§ 1. «Тарих» пәні туралы
Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 6–7-беттер.
Нені үйренесің
- Тарих деген не екенін және бұл сөздің қайдан шыққанын түсіндіруді.
- Геродот кім екенін және оны неге «тарихтың атасы» дейтінін айтуды.
- Алғашқы қоғам тарихы мен ежелгі тарихты ажыратуды.
- Тарихи деректердің түрлерін атауды: археологиялық, жазба, этнологиялық (және антропологиялық).
- Қазақстандағы белгілі қазбаларға мысал келтіруді: Отырар, Есік қорғаны, Алтайдағы «Алтын қорған».
Ой қозғау
- Әжең мен атаңның балалық шағы туралы не білесің? Бұл — сенің отбасыңның кішкентай тарихы. Оны әңгімеден, ескі суреттерден, заттардан білуге болады.
- Ертегі мен тарихтың айырмашылығы неде? Ертегіні ойлап шығарады. Тарих — шын болған оқиғалар туралы, оны тексеруге болады.
- «Б.з.б.» дегеніміз не? Біздің заманымызға дейін. Мұндай жылдарды кері санайды: б.з.б. 484 жыл б.з.б. 425 жылдан бұрын болған.
Тақырыпты талдаймыз
Тарихшы — детектив
Тарих — адамзат туралы ғылым. Ол өмірде өткен маңызды оқиғалар мен тарихи тұлғалардың істері туралы ақпарат береді. Тарих үшін барлық үдеріс, адамзат баласының өткен өмірін еске түсіретін барлық оқиға маңызды.
Бұл бізге не үшін керек? Орта ғасырдағы атақты ғалым әл-Фараби былай деп жазған: «Тарихты білмей өткенді, қазіргі жағдайды білу, келешекті болжау қиын». Ағартушы ғалым Ахмет Байтұрсынұлы: «Сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы — тарих» деген.
📌 Тарихтың басты сұрақтары: Біз қайданбыз? Кімбіз? Тарихшылар оларға ғылыми әдіспен жауап береді: деректерді зерттейді, оқиғалардың барысын қалпына келтіреді, себептерін іздейді.
Бүгіннен бастап меңгеретін «Қазақстан тарихы» сенімен бірге соңғы сыныпқа дейін оқытылады. Жыл сайын сен қазіргі заманға жақындай түсесің.
«Тарих» сөзі қайдан шыққан
«Тарих» сөзі көне араб тілінен аударғанда әуелі «уақытты анықтау» деген мағына берсе, кейін «оқиғалар тізбегі» дегенді білдірген. Бұл сөз алғаш рет тарихтың атасы атанған ежелгі грек ғалымы Геродоттың (б.з.б. 484–425 жылдар) еңбектерінде қолданылған. Оны «тарихтың атасы» деп атайды.
Геродоттың бізге жеткен «Тарих» атты еңбегі тоғыз кітаптан тұрады. Ол уақыттағы тарихтың міндеті — шынайылықты, оқиғалар мен дәлелдердің растығын анықтау болатын. Кейіннен өткен оқиғалар туралы кез келген әңгіме «тарих» деп атала бастады.
📕 Оқулықта «тарих» сөзі алғаш рет Геродоттың еңбектерінде қолданылған делінген. Бірақ «тарих» — араб сөзі, ал Геродот жазған грек сөзі — «historia» («тергеу, зерттеу»). Қазақша «тарих» сөзі осы ұғымның араб тілі арқылы келген атауы.
🌟 Геродот көшпелілер туралы да жазған: далада өмір сүрген сақтар мен массагеттер туралы. Көптеген ғалымдар бұл әңгімелердің бір бөлігін Қазақстан жерінде өмір сүрген халықтардың ата-бабалары туралы деп санайды.
Алғашқы қоғам тарихы және ежелгі тарих
Көне өткен дәуірді бүкіл әлемде екі үлкен кезеңге бөледі.
⚠️ Жиі кететін қате. «Алғашқы қоғам тарихы» мен «ежелгі тарих» — бір нәрсе емес! Алғашқы қоғам тарихы — одан да ертерек, алғашқы адамдардан басталады. Ежелгі тарих б.з.б. 1 мыңжылдықтан басталады.
Өткеннің айғақтары: тарихи деректер
Өткеннен бізге жеткен және ол туралы айтатын барлық нәрсені тарихи деректер дейді. Оқулық бұларды үш түрге бөледі: археологиялық, жазба және этнологиялық деректер.
- Археологиялық — қазба кезінде табылған, адам қолымен жасалған заттар: құрал-жабдық, ыдыс-аяқ, әшекей, тұрғын үй қалдықтары.
- Жазба — бабаларымыз қалдырған мәтіндер. Көне және ежелгі жазба деректерге мыналар жатады: «Авеста» — ежелгі иран деректері, Геродоттың «Тарихы», Страбонның «Географиясы», «Бехистун жазбасы», Гомердің мәліметтері, түркі тілді Күлтегін, Орхон-Енисей жазбалары және т.б.
- Этнологиялық — салт-дәстүр, жоралғы, ұлттық киім, ескі әндер мен аңыздар.
🌟 Оқулықта аталмаса да, ғалымдар тағы бір түрін де пайдаланады — антропологиялық деректер: адамның өз қалдықтары, яғни сүйектері мен бас сүйектері. Олар арқылы ертедегі адамдардың қандай болғанын білеміз.
Параграфтағы суретте — жазулармен тұтас көмкерілген биік сұр тас. Бұл — Күлтегін ескерткіші: ертедегі түріктер өз батыры туралы әңгімені осы тасқа қашап жазған.
🌟 Күлтегін ескерткіші Моңғолияда, Орхон алқабында тұр. Ал оның нақты көшірмесі Астанада, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде бар.
Қазақстандағы қазбалар
Археологиялық қазба — бұл зерттеу үшін жерден қазып алынған өткен дәуірдің көміліп қалған ескерткіштері. Ғалымдар жерді қабаттап, абайлап алып, көне заттарды шығарады. Әр табылған затты суретке түсіріп, қай жерден шыққанын жазып алады.
Қазақстанда көне қала Отырарда қазба жұмыстары жүргізілді. «Есік» қорғанындағы зерттеулер арқылы «Алтын адам» ескерткіші табылды. Ертеректе Алтайдан «Алтын қорған» қазылды. Осылардың бәрі еліміздің байырғы тұрғындарының мәдениеті мен тұрмысынан хабар береді. Ежелгі адамдардың тұрмыс-салты мен шаруашылығын білуге көмектеседі.
👨👩👧 Ата-анаға. «Үйдегі археологияны» ойнап көріңіз: құмсалғышқа немесе жарма салынған жәшікке 3–4 затты көміңіз. Бала оларды қылқаламмен «қазып алып», әрқайсысы туралы айтсын: «Мұны кім қолданған? Не үшін?»
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Тарих нені зерттейді? Өткен қоғамдағы маңызды оқиғаларды және тарихи тұлғалардың қызметін.
- Тарих туралы кімнің сөздерін есіңде сақтадың? Әл-Фараби: өткенді білмей, қазіргі жағдайды білу, келешекті болжау қиын. Байтұрсынұлы: сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы — тарих.
- Геродоттың «Тарихы» неше кітаптан тұрады? Тоғыз кітаптан.
- Ежелгі тарихты қандай екі кезеңге бөледі? Алғашқы қоғам тарихы және ежелгі тарих.
- Тарихи деректердің қандай түрлері бар? Археологиялық, жазба, этнологиялық (қосымша — антропологиялық).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
«Тарих» сөзі нені білдіреді?
Қалай ойлаймыз. Сөздің қай тілден келгенін және алғаш қандай мағына бергенін еске түсір.
Шешуі. Оқулық бойынша, «тарих» сөзі көне араб тілінен аударғанда әуелі «уақытты анықтау» деген мағына берген, кейін «оқиғалар тізбегін» білдірген. Бүгін бұл — өткен туралы ғылым және өткен оқиғалар туралы кез келген әңгіме.
Жауабы: «уақытты анықтау», кейін «оқиғалар тізбегі»; бүгін — адамзаттың өткені туралы ғылым.
№ 2
Біз кімді «тарихтың атасы» деп атаймыз?
Қалай ойлаймыз. «Тарих» сөзін алғаш қолданған кім?
Шешуі. Ежелгі грек ғалымы Геродот (б.з.б. 484–425 жылдар) тоғыз кітаптан тұратын «Тарих» еңбегін жазды. Ол өткен туралы әңгімені алғаш рет осылай атады. Ол $484 - 425 = 59$ жыл өмір сүрді.
Жауабы: Геродотты.
№ 3
Тарих ғылымы нені зерттейді? Неге әр адам өз елінің, әлемнің тарихын білуі қажет?
Қалай ойлаймыз. Бірінші бөлігі — анықтама. Екіншісі — сенің түсіндірмең, 3–4 дәлел.
Жауап үлгісі.
- Тарих өткен қоғамдағы маңызды оқиғаларды және тарихи тұлғалардың істерін зерттейді.
- Өткенді білсең, қазіргінің неге осылай екенін түсіну жеңілдейді (әл-Фараби айтқандай).
- Өз еліңнің тарихы кім екенімізді, қайдан шыққанымызды ұғынуға, бабаларымызбен мақтануға және олардың қателігін қайталамауға көмектеседі.
- Қазақстан тарихы — дүниежүзілік тарихтың бір бөлігі: бабаларымыз басқа халықтармен сауда жасады, соғысты, достасты. Әлем тарихынсыз сурет толық болмайды.
Жауабы: тарих адамзаттың өткенін зерттейді; оны қазіргіні түсіну, келешекті болжау, түп-тамырыңды білу және бабалар тәжірибесінен үйрену үшін білу керек.
№ 4
(мәтін ішіндегі сұрақ: «Тарих» ұғымы қандай мағынаны білдіреді?) «Тарих» сөзі сен үшін нені білдіретінін өз сөзіңмен түсіндір.
Қалай ойлаймыз. Мұнда жалғыз дұрыс жауап жоқ. Тарих — ғылым да, әңгіме де, «тергеу» де екенін ұмытпа.
Жауап үлгісі.
- Тарих — бұрын болған оқиғалар туралы шынайы әңгіме.
- Бұл — «тергеу»: ғалымдар айғақтар (заттар, мәтіндер) бойынша бәрінің қалай болғанын анықтайды.
- Әр адамның өз тарихы бар: отбасының, мектептің, қаланың, елдің тарихы.
Жауабы: тарих — өткен туралы ғылым және әңгіме, ол деректер арқылы тексеріледі.
№ 5
(мәтін ішіндегі сұрақ: Ежелгі замандағы тарихи оқиғалар туралы қайдан білеміз?)
Қалай ойлаймыз. Ежелгі адамдардан қандай «айғақтар» қалғанын ойла.
Шешуі. Ежелгі заман туралы тарихи деректерден білеміз:
- археологиялық — қазбадан шыққан заттардан;
- жазба — көне кітаптар мен жазулардан (Геродоттың «Тарихы», Орхон-Енисей жазбалары);
- этнологиялық — салт-дәстүрден, әндер мен аңыздардан;
- антропологиялық — ежелгі адамдардың сүйектері мен бас сүйектерінен.
Жауабы: тарихи деректерден: археологиялық, жазба, этнологиялық (және антропологиялық).
№ 6
(мәтін ішіндегі сұрақ: «Археологиялық қазба» дегеніміз не?)
Қалай ойлаймыз. Қазба — археологтің жұмысы. Ол нені және қалай іздейді?
Шешуі. Археологиялық қазба — жерден көне заттарды іздеп табу. Ғалымдар көне елді мекеннің, қаланың немесе қорғанның орнында топырақты қабаттап алады. Әр табылған затты жазып, суретке түсіріп, зерттейді. Қазақстандағы мысалдар: Отырар қаласы, Есік қорғаны («Алтын адам»), Алтайдағы «Алтын қорған».
Жауабы: бұл — адам қолымен жасалған көне заттарды жерден ғылыми тәсілмен іздеп табу, сөйтіп өткен өмір туралы білу.
№ 7
Жұп болып талқылаңдар. Әл-Фараби: «Тарихты білмей өткенді, қазіргі жағдайды білу, келешекті болжау қиын». Байтұрсынұлы: «Сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы — тарих». Сен осы ойшылдардың пікіріне келісесің бе? Неліктен?
Қалай ойлаймыз. Өз пікіріңді айтып, өмірден мысалмен дәлелде.
Жауап үлгісі.
- Мен әл-Фарабимен келісемін. Дәрігер қазіргі ауруды түсіну үшін бұрын немен ауырғаныңды сұрайды. Қоғамда да солай.
- Өткенге қарап, келешекті болжауға болады: егер бұрын халық соғыстан зардап шексе, бейбітшілікті қорғау керек.
- Байтұрсынұлы тарихты «ең ұлы» сөз дейді: онда халықтың бүкіл өмірі бар — жеңістері де, қиындықтары да, жаңалықтары да.
- «Сипатты» деген — тарих қызықты болғандықтан: бұл нағыз адамдардың нағыз оқиғалары.
Жауабы: иә, келісеміз: өткенді білу бүгінді түсінуге, ертеңді болжауға және өз халқыңмен мақтануға көмектеседі.
№ 8
Қосымша тапсырма. Интернет қоры мен әдеби деректерді пайдалана отырып, «Археологтер — тарихты заттай дерек бойынша зерттеушілер» тақырыбында эссе жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Жазба тапсырмаға қойылатын талаптар: 1) тақырыпты ашу үшін маңызды деректерді таңдап алу; 2) түрлі суреттермен көркем безендіру; 3) негізгі ойды жүйелі түрде, нақты жеткізу. Эссені бағалау өлшемі: мәселенің мазмұнын ашу — 1 балл; өз пікірін жеткізіп, дәлелдеу — 1 балл; келтірілген дәлелінің мазмұны мен сипатын ашу — 3 балл; жоғары балл — 5.
Жоспар бойынша бастамасы. Мыңдаған жыл бұрын өмір сүріп, бір де бір кітап қалдырмаған адамдар туралы қалай білуге болады? Олардың құпиясын археологтер ашады. Олар жерді кітап сияқты оқиды: әр қабат — жаңа бет…
Жауабы: эссе жоспар бойынша: негізгі ой, Қазақстаннан алынған мысалдармен 2–3 дәлел, қорытынды.
Жадынама
- Әл-Фараби: өткенді білмей, қазіргі жағдайды және келешекті болжау қиын.
- Байтұрсынұлы: тарих — сөздің ең ұлысы, ең сипаттысы.
- Жазба деректер: «Авеста», Геродот, «Бехистун жазбасы», Страбон, Гомер, Орхон-Енисей жазбалары.
- Қазақстандағы қазбалар: Отырар, Есік қорғаны («Алтын адам»), Алтайдағы «Алтын қорған».