5.3. Интернетте жұмыс істеу қаншалық қауіпті?

Информатика, 5 сынып. Оқулық: Қадырқұлов Р. А., Нұрмұханбетова Г. К. (Алматыкітап баспасы, 2023). 5 бөлім: Компьютер және қауіпсіздік. 107–110-беттер.

Нені үйренесің

• Авторлық құқық пен плагиат дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• Интернеттегі әр суреттің, әннің, мақаланың өз иесі бар екенін түсінуді.
• Интернеттен ақпаратты дұрыс алуды: дереккөзге сілтеме жасап.
• Қандай материалдарды еркін пайдалануға болатынын білуді.
• Өз құжатыңда дереккөздер тізімін рәсімдеуді.

Ой қозғау

• Үй тапсырмасын орындай алмасаң, не істейсің? Оқулықты қайта оқимын, ата-анамнан немесе достарымнан сұраймын, интернеттен түсіндірмесін іздеймін.
• Сен тамаша сурет салдың, ал сыныптасың оны желіге өз атымен салып қойды. Не сезінесің? Реніш сезінемін: бұл — менің еңбегім, ал мақтауды басқа адам алып жатыр.
• Интернеттен тыңдап отырған ән кімдікі? Оның авторы мен орындаушысынікі, оны жүктеп салған адамдікі емес.

Тақырыпты талдаймыз

Әрнәрсенің өз авторы бар

Оқулықтағы суретке қарашы: бірнеше бала бір картинаны көшіріп салып жатыр; екі бала бір кітапты қарап тұр; ер адам планшеттегі графиктерді көрсетіп тұр, ал жігіт оларды телефонмен түсіріп алып жатыр. Бәрінде біреу өзгенің еңбегін пайдаланып жатыр.

Интернеттегі дерлік бәрінің иесі бар: әр сурет, мақала, ән, фильм, ойын, бағдарлама. Бұл — зияткерлік меншік, яғни адамның өз ақылымен, таланттымен жасаған дүниесі. Мұндай туындыларды авторлық құқық туралы заң қорғайды.

📌 Авторлық құқық — автордың өз туындысына құқығы: оны кім, қалай және қайда пайдалана алатынын автордың өзі шешеді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Интернетте тегін жатыр екен, демек, қалағанымша ала беруге болады». Олай емес! Ашық қолжетімділік «қарауға болады» дегенді білдіреді, «иемденуге болады» дегенді емес.

Плагиат дегеніміз не

Бұл сөз латын тілінен келген: plagio — «ұрлау, ұрлық». Плагиат — біреудің мәтінін, суретін немесе жұмысының бір бөлігін, қайдан алғанын көрсетпей, өзінікі деп жариялау.

Бұл қалай болады: біреу мақаланы жүктеп алып, автордың атын көрсетпей өз блогына салады. Басқалары одан көшіріп алады. Бір аптадан кейін мақала жүздеген сайтта жүреді, ал нағыз автордың бұл — өзінің жұмысы екенін дәлелдеуі қиын болады. Ал біреудің еңбегіне сүйеніп ақша тапса, автор өз құқығын сот арқылы қорғай алады.

Өзгенің дүниесін адал қалай алуға болады

Егер интернеттен бір нәрсені өзіңе — көру, тыңдау, оқу үшін сақтасаң, заң бұзылмайды. Ал оны басқаларға көрсеткің келсе (сайтта, блогта, әлеуметтік желіде, баяндамада), қайдан алғаныңды көрсету керек.

📌 Алтын ереже: өзгенің еңбегін құрметте. Музыканы, суреттерді, ойындар мен бағдарламаларды заңсыз көшіру — ұрлық, тіпті ештеңені «алып кетпесең» де.

💡 Сілтеме жасаған күннің өзінде де біреудің туындысын сәл өзгертіп, өз атыңнан шығаруға болмайды.

Нені еркін алуға болады

Авторлық құқықпен қорғалмайды:

• ресми құжаттар: заңдар, сот шешімдері және олардың ресми аудармалары;
• мемлекеттік рәміздер мен белгілер: тулар, елтаңбалар, эмблемалар, ордендер, банкноттар;
• халық өнерінің туындылары: нақты авторы жоқ халық ертегілері, әндері, жұмбақтары;
• оқиғалар мен фактілер туралы хабарламалар (мысалы, «Астанада қар жауды»);
• қысқаша атаулар мен ұрандар.

🌟 Өз жұмыстарын пайдалануға өздері рұқсат беретін авторлар да бар. Creative Commons белгісі бар суреттерді немесе еркін лицензиялы фотобанктерден (мысалы, Wikimedia Commons) іздеп көр. Бірақ онда да ереже бойынша авторды көрсету сұралады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жақсы үйдегі әдет: кез келген баяндаманың немесе презентацияның соңына мәтіндер мен суреттер қайдан алынғанын жазып қою. Бала жұмысын біткен соң одан сұраңыз: «Бұл сурет қайдан? Сілтемесі қайда?»

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Авторлық құқық дегеніміз не? Автордың өз туындысы қалай пайдаланылатынын шешу құқығы.
• Плагиат дегеніміз не? Біреудің жұмысын дереккөзге сілтемесіз пайдалану, оны өзінікі деп көрсету.
• Интернеттегі ақпаратты адал қалай пайдалануға болады? Авторды және © белгісін көрсету, дереккөзді атау, тікелей сілтеме беру.
• Нені еркін алуға болады? Заңдар мен ресми құжаттарды, мемлекеттік рәміздерді, халық өнерін, фактілер туралы хабарламаларды, ұрандарды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан» — 1-сурет) 1-сурет не туралы әңгімелейді?

Қалай ойлаймыз. Үш көріністің ортақ жері не? Жұмысты кім жасады, оны кім пайдаланып жатыр?

Жауап үлгісі. Барлық суретте адамдар өзгенің еңбегін пайдаланып жатыр: суретшілер бір картинаны көшіріп салады, балалар бір кітапты оқиды, жігіт планшеттегі біреудің графиктерін телефонға түсіріп алады. Сурет сұрақ қояды: мұны қашан істеуге болады, ал қашан бұл өзгенің жұмысын иемдену болады?

Жауабы: кез келген жұмыстың өз авторы бар екені және оны адал пайдалану керегі туралы.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан») Үй тапсырмасын өзің орындай алмасаң, не істейсің?

Жауап үлгісі. Параграфты қайта оқимын, талданған мысалдарды қараймын, ата-анамнан немесе сыныптасымнан сұраймын, интернеттен түсіндірмесін іздеймін. Дайын жауапты көшіріп жазбаймын: қалай шешілетінін түсініп, өзім орындаймын.

Жауабы: түсіндірмесін іздеп, өзім түсінемін, көшіріп жазбаймын.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан») Тапсырмалар мен жобаларды орындауда интернеттен алынған ақпаратты қалай пайдаланасың?

Жауап үлгісі. Іздеу жүйесінен іздеймін, екі-үш сайтты салыстырамын, ең бастысын таңдап, өз сөзіммен айтып беремін. Суреттерді қайдан алғанымды көрсетіп аламын. Жұмыстың соңына сайттар тізімін жазамын.

Жауабы: табамын, тексеремін, өз сөзіммен айтамын және дереккөздерді көрсетемін.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан») «Авторлық құқық» деген не?

Жауабы: бұл — автордың өз туындысына (мәтінге, суретке, музыкаға, фильмге, бағдарламаға) құқығы: оны кім және қалай пайдалана алатынын тек автордың өзі шешеді.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан») Не себепті интернеттен алынған ақпаратқа сілтеме жасау керек?

Қалай ойлаймыз. Автор туралы да, жұмысыңды оқитын адам туралы да ойлан.

Жауап үлгісі.

• Авторды құрметтеу және оның құқығын бұзбау үшін.
• Оқырман фактілердің қайдан алынғанын тексере алуы үшін.
• Жұмысың плагиат деп саналмауы үшін.

Жауабы: сілтеме нағыз авторды көрсетеді, ақпаратты тексеруге мүмкіндік береді және сені плагиат жасадың деген айыптан қорғайды.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан» — «Интернеттегі ақпаратты заңды бұзбай қалай пайдалануға болады?»)

Жауабы: өзіңе пайдалану үшін — еркін; басқаларға көрсету үшін — авторды және © белгісін көрсету, дереккөзді атау және түпнұсқаға тікелей сілтеме беру. Біреудің жұмысын өзгертіп, өз атыңнан шығаруға болмайды.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз: «Ойлан» — «Интернеттегі қандай материалдар авторлық құқықпен қорғалмайды?»)

Жауабы: ресми құжаттар (заңдар, сот шешімдері) және олардың ресми аудармалары; мемлекеттік рәміздер мен белгілер (тулар, эмблемалар, ордендер, банкноттар); халық өнерінің туындылары; оқиғалар мен фактілер туралы хабарламалар; қысқаша атаулар мен ұрандар.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз: «Практикада қолдану») Отан, туған жер туралы өлеңі және еліміздің кең байтақ жерін, табиғатын бейнелейтін суреті бар мәтіндік құжат дайында. Төменіне өзің алған сайттарға сілтемелерді жаз.

Қалай істейміз.

Сілтемені қалай рәсімдейміз (оқулықтағы үлгідей):

Дереккөздерге сілтеме:

1. https://bilim-all.kz/olen/3274-Tugan-zher

Күтілетін нәтиже. Құжат: тақырып «Туған жер», автордың аты көрсетілген өлең (оқулықта — Қасым Аманжолов), сурет, ал төменде сайт мекенжайлары бар дереккөздер тізімі, оқулықтағы 2-суреттегідей.

⚠️ Сілтемесіз әдемі құжаттың өзі плагиат деп саналады.

Жауабы: өлеңі, суреті, авторы және дереккөздер тізімі бар дайын құжат.

№ 9

(«Талдау-жинақтау», топпен жұмыс) Ақпаратты заңсыз көшіру (плагиат) мен авторлық құқық жайлы талдай отырып, құрдастарыңның плагиат жасамауы үшін бірнеше тармақтан тұратын ереже жобасын ұсыныңдар.

Қалай ойлаймыз. Ережелер қысқа, түсінікті және орындауға болатындай болсын. Әрқайсысын етістіктен баста.

Жауап үлгісі. «Адал оқушы кодексі»

1. Өз сөзіңмен жаз: оқы — жап — айтып бер.
2. Дәйексөз алсаң — тырнақшаға ал және авторды көрсет.
3. Әр суреттің астына немесе жұмыстың соңына дереккөзге сілтеме жаз.
4. Біреудің сурет, фото, өлеңін өзіңдікі деп көрсетпе.
5. Еркін лицензиясы бар суреттерді ізде.
6. Біреудің фотосын рұқсатынсыз жариялама.
7. Қателессең — түзет: сілтеме қос немесе өзгенің дүниесін өшір.

Жауабы: 5–7 ереже тізімі: өз сөзің, тырнақша, сілтемелер, өзгенің еңбегін құрметтеу.

№ 10

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 1) Плагиат жайлы не білесің?

Жауабы: плагиат (латынның plagio — «ұрлау» сөзінен) — біреудің жұмысын немесе оның бір бөлігін автор мен дереккөзге сілтемесіз өзінікі деп көрсету. Авторлық құқықты бұзғаны үшін заң бойынша жауап береді.

№ 11

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 2) Егер досың фотосуретіңді сенің рұқсатыңсыз әлеуметтік желідегі парақшасына орналастырса, онда сен не істер едің?

Қалай ойлаймыз. Алдымен — сабырмен сөйлесу. Көмектеспесе — үлкендерді шақыру және әлеуметтік желінің өз құралдарын пайдалану.

Жауап үлгісі.

1. Досыма маған бұл ұнамайтынын сабырмен айтып, фотоны өшіруін сұраймын.
2. Фотолар менікі екенін, оларды тек менің келісіммен жариялауға болатынын түсіндіремін.
3. Өшірмесе — ата-анама немесе мұғалімге айтамын және әлеуметтік желідегі шағымдану түймесі арқылы жариялауға шағым жасаймын.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Жарияламас бұрын сұра» ережесін талқылаңыз: ол екі жаққа да жұмыс істейді — бөтеннің фотосына да, баланың өзі жариялайтын достарының фотосына да қатысты.

Жауабы: фотоны өшіруін сұраймын және себебін түсіндіремін; көмектеспесе — үлкендерге айтып, әлеуметтік желіге шағым жасаймын.

№ 12

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 3) Интернеттен біреудің еңбегін неге рұқсатсыз көшіруге болмайды?

Жауабы: жұмыстың өз авторы бар, ол уақыты мен күшін жұмсаған. Егер оны рұқсатсыз пайдаланса (әсіресе жарияласа немесе сатса), автор лайықты мойындалудан және табыстан айырылады. Заң бойынша бұл — авторлық құқықты бұзу, мәні бойынша — ұрлық.

№ 13

(«Ойлануға берілген сұрақтар», 4) Егер интернеттен алынған деректерді өз сайтыңа жариялағаннан кейін ғана барып плагиат екенін білсең, одан кейінгі іс-әрекетің қандай болады?

Жауап үлгісі.

1. Бірден нағыз автор мен дереккөзді табамын.
2. Автордың атын және түпнұсқаға сілтемені қосамын, ал автор қарсы болса — материалды өшіремін.
3. Автор білсе — одан кешірім сұраймын.
4. Енді дереккөзді жарияламас бұрын тексеретін боламын.

Жауабы: қатені түзету: автор мен сілтемені көрсету немесе материалды өшіру, кешірім сұрау және бұдан былай алдын ала тексеру.

№ 14

(оқулықта нөмірсіз: «Үй тапсырмасы») «Қазақстанда авторлық құқықтың дамуы» деген тақырыпта шағын эссе жаз.

Қалай ойлаймыз. Жоспар: авторлық құқық деген не → оның бұрынғы жағдайы және заң → бүгінгі интернет заманында қандай міндет бар → сенің қорытындың. Интернеттен «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңын тауып оқуға болады, сілтеме жасауды ұмытпа!

Жауап үлгісі.

Авторлық құқық — адамның өз туындысына құқығы. Қазақстан тәуелсіздік алған соң, елімізде авторлардың еңбегін қорғайтын арнайы заң қабылданды — «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ол кітаптарды, әндерді, фильмдерді, суреттерді, фотоларды және компьютерлік бағдарламаларды қорғайды. Интернет дамыған сайын құқықты сақтау мәселесі күрделене түсті: бір басқан түйме арқылы кез келген суретті көшіруге болады. Дегенмен автор өз жұмысын кім және қалай пайдаланатынын әлі де өзі шешеді. Заңдарды, мемлекеттік рәміздерді, халық ертегілері мен әндерін еркін пайдалануға болады. Мен өзгенің мәтінін немесе суретін баяндамама алсам, автордың атын және дереккөзге сілтемені міндетті түрде көрсетемін. Өзгенің еңбегін құрметтеу — өзіңді құрметтеу деп ойлаймын: өйткені бір күні мен де автор боламын.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: заңды атау, мысалдар және өз қорытындың.

Жадынама

• Интернеттегі дерлік бәрінің өз авторы бар.
• Өзіңе сақтауға болады, жариялау — тек сілтемемен.
• Өзгенің дүниесін өзгертіп, өзіңдікі деп көрсетуге болмайды.
• Жұмыстың соңында — дереккөздер тізімі.
• Еркін: заңдар, мемлекеттік рәміздер, халық өнері, фактілер.

Шағын тест