§§ 14–15. Қола дәуірі (б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар)

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 44–48-беттер.

Нені үйренесің

• Қола дегеніміз не екенін және оның неге мыстан артық екенін түсіндіруді.
• Қола дәуірінің үш кезеңін және оның шеңберін атауды.
• Қазақстанның неге металлургияның ең көне орталықтарының бірі болғанын түсіндіруді.
• Андрон, қима және Бегазы-Дәндібай мәдениеттері туралы айтып, оларды ажыратуды.
• Қола дәуірінің қонысын сурет бойынша сипаттауды.

Ой қозғау

• Адамдар алғаш қай металды игерді? Мысты.
• Мыс тасты неге толық ығыстырмады? Ол жұмсақ, әрі таза кесектері аз болды.
• Энеолит пен қола кезеңін бірге қалай атайды? Ерте металл дәуірі.
• Қорған дегеніміз не? Көне жерлеу орнының үстіне үйілген үйінді.

Тақырыпты талдаймыз

Қола: қорытпалардың чемпионы

Мысты игерген адамдар басқа түсті металдарды да біле бастады: алтын, күміс, қалайы. Шеберлер мықтырақ металл алу үшін оларды араластыра бастады. Адамдарға мүмкіндігінше ұзақ қызмет ететін пышақ, соқа, балта қажет болды.

Ең сәтті қорытпа — мыс пен қалайы қосындысы — қола болды. Мыс пен қалайының қосындысы «қола» деп аталды.

📌 Қола — мыс пен қалайының қорытпасы. Ол мыстан мықты, төменгі температурада балқиды, әрі алтын тәріздес түсімен әдемі жарқырайды.

Қола екі мыңжылдық бойы құрал-жабдықтар мен соғыс қаруларын дайындайтын негізгі шикізатқа айналды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Қола — жеке металл, оны таудан қазады». Олай емес! Табиғатта қола жоқ, оны адамдар мыс пен қалайыны қосып қорытып жасайды.

Қола дәуірі қашан болды

Археологтер қола дәуірін ерте, орта, кейінгі деп үш кезеңге бөледі. Оқулық бойынша қола дәуірі — б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар, яғни шамамен 4000–3000 жыл бұрын. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, қола дәуірі 3–1 мыңжылдықтар аралығын қамтиды.

Қазақстан неге — металлургтер өлкесі

Түсті металға бай Қазақстан жері ежелгі металлургия ошақтарының пайда болуына әсер етті. Мұнда мыс, қалайы, алтын бар. Сондықтан металдарды қорытып алатын, көне металлургияның ірі ошақтарының бірі осында пайда болды.

🌟 Көне мыс кеніштері Орталық Қазақстаннан, мысалы Жезқазған маңынан табылған. Ол жерде мысты бүгін де өндіреді — мыңдаған жылдан кейін!

Климат өзгерді — шаруашылық өзгерді

Қола дәуірінде далалық тайпалардың шаруашылығы мал өсіру мен егіншілікке негізделді. Бірақ ол климатпен бірге өзгеріп отырды.

Б.з.б. 2–1 мыңжылдықта құрлықтағы ауа райы өзгеріске ұшырады. Өзен-көлдердің деңгейі төмендеп, жауын-шашын азайды. 2 мыңжылдықтың соңында бірқатар өзен-көлдер тартылып, қуаңшылық күшейді.

Соның салдарынан:

• Қазақстанда біртіндеп көшпелі немесе жайылымдық мал шаруашылығы орныға бастады: малды шөп пен су бар жаққа айдады.
• Батыс және Орталық Қазақстан тұрғындарында құдық қазу әдісі шықты.
• Арий тайпалары бұл кезеңде Қазақстан аумағына толықтай орнықты.

Андрон мәдениеті — Қазақстанның дерлік бәрі

Қола дәуірінде Қазақстанның батыстан басқа аумағын андрондық мәдени-тарихи қауымдастық тайпалары қоныстанды. Мәдениеттің атауы Батыс Сібірдегі Андронов селосының атына байланысты қойылған.

Андрондықтар еуропеоид өңдес келген. Академик В. П. Алексеев андрондықтардың бет-бейнесіне мынадай анықтама береді: «Андрондықтар мұрынды келген, бет сүйегі шығыңқы емес, көздері үлкен. Кескін-кейпі ірі, дене құрылысы мығым, келбетті адамдар болған». Параграфтағы суретте — бас сүйегі бойынша қайта қалпына келтірілген андрондық әйелдің мүсіні.

Қалай өмір сүрді. Қоныстары өзен-көл жағалауындағы кең алқапты шабындықтарда орналасты. Терең орлар және дуалдармен қоршалған қоныстары бірнеше үйден тұрды. Үйлері жартылай жертөле сияқты салынды. «Қола дәуірінің қонысы» суретінде: қамыспен және топырақпен жабылған, жұқа бөренелі төбесі бар екі аласа үй мен осындай үйдің «қаңқасы» — тікбұрышты шұңқыр үстіндегі, қабырғалары тас қаланған ағаш қаңқа.

Шаруашылығы. Үй маңылық бақташылық пен жер жыртуға негізделген егіншілік. Адамдар отырықшы өмір сүре бастады, үй кәсіптері мен металлургия дамыды.

Қоладан не жасады. Найза мен жебе ұштары, пышақ пен балта, білезік, айна, моншақ және т.б. зергерлік бұйымдар. Суретте — еңбек құралдары: тескіш, балта, пышақ-орақ. Тағы бір суретте — мыс жапсырма, ұшы шиыршықталған екі қола түйреуіш және екі шиыршықты көзілдірік тәріздес қола салпыншақ.

Әшекейлері. Сырға, салпыншақ әшекей, алқа, моншақ, шиыршықталған білезіктер.

Жерлеу салты. Қайтыс болған тайпаластарын өртеген немесе қабір шұңқырына бір бүйірімен қойған. Қабір шұңқырының қабырғасы тас плиталармен немесе ағаш бөренелермен бекітілген. Мәйітті тікбұрышты ақымға жатқызған. Бас жағына, о дүниеде де қажет деген сеніммен, ішіне тағам салынған ыдыстар қалдырған.

Ыдыстары. Қолмен жасалған, құмыра дөңгелегінсіз. Ыдыстардың бүйірі шығыңқы, түбі тегіс келген: мұндай құманы үстелге қоюға болады, тек шұңқырға ғана емес. Андрон құмыралары тарақ жүзді, үзік сызықты, үшбұрышты және геометриялық өрнектермен безендірілген. Бұл қолөнер туындылары Андрон мәдениеті деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді.

📌 Андрон мәдениетінің басты белгілері — жерлеу салты мен қыштан жасалған ыдыстарының алуандығы.

Қима мәдениеті — батыс

Қима мәдениеті Батыс Қазақстан аумағында орналасты. Андрондықтар секілді қима мәдениеті тұрғындары да кешенді егіншілік-бақташылық кәсібімен айналысты. Өзен-көлдердің алқаптарында қоныстанды. Бір отырықшы қауымдастықта малшылар мен егіншілер қатар өмір сүрген.

Мәдениеттің жерлеу дәстүріне тән өзіндік ерекшелігі — қабір шұңқыры қима ағаштармен бекітілуі еді. Осыдан мәдениет атауы шықты. Кейіннен анықталғанындай, олар көбінесе өлген адамды таяздау қазылған, қарапайым қабір шұңқырына жерлеген. Мәйітті бүктетілген қалыпта, басын солтүстікке қарата жатқызған. Жанына ирек сызықпен өрнектелген қыш ыдыстар қойған. Түбі тегіс, геометриялық өрнек салынған ыдыстар қолдан жасалған. Қабірдің үстіне шағын оба тұрғызған.

Қола құралдар, қарулар мен әшекейлер арнайы қалыптарда дайындалған. Қазбалардан балта мен пышақтар, қанжар, найза ұштары, орақ, қазан, сондай-ақ асыл металмен көмкерілген әшекейлер табылған. Кейінгі кезеңде қоныстарын сыртқы жаулардан қорғау үшін айналасына ор қазып, дуалмен қоршаған. Тұрғын үйлер жартылай жеркепе түрінде орманды жерлерде бөренелерден тұрғызылған.

Бегазы-Дәндібай мәдениеті — орталық

Бұл андрон мәдениетінен сақ тайпаларының мәдениетіне көшу кезеңі. Б.з.б. 2 мыңжылдықтың соңы мен 1 мыңжылдықтың басында Орталық дала өңірін қоныстанған кейбір андрондық тайпалар ауа райының өзгеруіне байланысты шаруашылықтарын қайта құрды. Мал бағумен айналысқан адамдар саны егіншілік кәсібімен шұғылданушылардан көбейе түсті. Біртіндеп шаруашылықтың жаңа түрі — жайылымдық бақташылық орныға бастады. Бұл өзгерістер Орталық Қазақстанда Бегазы-Дәндібай мәдениетінің қалыптасуына әсер етті. Бұл мәдениет Орталық Қазақстан аумағында орналасты.

Адам атқа мінеді

Қола дәуірінің соңғы кезеңінде жылқы тек күш көлігі ғана емес, сонымен қатар міністік көлігі ретінде де қолданыла бастады. Адамдар бұл кезеңде біртіндеп атқа салт мінуді меңгеріп алды. Бұны Степняк, Айдабол, Тастыбұлақтағы тұрақтар мен қоныстардан табылған айыл, жүген, тартпа сияқты жәдігерлер растайды. Жылқыны көші-қон құралы есебінде пайдалану кеңбайтақ дала мен тау бөктерін мал жайылымдығы ретінде игеруге мүмкіндік берді.

Тағы бір жаңалық: Орталық Қазақстан даласында жабайы түйе қолға үйретіле бастады. Мұның айқын дәлелі ретінде Екінші Ақсу-Аюлы обаларынан қазба жұмыстары кезінде ботаның және Алексеев қонысынан түйенің сүйектері табылды.

🌟 Мыңдаған жыл өткен соң Ұлы Жібек жолымен керуен тартқан түйе біздің жерімізде де қолға үйретілген екен!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Алматы облысына барсаңыздар, Тамғалы шатқалына соғыңыздар: онда жартастарда мыңдаған сурет бар, көбі қола дәуірінде салынған. Ал Қарағанды облысында Бегазының тас кесенелері тұр — тұтас мәдениет соның атымен аталған.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Шеберлер қандай қорытпалар жасап көрді? Мыстан, алтыннан, күмістен, қалайыдан; ең сәттісі — мыс пен қалайы қосындысы.
• Қола мыстан несімен артық? Мықты, төменгі температурада балқиды, алтын тәріздес түсімен әдемі.
• Батыс және Орталық Қазақстан тұрғындарында не пайда болды? Құдық қазу әдісі.
• Андрон ыдыстарының түбі қандай? Тегіс.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақстан аумағындағы қола дәуіріне сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тармақтар бойынша өт: уақыты, металы, шаруашылығы, климаты, мәдениеттері, жаңалықтары.

Жауап үлгісі.

• Уақыты: б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар (бірқатар зерттеушілер бойынша — 3–1); ерте, орта және кейінгі қола кезеңдері.
• Металы: қола — мыс пен қалайының қорытпасы; Қазақстан металлургияның ірі орталығы болды.
• Шаруашылығы: мал өсіру мен егіншілікке негізделген, содан соң көшпелі мал шаруашылығына біртіндеп көшу.
• Климаты: жауын-шашын азайды, өзен-көлдер тартылды, қуаңшылық күшейді; құдықтар пайда болды.
• Мәдениеттері: андрон (батыстан басқа Қазақстанның бәрі), қима (батыс), Бегазы-Дәндібай (орталық).
• Жаңалықтары: атқа салт міну, түйені қолға үйрету, қорғалған қоныстар.

Жауабы: қола дәуірі — қола құралдардың, дамыған металлургияның, андрон мен қима мәдениеттерінің және көшпелі мал шаруашылығына көшудің кезеңі.

№ 2

Қола дәуірінің хронологиялық мерзімін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мерзімдер параграф атауында және сілтемеде бар.

Шешуі. Оқулық бойынша — б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар, яғни шамамен 4000–3000 жыл бұрын. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, қола дәуірі 3–1 мыңжылдықтар аралығын қамтиды.

Жауабы: б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар (кейбір зерттеушілер бойынша — б.з.б. 3–1 мыңжылдықтар).

№ 3

«Қазақстан аумағындағы қола дәуірі мәдениеті» кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр мәдениет үшін: қайда орналасты және немен танылады.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 4

Қола дәуірі мәдениетінің таралу аймағын сұлбалы картадан белгілеңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен батысты тап, содан кейін орталықты, содан соң қалғанын бояп шық.

Шешуі.

1. Қима мәдениеті — бір түспен Батыс Қазақстанды боя.
2. Андрон мәдениеті — басқа түспен қалған бүкіл аумақты: солтүстікті, шығысты, орталықты, оңтүстікті боя. Батыс Сібірдегі Андронов селосын солтүстікке қарай көрсеткімен белгіле.
3. Бегазы-Дәндібай мәдениеті — Орталық Қазақстанда (Қарағанды облысы), андрон түсінің үстінен штрихпен белгіле.
4. Белгішелермен көрсет: айыл, жүген, тартпа — Степняк, Айдабол, Тастыбұлақ; түйе — Екінші Ақсу-Аюлы, Алексеев қонысы.

Жауабы: батыс — қима, қалған аумақтың дерлік бәрі — андрон, дәуір соңында орталық — Бегазы-Дәндібай.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қола дәуіріне дейін адамдар қандай еңбек құралдарын пайдаланғанын естеріңе түсіріңдер»)

Қалай ойлаймыз. Тас дәуірі мен энеолитті еске түсір.

Шешуі. Қоладан бұрын: тас балталар, пышақтар, қырғыштар, жебе мен найза ұштары, ағаш және сүйек тұтқаларға бекітілген микролиттер, тастан жасалған кетпендер мен балталар, сүйек біз бен ине, садақ пен жебе болды. Энеолитте — алғашқы мыс пышақтар, балталар мен әшекейлер.

Жауабы: тастан, ағаштан және сүйектен жасалған құралдар, ал энеолитте — алғашқы мыс құралдар.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Сонымен, қола дегеніміз – …?») Анықтаманы аяқтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтінді қайта оқы: «Мыс пен қалайының қосындысы «қола» деп аталды».

Жауабы: қола — мыс пен қалайының қосындысы (қорытпасы).

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қазақстандағы ауа райы өзгеруінің қандай салдары болды?»)

Қалай ойлаймыз. Жауын-шашын азайса, су мен шөпке не болады?

Жауап үлгісі.

• Өзен-көлдердің деңгейі төмендеді, жауын-шашын азайды, 2 мыңжылдықтың соңында бірқатар өзен-көлдер тартылды, қуаңшылық күшейді.
• Шабындықтардағы егіншілік қиындады.
• Адамдар көшпелі, жайылымдық мал шаруашылығына көшті: малды суы мен шөбі бар жаққа айдады.
• Батыс және Орталық Қазақстанда құдық қаза бастады.
• Даланың ортасында малшылардың Бегазы-Дәндібай мәдениеті пайда болды.

Жауабы: ауа райы құрғақ болып, адамдар көшпелі мал шаруашылығына көшіп, құдық қаза бастады.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қазақстандағы қола дәуірі мәдениеті неліктен «андрондық» деп аталады?»)

Қалай ойлаймыз. Ереже: археологиялық мәдениетті бірінші олжа табылған жердің атымен атайды.

Жауабы: мәдениеттің атауы Батыс Сібірдегі Андронов селосының атына байланысты қойылған.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жерлеу салты мен қыштан жасалған ыдыстардың ерекшелігі неліктен андрондық мәдениеттің басты белгісі болып саналады? Өз ойларыңды айтыңдар»)

Қалай ойлаймыз. Жерде мыңдаған жыл бойы не жақсы сақталады және не баяу өзгереді?

Жауап үлгісі.

• Қабірлер мен ыдыстар ең жақсы сақталады: саз балшық шірімейді, плиталы шұңқыр ғасырлар бойы тұрады.
• Жерлеу салтын адамдар өте сирек өзгертті, бұл тайпаның көне дәстүрі.
• Әр тайпа ыдысты «өзінше» жасады: пішіні, тегіс түбі, өрнегі — қолтаңба сияқты.
• Қабірлерді қазу адамдардың келбеті, киімі, әшекейі, қаруы, о дүниеге сенімі туралы әңгімелейді.

Жауабы: қабірлер мен ыдыстар ең жақсы сақталады әрі әр тайпада өзіндік, баяу өзгеретін болады; олар арқылы заттар да, адамдардың наным-сенімі де туралы білуге болады.

Жадынама

• Даталар: қола дәуірі — б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар (немесе 3–1); б.з.б. 2 мыңжылдықтың соңы мен 1 мыңжылдықтың басы — Бегазы-Дәндібай мәдениеті.
• Орындар: Андронов (Батыс Сібір), Степняк, Айдабол, Тастыбұлақ, Екінші Ақсу-Аюлы, Алексеев қонысы.
• Терминдер: қола, металлургия, көшпелі мал шаруашылығы, жайылымдық бақташылық, айыл, жүген, тартпа, қима, оба.

Шағын тест