Қымбатты оқушылар! Кіріспе
Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 3–5-беттер.
Нені үйренесің
- 5-сыныптағы Қазақстан тарихы не туралы екенін айтып беруді: алғашқы адамдардан алғашқы мемлекеттерге дейін.
- Үш үлкен дәуірді атауды: тас дәуірі, қола дәуірі, темір дәуірі.
- Тарихтағы себеп пен салдар деген не екенін түсінуді.
- Археология не істейтінін және онсыз біз ежелгі заман туралы деярлік ештеңе білмейтінімізді түсіндіруді.
- Ежелгі адамдардың іздері табылған Қазақстанның аты шыққан жерлерін атауды: Таңбалы, Үстірт, Қаратау, Есік, Берел.
Ой қозғау
- Біздің ел аумағы жағынан әлемде нешінші орында? Қазақстан әлем елдері арасында 9-орында.
- Қазақстанда қанша халық өмір сүреді? 100-ден астам ұлт өкілдері.
- Алғашқы адамдар құралдарды неден жасады? Тастан, ағаштан және сүйектен. Сондықтан ең ежелгі дәуірді тас дәуірі деп атаған.
- Мұражай деген не? Ескі заттарды сақтайтын және көрсететін орын. Олардың көбін археологтар тапқан.
Тақырыпты талдаймыз
Миллиондаған жылға созылған саяхат
Уақыт машинасын елестет. Түймені басасың да, артқа ұшасың: атаңның балалық шағынан, батырлар мен хандардан, ежелгі қалалардан өтіп... Адамдар үй салуды әлі білмейтін жерге барып түсесің. 5-сынып оқулығы дәл осы жерден басталады.
Мектепте әр келесі жылы біздің заманымызға жақындай түсесің. Ал 5-сыныпта — ең басы: Қазақстанның ежелгі тарихы.
Үш дәуір: тас, қола, темір
Тарихшылар алыс өткенді адамдар басты құралдарды неден жасағанына қарай бөледі.
💡 «Б.з.б.» — «біздің заманымызға дейін» дегенді білдіреді. Біздің заманымыз 1-жылдан басталады да, одан жылдар алға қарай жүреді: 1, 2, … 2026. Ал біздің заманымызға дейінгі жылдарды кері қарай санайды: б.з.б. 100 жыл б.з.б. 50 жылдан бұрын болған. Сан үлкен болған сайын, соғұрлым көне!
Тас дәуірінің қалғандарынан қаншалықты ұзақ екеніне қара. Әр жолақ — дәуірдің шамамен қанша уақытқа созылғанын көрсетеді.
🌟 Адамзаттың бүкіл тарихы бір күнге сыйса, тас дәуірі 24 сағаттың дерлік бәрін алар еді. Қола мен темір — түн ортасына дейінгі соңғы секундтар!
Себеп → салдар
Тарихшы детективке ұқсайды: ол бір нәрсенің неге болғанын іздейді. Мысалы, ауа райы суыды — адамдарға терінен киім тігіп, баспана салуға тура келді. Мұздықтар еріп, жерді су басты — адамдар балық аулап, қайық пен тор ойлап тапты.
Міне, мемлекеттің пайда болуына әкелген ұзын тізбек. Әр буын — келесісінің себебі.
Археология: жер астынан келген тарих
Алғашқы адамдарда жазу болмады. Олар туралы біз қалай білеміз? Бізге археология көмектеседі — өткенді заттар арқылы зерттейтін ғылым: құралдар, әшекейлер, баспана қалдықтары, қабірлер. Мұндай заттарды заттай дерекнамалар деп атайды.
Кейбір олжалар тек тамақ пен аң аулау туралы емес, ежелгі адамдардың ойы мен арманы туралы да айтады:
- Таңбалы шатқалындағы петроглифтер — жартастағы суреттер (Алматы облысы);
- Үстірттен және Қаратау тауларынан табылған жәдігерлер;
- Есік және Берел қорғандарынан табылған «аң стилінде» жасалған заттар — алтыннан, ағаштан, сүйектен жасалған аң мүсіншелері.
🌟 Таңбалы петроглифтері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Ондағы жартастарда бес мыңнан астам сурет бар: адамдар, өгіздер, жылқылар және жұмбақ «күн басты» құдайлар.
🌟 Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» Қазақстанның символына айналды. Оның мүсіні Алматыдағы Тәуелсіздік монументінде тұр.
👨👩👧 Ата-анаға. Жылды отбасылық экскурсиядан бастаңыздар: Алматыдағы Орталық мемлекеттік музей, Астанадағы Ұлттық музей (Алтын зал) немесе өз қалаңыздың өлкетану музейі. Баладан сұраңыз: «Мұндағы ең көне зат қайсы? Ол неден жасалған?»
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- 5-сыныпта қандай үш үлкен дәуірді оқисың? Тас дәуірі, қола дәуірі және (ерте) темір дәуірі.
- Тас дәуірінің адамдары немен күн көрді? Табиғаттың дайынын алды: аң аулады, өсімдік жинады. Өздері әлі ештеңе өндірмеді.
- Қола дәуірі адамдарға не жаңалық берді? Металл өңдеуді. Бұл дамудағы үлкен секіріс болды.
- Тарихшыға себептерді іздеу неге маңызды? Сонда оқиғалардың неге дәл солай болғаны түсінікті. Мысалы, салқындау адамдарды киім тігіп, баспана салуға мәжбүр етті.
- Қазақстан жерінде мемлекетті қандай тайпалар құрды? Сақтар, сарматтар, ғұндар, үйсіндер, қаңлылар.
- Ежелгі адамдардың рухани өмірінің дәлелдері қайдан табылған? Таңбалы петроглифтері, Үстірт пен Қаратаудан табылған жәдігерлер, Есік және Берел қорғандарынан табылған «аң стилінде» жасалған заттар.
Жаттығуларды шығарамыз
Кіріспеде сұрақтар мен тапсырмалар жоқ — олар § 1-ден басталады. Әзірге төмендегі шағын тестте өзіңді тексер.
Жадынама
- Қазақстан — аумағы бойынша әлемде 9-орын, 100-ден астам ұлт.
- Дәуірлер: тас дәуірі → қола дәуірі → ерте темір дәуірі.
- Тізбек: темір → бақташылық → құралдар мен қару → еңбек бөлінісі → теңсіздік → мемлекет.
- Біздің жердегі ежелгі мемлекеттер: сақтар, сарматтар, ғұндар, үйсіндер, қаңлылар.
- Жерлер: Таңбалы, Үстірт, Қаратау, Есік, Берел.