§§ 12–13. Қазақстан аумағындағы энеолит

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 41–43-беттер.

Нені үйренесің

• Энеолит дегеніміз не екенін және бұл сөздің қайдан шыққанын түсіндіруді.
• Адамдар мысты қалай ашқанын, оның артықшылығы мен кемшілігін айтып беруді.
• Энеолит мәдениеттерін атауды: самарлық, көне шұңқырлы және ботай мәдениеттері.
• Ботайдың көне Қазақстандағы ең танымал жерлердің бірі екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Энеолитке дейін қандай дәуір болды? Неолит, жаңа тас дәуірі (б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар).
• Өндіруші шаруашылық дегеніміз не? Адамдар малды өздері өсіріп, өсімдік егетін шаруашылық.
• Үндіиран тайпалары кім? Батыстан біртіндеп келіп, б.з.б. 4–2 мыңжылдықтарда Қазақстан даласына қоныстанған көне халық.
• Тас дәуірінде еңбек құралдарын неден жасады? Тастан, ағаштан және сүйектен.

Тақырыпты талдаймыз

Мыс-тас дәуірі

Елестетші: жарқыраған «тасты» тасқа ұрып қалдың, ал ол сынбай, пластилиндей жаншылып қалды. Бұл — табиғатта кездесетін таза мыс кесегі. Адамдар мыспен осылай танысқан. Мыстың таза кесегі сындыруға келмеді, керісінше, соққан кезде түрі өзгерді. Оны қыздырып соғу әдісімен қажетті пішінге келтірген.

Мыс — адамдар алғаш өңдеп игерген металл. Бірақ тас та өз орнын бермеді: мыс жұмсақ болғандықтан, мыс пышақтармен қатар тұрмыста тас құралдар, негізінен микролиттер, қолданыла берді. Дәуір атауы осыдан шыққан.

📌 Энеолит (лат. aeneus — мыс, грекше litos — тас) — мыс-тас дәуірі, тас дәуірінен қола дәуіріне өту кезеңі.

Энеолит пен қола кезеңін тарихта «Ерте металл дәуірі» деп те атайды. Қазақстанда екеуінің арасындағы шекара анық емес: бір дәуір екіншісіне бірте-бірте ұласады.

Мыс: артықшылығы мен кемшілігі

Мыс — жеңіл еритін, жұмсақ металл. Мыс пышақ тез доғалданады, майысады. Бірақ мыстың маңызды артықшылығы бар: сынған мыс балтаны балқытып немесе қайта соғып жөндеуге болады. Тасты болса, тек лақтырып тастайсың.

Мыс кен орындары барлық жерге бірдей таралмады. Сондықтан тайпалар арасында алмасу күшейді: мысы барлар оны өздерінде жоқ нәрсеге айырбастады. Мыс құралдар мен әшекейлердің пайда болуы осы алмасуды тездетті.

Мыстың аз таралуының басты себебі — жұмсақтығы емес, таза құйма кесегінің жетіспеуі. Мыс кені көп ауданда ол тасты тез ығыстырды. Ал энеолитте еңбек және аңшылық құралдарын дайындаудың негізгі материалдары тас пен ағаш және сүйек болып қала берді.

⚠️ Жиі кететін қате. Мыс пен қоланы шатастыру. Мыс — таза металл. Қола — мыстың қалайымен қорытпасы, ол қаттырақ. Энеолитте металдарды қосып қорытуды адамдар әлі білмейтін.

Қос дөңгелекті арба — жаңа көлік

Оқулық энеолитті қос дөңгелекті арбаны ойлап табумен байланыстырады. Суретте — екі дөңгелекті арба: жеңіл алаңқай, оның қос дөңгелегі, ұзын дойыр және екі аттан тұратын жегіс. Айдаушы арбада тұрып, жылқыларды басқарған. Арбаға бірден төрт атқа дейін жеккен.

📕 Оқулықта қос дөңгелекті арба энеолитке жатқызылған; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша мұндай арбалар сәл кейінірек, қола дәуірінде (шамамен б.з.б. 2000 жыл) пайда болды. Бірақ жылқыны жегуді адамдар дәл ерте металл дәуірінде бастады.

Жаңа көршілер: самарлық және көне шұңқырлы мәдениеттер

Қазақстанның қоныстануы біртіндеп жүрді. Б.з.б. 4 мыңжылдықта үндіиран тайпалары Солтүстік Балқаннан Орал өзеніне дейінгі далалы аймаққа таралып қоныстанды. Дала аймақтарын меңгерген тайпалар энеолит дәуірінде Қазақстанның батыс өңіріне де жетті. Еділ өзенінің шығысын қоныстана бастаған тайпалар бұл дәуірдің екі мәдениетін құрды: самарлық және көне шұңқырлы. Бұл мәдениеттер өзара өте ұқсас келді және Еділ мен Жем өзендері аралығында орналасты.

Самарлық мәдениет тайпаларының қоныстары мен қабірлері табылған. Археологтер олардың қабірлерінен не тапты?

• Бір қабір қуысына бір адамнан үш адамға дейін жерленген.
• Жылқы сүйектерінің қалдықтары: марқұмдарды жерлегенде жанына тамақ қойған.
• Адам өмірде киген киімімен көмілген, жанына тұтынған заттары салынған.
• Қолының тұсында немесе бас жағында шақпақтас пен сүйектен жасалған қанжар немесе пышақ жатады. Тіпті жас баланың да!
• Шақпақтас пен сүйектен жасалған найза және жебе ұштары.
• Кейбір қабірдің үстінде шағын төмпешік тұрғызылған. Бұл — қорғанның алғашқы үлгісі.

📌 Қорған (оба) — көне жерлеу орнының үстіне үйілген үйінді.

Самарлықтар сазбалшықтан жасалған жалпақ түпті ыдыстарды кең қолданған. Ыдыстар геометриялық өрнектермен безендірілген. Әшекей ретінде түрлі сызықтар, ирек жолақ немесе ойық салынған. Әйелдер ыдыстарды күйдірмес бұрын, оларға қарапайым өрнек салып әшекейлеген. Олар бұтақпен және тырнағымен жырып (тырнақ өрнегі) немесе тарақты ыдыс қабырғасына батырып (тарақ өрнегі) із салған. Суретте екі әйел үлкен құманы жасап жатыр, жанында дайын тостағандар тұр.

🌟 Мұндай құманға жоғарыдан қарашы: өрнек мойынның айналасынан сәулелер сияқты тарайды, күн тәрізді. Ыдыстың мойны — Күннің өзі! Оқулықта: ыдыстың мойны Күнді, ирек сызықтары Күн шапағын бейнелейтін.

Ботай — жылқылар астанасы

Археологтер Қазақстан аумағынан ғажайып Ботай мәдениетін тапты. Ескерткіш өзіндік сипаты жағынан үндіирандықтардың ескерткішінен ерекшеленеді. Ботай тұрағы біршама жақсы зерттелген. Ол әлемдік деңгейдегі күнды тарихи жәдігер.

• Тұрақ Солтүстік Қазақстан облысындағы Ботай ауылында орналасқан.
• Тұрақтан жекелеген тұрғын үйлердің 160-қа жуық қалдықтары табылған. Үйлер көшенің екі жағына орналасқан.
• Тұрғын үйлер негізінен жертөле түрінде салынып, қабырғаларының жартысы жер астына тұрғызылған.
• Тас пышақ, қанжар, найза және жебе ұштары, кетпен, балға, балта, қырғыш.
• Сүйектен жасалған біз бен ине.
• Суретте — қыш ыдыстар: тереңдеу құмыралар, олардың бетінде нүктелер қатары, толқынды сызықтар мен жолақтар түсірілген.

Ботай тұрғындары қайтыс болған адамдарын қонысқа жақын жердегі ескі қорымға жерлеген. Қабірді айналдыра жылқының бас сүйектерін қойған. Олар жылқы қайтқан адамға о дүниеде қызмет етеді деп сенген.

Ең таңғаларлығы — жылқылар. Негізгі тұрақтардан мыңдаған жылқының қалдықтары табылды. Жылқысының саны жағынан ботайлықтар Еуразия даласындағы ең бай тұрғындар саналады. Бұл жылқыны әлемде алғаш қолға үйреткен ботайлықтар деген тұжырым жасауға толық мүмкіндік береді.

🌟 Ботай бүкіл әлемге танымал. Ғалымдар ботайлықтардың құмыраларынан бие сүтінің іздерін тапты. Демек, қымызды, мүмкін, 5000 жылдан астам уақыт бұрын ішкен!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Петропавлға немесе Астанаға барсаңыздар, өлкетану не Ұлттық мұражайға соғыңыздар: онда ерте металл дәуірінің олжаларының көрмелері болады. Баладан мыс затты тас заттан қалай ажыратуға болатынын сұраңыз.

Неолит пен энеолит: не өзгерді

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Адамдар мыспен қалай танысты? Мыстың таза кесектерін тас деп ойлап, ұра бастады, ал олар сынбай, түрі өзгеретін болды; оларды қыздырып соқты.
• Ерте металл дәуірі дегеніміз не? Энеолит пен қола кезеңі.
• Қазақстанда мыс пен қола құралдары тас құралдарды толық ығыстырып шығару қай уақыттан басталды? Б.з.б. 3 мыңжылдықтың соңынан.
• Тарақ өрнегі дегеніміз не? Тарақты дымқыл сазға батырып салған өрнек.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Энеолит дәуіріне анықтама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Сөзді бөліктерге бөл: aeneus + litos.

Шешуі. Энеолит — мыс-тас дәуірі, тас дәуірінен қола дәуіріне өтпелі кезең. Адамдар мысты білді, бірақ тас құралдарды әлі кең қолданды. Қазақстанда бұл шамамен б.з.б. 4–3 мыңжылдықтар.

Жауабы: энеолит — мыс-тас дәуірі, тас дәуірінен қола дәуіріне өту кезеңі.

№ 2

Ботай мәдениетін сипаттаңдар. Оның ерекшелігі неде деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Қайда, қалай өмір сүрген, не тапты, көршілерінен несімен ерекшеленеді.

Жауап үлгісі.

• Қайда: Солтүстік Қазақстан облысындағы Ботай ауылының маңында.
• Қоныс: көшенің екі жағына орналасқан 160-қа жуық жертөле-үй.
• Құралдар: тас пышақ, қанжар, найза және жебе ұштары, кетпен, балға, балта, қырғыш; сүйек біз бен ине; қыш ыдыс.
• Жерлеу салты: ескі қорымға жерлеген, қабірдің айналасына жылқының бас сүйектерін қойған.
• Ерекшелігі: жылқының мыңдаған қалдығы. Ботайлықтар — жылқыны әлемде алғаш қолға үйретіп, өсіргендердің бірі. Олардың мәдениеті үндіиран мәдениеттеріне ұқсамайды.

Жауабы: ботай мәдениеті — Солтүстік Қазақстандағы жертөле-үйлерден тұратын үлкен қоныс; басты ерекшелігі — жылқыны ерте қолға үйретіп, өсіру тәжірибесі.

№ 3

Үндіиран тайпаларының көші-қоны туралы не білесіңдер? Қазақстан аумағында қандай мәдениет таралған?

Қалай ойлаймыз. Б.з.б. 4 мыңжылдықта үндіирандар қайда барды және Еділ мен Жем арасында не қалдырды.

Жауап үлгісі.

• Қоныстану біртіндеп жүрді.
• Б.з.б. 4 мыңжылдықта үндіирандар Солтүстік Балқаннан Орал өзеніне дейінгі далалы аймаққа қоныстанды.
• Еділдің шығысына өткен тайпалар Еділ мен Жем аралығында самарлық және көне шұңқырлы мәдениеттерді құрды.
• Қазақстанның солтүстігінде сол кезде ботайлықтар өмір сүрді — олардың мәдениеті үндіиран мәдениеті емес.

Жауабы: үндіирандар Балқаннан Оралға дейін біртіндеп қоныстанды; Қазақстанда самарлық және көне шұңқырлы мәдениеттер таралды, ал солтүстікте ботай мәдениеті болды.

№ 4

«Энеолит дәуірінің мәдениеті» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр мәдениет үшін бір-екі басты белгіні ал.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Мыс құралдардың кемшілігі мен артықшылығы неде?»)

Қалай ойлаймыз. Мыс пышақты тас пышақпен салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: артықшылығы — мысты өңдеу мен жөндеу оңай; кемшілігі — жұмсақ әрі сирек.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Неге мыс еңбек құралдарын жасауда сүйек пен ағаш, тасты толықтай ауыстыра алмады?»)

Қалай ойлаймыз. Екі себепті еске түсір: металдың қасиеті және оның мөлшері.

Жауап үлгісі.

• Мыс жұмсақ: көптеген жұмысқа тас құралдар мықтырақ болды.
• Басты себеп — мыс аз болды: таза кесектер жетпеді, кен орындары барлық жерде жоқ.
• Тас, ағаш және сүйек аяқ астында жататын, оларды табу оңай болды.
• Мыс кені көп ауданда ол тасты тез ығыстырды.

Жауабы: мыс аз әрі жұмсақ болды, сондықтан тас, ағаш және сүйек негізгі материал болып қала берді.

№ 7

(оқулықта «Жұп болып талқылаңдар» тапсырмасы) Неолит дәуірінің энеолиттен ерекшелігі неде? Энеолит дәуірінде адамдардың өмірінде қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдағы Эйлер шеңберлеріне қара.

Жауап үлгісі.

• Неолитте құралдар тек тастан болды, энеолитте алғашқы мыс құралдар мен әшекейлер пайда болды.
• Тайпалар арасындағы алмасу өсті: мыс барлық жерде бола бермеді.
• Өндіруші шаруашылық кеңінен таралды; ботайлықтар жылқы өсірді.
• Қабірлердің үстінде алғашқы шағын қорғандар пайда болды.
• Оқулық бойынша, қос дөңгелекті арба ойлап табылды — жаңа көлік.
• Қазақстанға батыстан үндіиран тайпалары келді.

Жауабы: энеолитте алғашқы металл — мыс пайда болды, алмасу өсті, мал шаруашылығы мен жылқы өсіру таралды, қорғандар мен қос дөңгелекті арба пайда болды.

№ 8

(оқулықта «Қосымша тапсырма») «Ботай мәдениеті» тақырыбында 5 минуттық ауызша хабарлама дайындаңдар, ол үшін слайд-таныстырылым жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Хабарлама мазмұнды, нақты ойлы, дәлелді, сенімді және мәнерлі болуы тиіс. Әр жоспар тармағына — бір слайд.

Шешуі. Хабарлама жоспары және слайдтар:

1. Қайда? Карта: Солтүстік Қазақстан облысы, Ботай ауылы.
2. Қашан? Энеолит, мыс-тас дәуірі (шамамен 5500 жыл бұрын).
3. Қоныс. 160-қа жуық жертөле-үй, көшенің екі жағында тұр. Жертөле-үйдің суреті.
4. Олжалар. Тас пышақ, кетпен, балта, жебе ұштары; сүйек инелер; нүктелер мен толқындар өрнегі бар ыдыс.
5. Жерлеу салты. Қабірдің айналасында жылқының бас сүйектері — жылқы о дүниеде қызмет етеді деп сенген.
6. Басты жұмбақ. Жылқының мыңдаған қалдығы. Дәлел: ботайлықтар жылқыны алғаш қолға үйретіп, өсіргендердің бірі.
7. Қорытынды. Ботай Қазақстан үшін неге маңызды: мұнда жылқы өсірудің ең көне отандарының бірі болған.

Хабарламаның басына үлгі: «Қазақты атпен жүрген ел дейді. Ал жер бетінде жылқыны алғаш қолға үйреткендердің бірі біздің жерде, Солтүстік Қазақстанда, бес мың жылдан астам уақыт бұрын өмір сүргенін білесіңдер ме?»

Жауабы: карта, суреттер мен ерте жылқы өсіру туралы қорытындысы бар 7 тармақтан тұратын хабарлама.

Жадынама

• Даталар: Алдыңғы Азияда ең көне мыс құралдар; б.з.б. 4 мыңжылдық — үндіирандар Балқаннан Оралға дейін; б.з.б. 3 мыңжылдықтың соңынан — мыс пен қола тасты толық ығыстырады.
• Орындар: Еділ, Жем, Орал (Жайық), Солтүстік Балқан, Ботай ауылы, Солтүстік Қазақстан облысы.
• Терминдер: энеолит, мыстың таза кесегі, қыздырып соғу, қабір қуысы, қорған, жертөле, тырнақ және тарақ өрнегі, қос дөңгелекті арба.

Шағын тест