімді парольді ажыратуды.
• Бес ереже бойынша күшті пароль ойлап табуды және оны ұмытпауды.

Ой қозғау

• «Ақпаратты қорғау» дегеніміз не? Ақпаратты қалай қорғауға болады? Бұл — сенің деректеріңді бөтен адамдар көрмейтіндей, өзгертпейтіндей немесе ұрламайтындай ету жолдары.
• Ертеде адамдар ақпаратты қорғау үшін қандай әдістерді қолданған? Күнделікті құлыптап жасырған, шифрмен жазған (1.3-сабақтағы Цезарь шифры сияқты), хаттарды мөрмен бекіткен, сейфті күзеткен.
• Ақпаратты қорғаудың қандай заманауи тәсілдерін білесің? Логин мен пароль, PIN-код, саусақ ізі, бет-әлпетті тану, телефондағы графикалық кілт.
• Ақпаратты логин-пароль арқылы қорғаудың маңызы жайлы не білесің? Логин сенің кім екеніңді айтады, ал пароль бұл шынымен сен екеніңді дәлелдейді. Парольсіз сенің поштаңа немесе ойыныңа кез келген адам кіре алады.
• Компьютерде жасаған құжаттарыңды қорғаудың қандай жолдарын білесің? Оған пароль қою, өз есептік жазбаңда сақтау, компьютерді қосулы күйде қараусыз қалдырмау.

Тақырыпты талдаймыз

Құжатқа неге құлып керек

Елестетші: сен компьютерде күнделік жүргізесің, ал сол компьютерде ағаң, әпкең және анаң да отырады. Сенің жазғандарыңның бәрі бөтен көзге арналмаған. Мұндай мәліметтерді құпия дейді, яғни жасырын, жеке.

Қорғаудың ең оңай жолы — файлға пароль қою. Одан кейін бағдарлама құжатты шифрлайды: мәтінді таңбалардан тұратын «ұйпалақ» ете салады. Оны тек дұрыс парольді енгізсең ғана ашуға болады.

💡 1.3-сабақтағы Цезарь шифры мен Word-тағы пароль — туыс. Екі жағдайда да мәтін түсініксіз таңбалар жиынына айналады, ал «кілтті» тек сен білесің.

Word-та парольді қалай қоямыз

Оқулықта Word 2010 көрсетілген. Реті мынадай: алдымен құжатты жаз және сақта, содан кейін ғана пароль қой.

⚠️ Жиі кететін қате. «Парольді ұмытып қалсам, Word-тан еске салуын сұраймын». Болмайды! Word тікелей ескертеді: ұмытылған парольді қалпына келтіру мүмкін емес. Тағы бір нәрсе: парольде әріптің регистрі маңызды, Kot пен kot — әртүрлі парольдер.

💡 Word-тың жаңа нұсқаларында жол дерлік сондай: Файл → Сведения → Защита документа → Зашифровать с использованием пароля. Word болмаса, тегін LibreOffice Writer жарайды: Файл → Сохранить как арқылы сақтағанда «Сохранить с паролем» белгісін қой.

Күрделі пароль және қарапайым пароль

Қарапайым парольді оңай таңдауға болады. Нұсқаларды бір-бірлеп аса жылдам қайталайтын бағдарламалар бар. Сондықтан пароль оны табуға да, тез іріктеп шығаруға да болмайтындай болуы керек.

Парольдің үш негізгі сипаттамасы бар:

🌟 Бұзушыда қанша нұсқа бар екенін санайық. 4 цифрлы PIN-код — небәрі 10 000 нұсқа. 8 кіші латын әрпінен тұратын пароль — шамамен 200 миллиард. Ал 8 таңбада бас және кіші әріптер мен цифрлар (62 таңба) бола алса — 200 триллионнан асады!

Сенімді пароль құрастырудың 5 ережесі

📌 5 ереже:

1. Парольдің ұзындығы 8 таңбадан кем болмасын.
2. Парольде бос орындар пайдаланба.
3. Латын әріптерінен басқа әріптер қолданба (кириллица да, қазақ әріптері де болмасын).
4. Парольде бас әріптер, кіші әріптер және сандарды қолдан.
5. Парольде арнайы таңбаларды бірге қолдан: ` ~ ! @ # % ^ & * ( ) _ + - = { } | [ ] \ : " ; ' < > ? , . /

Пароль күрделілігінің 3 деңгейі

• Сенімді емес — бір тіркелімдегі (регистр) әріптерден немесе тек сандардан тұратын парольдер. Мысалы: qwerty, 123456.
• Сенімді — 8 және одан көп таңбадан тұратын, тек бір тіркелімдегі әріптер мен сандардан құралған парольдер. Мысалы: almaty2014.
• Өте сенімді — 8 және одан да көп таңбадан тұратын, тіркелімдегі әртүрлі әріптерден, сандармен арнайы таңбалардан құралған парольдер. Мысалы: Dombra#7kz!.

💡 Күрделі парольді қалай есте сақтауға болады? Бір сөйлемді алып, одан «код» жаса. «Мен сағат 7-де бешбармақ жегенді жақсы көремін!» → сөздердің бірінші әріптері латынша + сан + таңба: Ms7bzhzhk!. Саған түсінікті, ал басқаларға — жоқ.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен қарапайым ережелер туралы келісіңіз: парольді достарға айтпайды, монитор жанындағы жапсырмаға жазбайды, пошта мен ойынға әртүрлі пароль қояды. Баланың есте сақтауы қиын болса, бірге қағаздан «парольдер дәптерін» жасап, оны үйде сенімді жерде сақтауға болады.

Құлыптағы күнделік

Бұрын адамдар қағаз күнделікке өмірі, достары, құпиялары туралы жазып, оларды бөтен көзден жасырған. Қазір электронды күнделік жүргізіп, оны парольмен жабуға болады — бұл кішкентай құлыпты күнделік сияқты, тек одан сенімдірек.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Құжатқа пароль қойғанда оған не болады? Ол шифрланады: парольсіз оны ашу мүмкін емес.
• Word 2010-да парольді орнатуға қандай жол апарады? Файл → Сведения → Защитить документ → Зашифровать паролем.
• Парольдің үш сипаттамасын ата. Күрделілігі, ұзындығы, белгісіздігі.
• Сенімді парольде неше таңба болуы керек? Кемінде 8.
• «Өте сенімді» пароль «сенімдіден» немен ерекшеленеді? Онда әртүрлі тіркелімдегі әріптер және арнайы таңбалар бар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан» — Word 2010 құжатына парольді қалай орнатуға болады?) Құжатқа парольді қалай қоятынын қадамдап айтып бер.

Қалай ойлаймыз. Есіңе түсір: алдымен құжат сақталуы керек. Содан кейін «Файл» мәзірінде «Сведения» бөлімін іздейміз.

Шешуі.

1. Word-ты іске қос: Пуск (Іске қосу) → Все программы (Барлық программалар) → Microsoft Office → Microsoft Word 2010.
2. Мәтін жазып, құжатты түсінікті атпен сақта.
3. Файл → Сведения → Защитить документ → Зашифровать паролем.
4. «Шифрование документа» терезесіне парольді енгіз, ОК бас, парольді қайталап енгіз, тағы ОК бас.
5. Файлды сақтап, жап. Тексер: ашқанда «Пароль» терезесі шығады.

Жауабы: Файл → Сведения → Защитить документ → Зашифровать паролем, парольді екі рет енгізіп, құжатты сақтау.

№ 2

(«Практикада қолдану»: «Электрондық жеке күнделік») Word-та күнделік жасап, оны «Күнделік» деген атпен сақта және парольмен жап.

Қалай ойлаймыз. Бұл № 1-дегі қадамдар, тек нақты мазмұнмен.

Қалай істейміз. Жоғарыдағы виджеттегі қадамдарды орында. Егер сенде LibreOffice Writer болса, 3-қадамда сақтау кезінде «Сохранить с паролем» белгісін қой.

Жауабы: күтілетін нәтиже — «Күнделік» файлы, ол тек парольді енгізгеннен кейін ашылады; пароль енгізу өрісінде нүктелермен жасырылған.

№ 3

(«Жинақтау», топпен жұмыс) Парольдің сипаттамасы мен пароль таңдау ережесін пайдаланып, 5 түрлі сенімді пароль құрастырыңдар. Оны қорғаудың жолдарын ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр парольді бес ереже бойынша тексер: ұзындығы 8+, бос орын жоқ, тек латын, бас және кіші әріптер, сандар, арнайы таңбалар бар.

Жауап үлгісі.

⚠️ Бұл парольдерді енді бәрі көрді — өзіңе басқаларын ойлап тап!

Парольді қалай қорғауға болады:

• оны ешкімге, тіпті ең жақын досыңа да айтпа;
• компьютердің жанындағы жапсырмаға жазба;
• әртүрлі сайттар мен файлдарға — әртүрлі пароль қой;
• біреу экранға қарап тұрғанда парольді енгізбе;
• парольді анда-санда ауыстырып тұр.

Жауабы: ережелер бойынша бес пароль (8+ таңба, латын, әртүрлі тіркелім, сандар, арнайы таңбалар) және қорғау жолдары: құпия ұстау, көрінетін жерге жазбау, қайталамау, ауыстыру.

№ 4

(«Талдау», жұппен жұмыс) Қандай ақпарат құпияға жатады? Өз қызметінде құпиялық талап ететін қандай салаларды білесіңдер? Не үшін бұл салаларда құпиялық қолданылады? Мысал келтіріңдер. Қандай құжаттарыңды құпия деп санайсыңдар? Себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Бұл мәліметтерді бөтен адам білсе, не болатынын ойлан.

Жауап үлгісі.

• Құпия ақпарат: парольдер, банк картасының PIN-коды, үй мекенжайы, телефон нөмірі, медициналық деректер, жеке хаттар мен күнделік.
• Салалар: банктер (клиенттердің ақшасы), ауруханалар (науқастардың диагноздары), әскер мен полиция (елдің қауіпсіздігі), мектеп (оқушылардың бағалары мен жеке істері), бизнес (фирманың құпиялары).
• Неге: бөтен адамдар бұл деректерді білсе, ақшаны ұрлауы, адамды алдауы немесе оған зиян келтіруі мүмкін.
• Менің құпия құжаттарым: поштам мен ойындарымның парольдері, күнделігім, барлығына көрсеткім келмейтін фотолар, үй мекенжайым.

Жауабы: жеке, ақшалай, медициналық және қызметтік мәліметтер құпия; банктерге, ауруханаларға, әскерге, мектептерге және фирмаларға құпиялық деректер зиян үшін пайдаланылмауы үшін керек.

№ 5

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 1) Адам не үшін құжаттарына пароль қояды?

Қалай ойлаймыз. Құжатты кез келген адам ашса, не болуы мүмкін?

Жауабы: бөтен адамдар жеке немесе құпия ақпаратты оқымауы және өзгертпеуі үшін.

№ 6

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 2) Құжатқа пароль қоюдың қандай тиімді және тиімсіз жақтары бар?

Қалай ойлаймыз. Пароль қорғайды, бірақ саған да уайым қосады.

Жауап үлгісі.

Жауабы: тиімді жағы — құжат қорғауда; тиімсіз жағы — ұмытылған парольді қалпына келтіруге болмайды және парольді әр жолы енгізу керек.

№ 7

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 3) Не себепті құжаттарға сенімді пароль таңдау маңызды?

Қалай ойлаймыз. Парольдерді іріктейтін бағдарламаларды еске түсір.

Жауабы: қарапайым парольді тез болжайды немесе бағдарламамен іріктеп табады, сонда қорғаудың пайдасы болмай қалады. Сенімді парольді табу өте қиын, сондықтан деректер қауіпсіз болады.

№ 8

(«Үй тапсырмасы») Төменде берілген парольдерді күрделілігіне қарай жікте: 1) mvzbvf; 2) 83cpz[]BgA; 3) tklgrdd; 4) 2#T9!UPPd4; 5) BLJU98JYH.

Қалай ойлаймыз. Әр парольдің ұзындығын санап, оның ішінде қандай таңбалар бар екенін қара: кіші, бас әріптер, сандар, арнайы таңбалар. Содан кейін деңгейін анықта.

Шешуі.

Соңғы екеуі бірдей ұзындықта және таңба түрлерінің жиыны да бірдей, сондықтан күрделілігі бойынша олар шамамен тең.

Жауабы: 1) mvzbvf → 3) tklgrdd → 5) BLJU98JYH → 2) 83cpz[]BgA және 4) 2#T9!UPPd4 (екі ең күрделісі, шамамен тең).

Жадынама

• Алдымен құжатты сақта, содан кейін пароль қой.
• Құжаттың ұмытылған парольін қалпына келтіруге болмайды.
• Бес ереже: 8+ таңба, бос орынсыз, тек латын, әртүрлі тіркелім мен сандар, арнайы таңбалар.
• Парольдің үш сипаттамасы: күрделілігі, ұзындығы, белгісіздігі.

Шағын тест