§ 11. Неолит адамдары өміріндегі өзгерістер
Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 38–40-беттер.
Нені үйренесің
- Ежелгі халық пен ата тіл дегеніміз не екенін түсіндіруді.
- Үш ежелгі өркениетті — дравидтердің, үндіеуропалықтардың (арийлердің) және алтай-маньчжур халықтарының өркениеттерін атап, картадан көрсетуді.
- Кешенді отырықшы-егіншілік пен мал шаруашылығы деген не екенін айтып беруді.
- Неолитте тайпалардың неге қоныс аудара бастағанын және үндіиран тайпаларының Қазақстанды қалай мекендегенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Неолит төңкерісі дегеніміз не? Тұтынушылық шаруашылықтан (аңшылық, балық аулау, терімшілік) өндіруші шаруашылыққа (мал шаруашылығы, егіншілік) көшу.
- Неолит қашан болды? Б.з.б. 5–3 мыңжылдықтарда.
- Қандай жаңалық неолитке «қыш құмыралар заманы» деген ат берді? Қыш ыдыс.
- Үстіртте жебеліліктер қандай жануарларды қолға үйретті? Қой мен ешкіні.
Тақырыпты талдаймыз
Халықтар қалай пайда болады
Ондаған ру мен тайпаға өскен үлкен отбасын елестет. Олар ұқсас сөздермен сөйлеп, ұқсас заттар жасайды. Неолиттің басында ежелгі халықтар осылай қалыптасты: олар ортақ мәдениеті мен тілі негізінде тайпалық одақтарға бірікті.
Ортақ тіл — ата тіл: одан кейін басқа тілдер таралған ең ежелгі тіл. Әжеңнің әжесі — ең ежелгі әже, ата тіл де сондай ең ежелгі тіл.
📌 Оқулық бойынша, ежелгі халықтар негізінен Еуразия құрлығында қалыптасқан.
Үш өркениет ошағы
Еуразия картасынан үш үлкен ошақты табуға болады.
- Дравидтер — Үндістан түбегінің оңтүстігі мен Цейлон аралы. Олар егіншілікпен айналысты, баспана тұрғызып, алғашқы қалаларын салды. Бұл өркениеттер біздің еліміздің тарихында ешқандай рөл атқармады. Дегенмен Орталық Азияда өмір сүрген жейтундықтар дравидтердің солтүстігіндегі мәдениетіне ұқсас болды.
- Үндіеуропалықтар — Еуропаның орталығы мен Скандинавия түбегінің оңтүстігі. Олар өздерін «арийлер» деп атайды.
- Алтай-маньчжур халықтары — Қиыр Шығыс, қазіргі Қытайдың солтүстік-шығысы. Олардан Азия халықтарының: түрік, қазақ, қытай, тұңғыс, кәріс және т.б. арғы ата-бабалары шықты.
🌟 «Жейтундықтар» атауын археологтер ойлап тапты. Олар Түрікменстанның Жейтун ауылының жанынан ежелгі өркениеттің орнын тапты. Жейтундықтар бидай егіп, егістікті арық-атыздар арқылы суарған. Сазбалшықтан үй тұрғызып, қыш ыдыс жасады.
📕 Оқулықта жейтундықтар дравидтерге жақын, арийлердің атамекені — Еуропаның орталығы мен Скандинавия, ал қытай мен кәріс бір «алтай-маньчжур» халқынан тараған делінген; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша бұлар даулы болжамдар, пікірлер басқаша болуы мүмкін. Мұнда — оқулықтағы нұсқа.
Параграфтағы суретте — ежелгі еуропеоидтің мүсін басы: еуропеоид келбетті ежелгі адам. Ғалымдар бет-бейнені бас сүйектен осылай қайта жасайды.
Астық неге бәрін өзгертті
Басқа тайпаларға қарағанда бұл халықтарда егіншілік, бақташылық ерте дамыды, яғни неолит төңкерісі өтті. Олар алғашқылардың қатарында үй жануарларын: қой, ешкі, жылқы мен итті қолға үйретті. Кейін мал шаруашылығымен айналысты. Бұдан басқа бидай мен тары, ал Қиыр Шығыста күріш егуді үйренді. Неолиттің соңында Азия халықтарының арғы ата-бабалары алғаш рет металл қорытуды меңгеріп, қару дайындады. Мыс пен қалайы, алтын мен күмістен әшекей бұйымдар жасады.
Дәруменге бай дәнді дақыл өсіру арқылы адамдар кең-байтақ кеңістіктен үнемі тамақ іздеу қажеттігінен босады. Дәнді дақылдар күн суытқанға дейін өсірілді, жиналған қор жыл бойына жетті. Енді күні бойы далада тамақ іздеп жүрудің қажеті жоқ.
Ежелгі адамдардың тайпалық бірлестіктері: арийлер, дравидтер, алтай-маньчжурлар бұл жетістікті отырықшы-егіншілікті мал шаруашылығымен кешенді түрде ұштастырды. Ұзын атау, бірақ бөлшектеп түсінікті:
- кешенді — бірнеше кәсіп бірге;
- отырықшы — бір жерде тұрады;
- егіншілік пен мал шаруашылығы — егін де егеді, мал да бағады.
Әр қауымның өз шеберлері болды. Қауым мүшелері жазғы уақытта мыс және басқа кен өндіретін жерлерге кетті. Мал бақты, жер суаратын арық-атыз қазды. Өмір сүру жағдайының жақсаруына байланысты тайпадағы адам саны күрт өсті. Сол себепті олар жаңа жерлерге қоныстана бастады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Адамдар жаман өмір сүргендіктен көшті». Керісінше! Өмір жақсарды, адам өте көбейді, тарыла бастады. Халық санының өсуі оларды жаңа жерлерге итермеледі.
Үндіирандықтардың ұлы жорығы
Неолитке дейін Еуразия құрлығында адам саны аз еді. Аңшылық, терімшілік, балық аулау адам санының тез өсуіне әсер ете алмады. Алғашқы қауымдық құрылыста адамдар жиі ашықты. Ерлер аңшылықта, ал әйелдер ауыр тұрмыстан жиі қайтыс болатын.
Б.з.б. 5 мыңжылдықта үндіеуропалық тайпалар саны өсе түсті. Бұл тайпалар ежелгі үндіиран халықтарын құрады. Олар екі топқа бөлініп, шығысқа қарай бағыт алды. Тайпаның бір бөлігі Қара теңіз бен Каспий теңізінің солтүстігінен, екіншісі оңтүстігінен айнала көшті.
Картада бұл екі көрсеткі сияқты: біреуі Еуропадан шығысқа қарай дала арқылы (үндіирандықтардың солтүстік тобы) Алтайға жетеді, екіншісі — Қиыр Шығыстан батысқа қарай (түркі-монғол-угор тайпалары). Олар Алтайда және Шыңжаңда түйіседі.
📕 Оқулықта екі мәдениеттің кездесуі б.з.б. 2-мыңжылдықта өтті, ал «б.з.б. 2 мыңжылдыққа дейін бұл шегара өзгеріссіз қалды» делінген. Бұл — қайшылық: кездесу өткен мерзімнің өзіне дейін шегара тұрақты бола алмайды (мүмкін, «б.з.б. 2 ғасырға дейін» деп айтылуы керек). Мұнда — оқулықтағы сөз.
🌟 Жаңа жерлерді игеру бейбіт өтті — батыста да, шығыста да. Орын бәріне жетті.
👨👩👧 Ата-анаға. Еуразия картасын (қағаз не телефондағы) ашып, баладан үндіирандардың жолын саусағымен «жүргізіп» көрсетуін сұраңыз: Дунайдан Қара және Каспий теңіздерін айналып, Алтайға дейін. Күндер мен атаулар осылай әлдеқайда жақсы есте қалады.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Ежелгі халық деген не? Ортақ мәдениеті мен тілі негізінде бірігген тайпалық бірлестік.
- Ежелгі халықтар қандай дәнді дақылдарды өсіруді үйренді? Бидай мен тары, ал Қиыр Шығыста — күріш.
- Олар қандай жануарларды алғашқылардың қатарында қолға үйретті? Қой, ешкі, жылқы мен итті.
- Үндіирандар кімдер? Үндіеуропалық тайпалардан шыққан, б.з.б. 5-мыңжылдықта шығысқа қарай жылжыған ежелгі халық.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жер бетінде ежелгі халықтардың қалыптасуы қашан жүзеге асты?
Қалай ойлаймыз. Параграфтың басынан бұл неолиттің қай бөлігіне жататынын тап.
Шешуі. Ежелгі халықтар неолиттің бастапқы кезеңінде, яғни шамамен б.з.б. 5-мыңжылдықта (шамамен 7000 жыл бұрын), негізінен Еуразия құрлығында қалыптасты.
Жауабы: неолит дәуірінің басында.
№ 2
Картадан ежелгі халықтардың орналасу қоныстарын көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Әлем картасынан үш ошақты тауып, жазып қой.
Шешуі.
- Дравидтер — Үндістанның оңтүстігі (Үндістан түбегі) және Шри-Ланка (Цейлон) аралы; олардың солтүстік мәдениетіне ұқсас — Жейтун (Түрікменстан).
- Үндіеуропалықтар (арийлер) — Еуропаның орталығы мен Скандинавияның оңтүстігі; сосын шығысқа қарай көрсеткі.
- Үндіирандар: оңтүстік тармағы — Кіші Азиядан (Түркия) Солтүстік Үндістанға дейін; солтүстік тармағы — Румыниядан Алтайға және Тарым ойпатына дейінгі дала, бүкіл Қазақстан аумағы.
- Алтай-маньчжур халықтары — Қытайдың солтүстік-шығысы; бір тармағы Тынық мұхитқа, екіншісі (түркі-монғол-угор) батысқа, Оңтүстік Сібір мен Ішкі Азияға қарай.
Жауабы: тізімді қара: Үндістан және Цейлон, Еуропаның орталығы мен Скандинавия, Румыниядан Алтайға дейінгі дала, Қиыр Шығыс.
№ 3
Неолит кезеңіндегі халықтың белсенді көшіп-қонуын немен түсіндіруге болады?
Қалай ойлаймыз. Өндіруші шаруашылық пайда болғанда адам санына не болды?
Жауап үлгісі.
- Егіншілік пен мал шаруашылығы адамдарға көбірек тамақ пен қор берді.
- Өмір сүру жағдайы жақсарды — адам саны күрт өсті.
- Ескі жерлер егістік пен жайылымға жетпей қалды.
- Адамдар Еуразияның жаңа, дерлік бос кеңістіктерін игеруге шықты.
Жауабы: өндіруші шаруашылық кезінде өмір жақсарғандықтан адам санының өсуі.
№ 4
Неолит дәуірінде жаңа аумақтар қалай игерілді?
Қалай ойлаймыз. Кім, қайдан, қайда және қалай — бейбіт пе, соғыспен бе.
Жауап үлгісі.
- Б.з.б. 5-мыңжылдықта үндіеуропалық тайпалар шығысқа қарай жылжып, үндіирандарға айналды.
- Біреулері Қара және Каспий теңіздерін солтүстіктен, біреулері оңтүстіктен айналды.
- Оңтүстік топ Кіші Азиядан Солтүстік Үндістанға дейінгі жерді, солтүстік топ Румыниядан Алтайға және Тарым ойпатына дейінгі даланы қоныстанды.
- Шығыстан батысқа қарай түркі-монғол-угор тайпалары ақырындап жылжыды.
- Игеру біртіндеп әрі бейбіт өтті; б.з.б. 2-мыңжылдықта екі ағын Алтай — Шығыс Түркістан торабында кездесті.
Жауабы: біртіндеп әрі бейбіт: үндіирандар батыстан шығысқа, түркі-монғол тайпалары шығыстан батысқа қарай жүрді.
№ 5
Үндіиран тайпалары Қазақстан жеріне қашан қоныстанды?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «б.з.б. ... мыңжылдыққа дейін» дегенді тап.
Шешуі. Үндіирандар б.з.б. 4–2 мыңжылдықтарда Қазақстанның бүкіл аумағын біртіндеп мекендеп, игерді, яғни шамамен 6000–4000 жыл бұрын.
Жауабы: б.з.б. 4–2 мыңжылдықтарда.
№ 6
(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Арийлер, дравидтер, алтай-маньчжур тайпалық бірлестіктерінің кешенді отырықшы-егіншілік пен мал шаруашылығын қалыптастыра алуына не себеп болды? Бұған көзқарасың қалай?»)
Қалай ойлаймыз. Олардың басқалардан бұрын нелері болды? Оларды қандай табиғат қоршады?
Жауап үлгісі.
- Олар басқалардан бұрын егіншілікті де, мал шаруашылығын да меңгерді — біріктіретін нәрселері болды.
- Климаты қолайлы, жері құнарлы, суаратын өзендері бар жерлерде тұрды.
- Бұл үлкен тайпалық одақтар еді: еңбекті бөлуге болды — біреулер жер жыртты, біреулер мал бақты, біреулер шеберлік жасады.
- Астық қоры бір жерде тұруға, тамақ іздеп жүрмеуге мүмкіндік берді.
Жауабы: өйткені олар басқалардан бұрын егінді де, малды да бастады, бұған қолайлы жерлерде тұрды және көп болды.
№ 7
(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Өндіруші шаруашылықтың туындауы адам өмірін қалай өзгертті?»)
Қалай ойлаймыз. «Дейін» мен «кейінді» салыстыр.
Жауап үлгісі.
- Тамақ қоры пайда болды, адамдар аңшылықтың сәтіне көп тәуелді болмай қалды.
- Адамдар отырықшы өмір сүріп, тұрақты қоныстарға жиналды.
- Шеберлер пайда болды, кен өндіру басталды, арықтар қазылды.
- Адам саны едәуір артты.
- Жаңа жерлерге қоныс аударулар басталды.
Жауабы: өмір тоқ әрі отырықшы болды, қолөнер пайда болды, халық саны өсті, адамдар жаңа аумақтарды игере бастады.
№ 8
(«Жүп болып талқылаңдар») Егіншілік пен мал шаруашылығының аңшылық пен терімшіліктен артықшылығы неде?
Қалай ойлаймыз. Сенімділік, қор және қауіпсіздік туралы ойлан.
Жауап үлгісі.
- Тамақты өсіріп, бір жылға дейін қорға жинауға болады.
- Тамақ іздеп көшудің қажеті жоқ — тұрақты үй салуға болады.
- Қауіп аз: аңшылықта адамдар жиі қайтыс болды.
- Мал ет қана емес, сүт, жүн, тері береді.
- Көбірек адамды асырауға болады.
Жауабы: егіншілік пен мал шаруашылығы тұрақты, сенімді тамақ пен қор береді, сондықтан адамдар қауіпсіз өмір сүріп, олардың саны көбейеді.
№ 9
(«Қосымша тапсырма») Кешенді отырықшы-егіншілік пен мал шаруашылығы және оның ерекшеліктерін сипаттап жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Ұзын атауды сөзге бөліп талда.
Шешуі. Сипаттау жоспары:
- Кешенді — бірден бірнеше кәсіп: егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер.
- Отырықшы — адамдар өзен не көл жағасындағы тұрақты қонысқа орналасады.
- Егіншілік — бидай, тары себеді (Қиыр Шығыста — күріш), суару үшін арық-атыз қазады.
- Мал шаруашылығы — қой, ешкі, жылқы; жазда малды маусымдық жайылымға айдайды.
- Қолөнер — қауымда шеберлер бар; жазда мыс кені өндірілетін жерлерге барады.
- Қорытынды — бір жылға жетерлік астық қоры, халық санының өсуі.
Үлгі: «Елді мекен өзен жағасында тұр. Көктемде тұрғындар тары мен бидай сеуіп, арық қазады. Жазда малшылар қойды алыс жайылымға айдайды, ал шеберлер мыс кеніне барады. Күзде егін жиып, астықты қыш ыдысқа құяды — келесі жазға дейін жетеді».
Жауабы: бұл — қауым бір жерде тұрып, бір мезгілде егіншілікпен, мал шаруашылығымен және қолөнермен айналысатын шаруашылық.
Жадынама
- Мерзімдер: б.з.б. 5-мыңжылдық — үндіеуропалықтар шығысқа жылжиды; б.з.б. 4–2 мыңжылдықтар — үндіирандар Қазақстанды мекендейді; б.з.б. 2-мыңжылдық — түркі-монғол тайпаларымен кездесу.
- Орындар: Үндістан, Цейлон, Жейтун, Еуропаның орталығы, Скандинавия, Қиыр Шығыс, Қара және Каспий теңіздері, Румыния, Алтай, Тарым өзені, Шыңжаң.
- Терминдер: ата тіл, өркениет, шеберлер, кешенді отырықшы-егіншілік пен мал шаруашылығы.