§§ 16–17. Ерте металл дәуіріндегі тайпалардың шаруашылығы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 49–52-беттер.

Нені үйренесің

• Қола дәуірінің адамдары қайда және қалай тұрғанын: қоныстары мен үйлері қандай болғанын айтуды.
• Олардың басты кәсібін атауды: мал шаруашылығы, егіншілік, аңшылық, балық аулау, кен ісі.
• Үй маңылық бақташылықтың жайылымдық бақташылықтан қандай айырмашылығы бар екенін және біреуі екіншісіне неге ауысқанын түсіндіруді.
• Ежелгі кенші-шеберлердің кенді қалай өндіргенін, қола бұйымдарды қалай құйғанын сипаттауды.
• Қазақстанның ежелгі кеніштерін картадан көрсетуді: Жезқазған, Атасу, Степняк, Имантау.

Ой қозғау

• Қола дегеніміз не? Мыстың қалайымен қорытпасы. Ол мыстан қатты және төмен температурада ериді.
• Қола дәуірі қанша уақытқа созылды? Шамамен б.з.б. 2–1 мыңжылдықтарға, яғни 4000–3000 жыл бұрынғы кезеңге.
• Қола дәуірі қандай кезеңдерге бөлінеді? Ерте, дамыған және кейінгі қола кезеңдеріне.
• Қола дәуірінің қай мәдениеті Қазақстанның дерлік бүкіл аумағын алып жатты? Андрондық мәдениет (Батыс Қазақстаннан басқа).
• Қорған (оба) дегеніміз не? Көне қабірдің үстіне үйілген төбе.

Тақырыпты талдаймыз

Өзен жағасындағы қоныс

Өзіңді археологпын деп елестет. Дала өзенінің жағасында қазба жүргізіп жатырсың. Топырақ қабатының астынан бағана орнының шұңқырлары, құмыра сынықтары, сүйектер көрініп қалды. Бұл — 3–4 мың жыл бұрын қола дәуірінің адамдары тұрған қоныстың іздері.

Қазақстаннан ерте металл дәуірінің жүзден астам қонысы табылды, оның шамамен отызына археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Қоныстардың көбі өзен жағалауларында, кейде көл жағасында немесе бұлақ басында орналасқан. Орынды кездейсоқ таңдамаған: жақын жерде малға арналған шүйгін шөп, ал топырағы қолмен тесемен өңдеп, өзеннен су жіберуге болатындай жұмсақ болған.

💡 «Жыл бұрын» дегенді қалай санайды? «Б.з.б.» күніне шамамен 2000 қос (біздің заманымыздан бері осыншама уақыт өтті). Б.з.б. 2 мыңжылдық — б.з.б. 2000–1000 жылдар, яғни шамамен 4000–3000 жыл бұрын.

Үйлер қандай болған

Арийлер тайпасының қонысы әдетте 6–10-нан 20–50-ге дейінгі үйден құралған. Тұрақтар дөңгелене салынып, ортасына алаң қалдырылған. Алаңда қоғамдық немесе әскери қақтығыстар кезінде жиындар өткізілген.

Тұрақтар жартылай жер үй түрінде тұрғызылған: үйдің жартысы жерге кіргізілген, төбесі бөренелермен жабылған, ішкі қабырғалары таспен қаланған. Тұрғын үйдің аумағы 100-ден 300–400 шаршы метрге дейін жеткен. Салыстыру үшін: Астанадағы қарапайым пәтер — 50–70 шаршы метр.

Ерекше үйлер де болған. Солардың бірі — еңбек құралдары мен қарулар жасаушы шеберлер тұрағы: онда металл қорытып, құрал-сайман жасаған. Діни рәсім өткізетін орындар да болған.

Суретте (ол §14–15-тің соңында тұр) — андрондық қоныс: өзен мүйісінде, шарбақпен және дуалмен қоршалған. Ішінде бірнеше ұзын үй, олардың арасында адамдар мен мал. Су жағасында қайықтар тұр.

Үйдің жанындағы зират

Қоныстың жанында тайпалық зират болған. Уақыт өте қабір үстіндегі обалар үлкейе берген. Қабірге қыш ыдыстар қойылған: ішіне тамақ салынған. Өлікті бір қырынан, аяғын бүгіп жатқызған. Ал Бегазы-Дәндібай мәдениетінде мәйітті шалқасынан жерлеген.

Қола дәуірінің адамдары немен айналысты

Басты кәсіп — мал шаруашылығы. Дегенмен қоныстардан жабайы аңдардың сүйектері үй жануарларының сүйектерінен де артық кездеседі! Демек, адамдар көп аң аулаған: қоян, арқар, құндыз, аю, түлкі, борсық, елік, жабайы бұқа, қабан, құс аулаған. Балық та аулаған.

Ірі қара мал — отырықшылықтың белгісі

Мал шаруашылығының негізін жылқы мен ірі қара құраған. Ірі қара — «үй» жануары: оның соңынан алысқа бара алмайсың, қыста қардың астынан шөп таба алмайды, оған шөп керек. Табында ірі қара көп болса, адамдар бір жерде тұрған деген сөз.

📕 Оқулықтың 50-бетінде мал шаруашылығының негізін «жылқы мен ірі қара» құраған делінген, ал 51-бетте «қой мен жылқы аз болды» деп жазылған. Бұл сәйкессіздік оқулықтың өзінде. Біз ірі қараны басым деп алдық.

📌 Отырықшы шаруашылық — адамдар бір қонысте тұрақты тұрып, малын жанында бағатын шаруашылық.

Егіншілік: қиын әрі қысқа мерзімді

Егістік тек су көздерінің жанындағы шөгінді қара топырақты жерлерде болған. Өзеннен арық тартып, егінді суарған. Мұндай жерлерді суармалы деп атайды.

Қатты дала жерін өңдеу өте қиын болған. Қола немесе тас түренді соқа мен тесе оны әрең алған. Ал суармалы егістер екі-үш жылда сор басып, бүлініп отырған: жиі суарғаннан топырақта тұз жиналған, себебі ол жерлердің минералды тұздары өте көп еді.

Қазақстанда егіншілікке қолайлы жер аз. Ал адамдар көбейе берген. Қола дәуірінің соңында андрондықтар мен ежелгі қималықтардың егіншілігі дағдарысқа ұшыраған: егістіктен тамақ жетпей қалған.

⚠️ Жиі кететін қате. Сор басуды теңіз суынан деп ойлау. Олай емес! Тұз кез келген өзен суында да, жерде де бар. Егістікке суды көп рет құйғанда су буланып кетеді де, тұз қалып, жиналады.

Үй маңылықтан жайылымдыққа

Алғашында мал қоныстың жанында, шұрайлы алқаптарда бағылған. Жылдың жылы маусымында мал қонысқа жақын жердегі жайлауда ұсталған, қыста малды әрбір отбасы бөліп алған. Жаз мезгілінде қысқа арнап мал азығы дайындалған. Бұл — үй маңылық бақташылық.

Кейінгі қола дәуірінде малшылар малын бір жайлаудан екінші жайлауға көшіріп жүре бастады. Бұл — жайылымдық бақташылық. Біртіндеп қой, ешкі, жылқы саны арта бастады.

Бәрі ортақ, садақтан басқа

Жер мен мал бүкіл қауымға ортақ болған. Қауымдастықта жекеменшік әлі толық орныққан емес еді. Бірақ адамның тек өзі ғана пайдаланатын меншігі болған: аңшы өзіне жақсы садақ жасаса, садақ тек соныкі. Иесі қайтыс болса, садағы қабірге қоса көмілген.

📌 Жеке меншік — адамның өз заттары (садақ, пышақ, әшекей). Қауымдық меншік — бәрі бірге пайдаланатын нәрсе (жер, жайылым, мал).

Сарыарқаның кеншілері

Қазақстан ежелден мыс, қалайы және алтын кендерімен танымал. Археологтар көптеген көне өндіріс орындарын тапты:

• мыс — Жезқазған жерінде;
• қалайы — Атасу таулы жоталарында;
• алтын — Степняк кенішінде.

Демек, біздің жеріміз ежелгі металлургияның орталығы болған. Сандар таң қалдырады:

🌟 100 мың тонна мыс — металл тиелген шамамен 1500 қазіргі темір жол вагонындай. Және мұның бәрі қолмен, тас қайламен өндірілген!

Кенді қалай өндірген

Кен кесектерін қайла, балта және тесемен қазып алған. Қатты жыныстарды қопару үшін от жағып, су құю тәсілі қолданылған.

Жұмыс өте қауіпті болған. Шахта опырылып құлап, кен қазушыларды жиі басып қалып отырған. Бұның айғағы ретінде кен толтырылған тері қап арқалаған адам қаңқалары табылған.

Құюшылар мен зергерлер

Мыс кенін ерітіп алғаннан кейін құймаға қажетті мөлшерде қалайы қосқан. Қола осылай шыққан.

Қоныстардан металл қорытатын, өңдейтін шеберханалар табылған. Онда түрлі қалыптарда қолорақ, пышақ, балта, найза және жебе ұштарын құйған. Параграфтағы суреттерде: балтаға арналған тас қалыптың екі жартысы, арқанмен байланған қалып, ағаш сапты қола балта, найза мен жебенің ұштары. Тағы бір суретте қоладан жасалған найза ұшы мен канжарлар көрсетілген.

Қолөнердің ең дамыған түрі — зергерлік іс. Әшекей бұйымдар негізінен қақтау, сығымдау, шеку әдісімен дайындалған. Қола дәуірінің тамаша үлгілері — білезіктер, моншақтар, алтын жалатылған түрлі салпыншақтар мен сақиналар. Зергерлер сол уақыттың өзінде асыл тастарды асқан шеберлікпен өңдеген. Параграфтағы суретте — ұсақ моншақтардан жасалған алқа.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қола дәуірінің қола бұйымдарын, құйма қалыптарын және әшекейлерін Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейден және Астанадағы Ұлттық музейден көруге болады. Орталық Қазақстандағы өлкетану музейлері де ежелгі кеніштер туралы әңгімелейді, мысалы, Жезқазған мен Қарағандыда. Музейде баладан сұраңыз: «Қалай ойлайсың, бұл қай кезең — тас па, әлде қола ма? Неге?»

Өзіңді тексер

• Ерте металл дәуірінің қоныстары қайда орналасқан? Өзен жағалауларында, кейде көл жағасында, бұлақ басында және дала өзендерінің бойында.
• Арийлер қонысы неше үйден тұрған? 6–10-нан 20–50-ге дейінгі үйден.
• Қоныстың ортасында неге алаң қалдырған? Қоғамдық немесе әскери қақтығыстар кезінде жиын өткізу үшін.
• Егіншілікпен тамақтандыру неге қиындады? Өзен жағасында жер аз, егістіктерді сор басты, ал адам көбейді.
• Жеке меншік дегеніміз не? Бір адамға ғана тиесілі зат, мысалы, оның садағы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қола дәуіріндегі кәсіптің түрлерін ата.

Қалай ойлаймыз. Тақырыпшалар бойынша өт: «Қола дәуірінің адамдары немен айналысты», «Кеншілер», «Құюшылар мен зергерлер».

Шешуі.

1. Мал шаруашылығы (жылқы мен ірі қара; кейін қой мен ешкі көбірек).
2. Өзен жағасындағы суармалы жерлерде егіншілік.
3. Аңшылық пен балық аулау.
4. Кен ісі — мыс, қалайы кенін және алтын өндіру.
5. Металлургия — мысты қорыту, қола алу, құрал мен қару құю.
6. Тас пен сүйек өңдеу, зергерлік қолөнер.

Жауабы: мал шаруашылығы, егіншілік, аңшылық, балық аулау, кен ісі, металлургия және құю ісі, тас пен сүйек өңдеу, зергерлік.

№ 2

Кен алу тәсілдері туралы айт. Неліктен кен қазу жұмысы қауіпті болды?

Қалай ойлаймыз. Кеннің қатты және босау түрі бар: тәсілдері де әртүрлі.

Шешуі.

• Кенді қайла, балта және тесемен қазып алған.
• Қатты жыныстарды қопару үшін кен қабатына от жағып қыздырған, тау жыныстары қызған кезде су құйған — жартас жарылған.
• Босаған кен кесектерін тері қапшықтарға салып жер бетіне шығарған.
• Жоғарыда кенді тас балғамен соғып ұсатып, сумен жуып, таза металды бөліп алған.
• Қауіпті болды, себебі шахта опырылып құлап, кен қазушыларды жиі басып қалған. Кеніштерден кен толтырылған тері қап арқалаған адам қаңқалары табылған.

Жауабы: кенді қазып, қатты жыныстарды от пен сумен жарған; жұмыс шахтаның жиі құлауынан қауіпті болды.

№ 3

Кен орындарынан табылған еңбек құралдарын ата, сипаттама бер.

Қалай ойлаймыз. Құралдарды «шахтада» және «жоғарыда» деп бөл.

Шешуі.

Жауабы: қайла, балта, тесе, тері қапшықтар, тас балға.

№ 4

Қазақстан аумағындағы негізгі металл кенін өндіретін орындарды анықта.

Қалай ойлаймыз. Параграфта төрт орын аталған. Оларды Қазақстан картасынан тап.

Шешуі.

• Мыс — Жезқазған жері (Орталық Қазақстан, Ұлытау облысы) және Имантау кен орны (Солтүстік Қазақстан).
• Қалайы — Атасу таулы жоталары (Орталық Қазақстан, Қарағанды облысы).
• Алтын — Степняк кеніші (Солтүстік Қазақстан, Ақмола облысы).

Жауабы: мыс — Жезқазған мен Имантау, қалайы — Атасу таулары, алтын — Степняк; бұл — Орталық және Солтүстік Қазақстан.

№ 5

Қола дәуірі адамдарының зергерлік бұйым дайындауда шеберлік деңгейіне жеткендігін дәлелде. Қола дәуірі әшекейлерін кейінгі кезеңнің зергерлік бұйымдарымен салыстыр.

Қалай ойлаймыз. Дәлелдеу үшін деректер керек: қандай бұйымдар және қандай әдіспен жасалған.

Жауап үлгісі.

• Зергерлер әртүрлі әдіспен жұмыс істеген: қақтау, сығымдау, шеку.
• Олар білезіктер, моншақтар, алтын жалатылған салпыншақтар мен сақиналар жасаған.
• Асыл тастарды асқан шеберлікпен өңдеген.
• Қолөнердің ең дамыған түрі — дәл зергерлік іс болған.

Жауабы: қола дәуірінің зергерлері қақтау, сығымдау, шеку әдісімен әшекейлер жасап, алтын жалатқан, асыл тастарды өңдеген; ал кейінгі кезеңде алтыннан жасалған бұйымдар көбейіп, өрнегі күрделене түсті.

№ 6

Тас және қола дәуірлерін салыстырып, сипаттама бер.

Қалай ойлаймыз. §5–11-дегі тас дәуірін еске түсіріп, осы тақырыппен салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: қола дәуірінде адамдар үлкен қоныстарда тұрып, мал өсірді, кен қазды, металдан құрал жасады; тас дәуірінде олар аң іздеп көшіп жүріп, құралды тастан жасады.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Шаруашылықта ірі қара малдың басым болуы неліктен отырықшылық салттың үстемдігін білдіреді?») Табында ірі қара малдың көп болуы неге отырықшы шаруашылықты көрсетеді?

Қалай ойлаймыз. Сиырға қыста не керек? Ол ұзақ жүре ала ма?

Жауап үлгісі.

• Сиырлар баяу жүреді, оларды алыс қашықтыққа айдай алмайсың.
• Қыста сиыр қардың астынан шөп таба алмайды — оған шөп керек.
• Шөпті жазда дайындап, үйдің жанында сақтау керек.
• Сиырларға өзен жағасындағы, қоныстың жанындағы шүйгін алқап қажет.

Жауабы: сиырды ұзақ айдауға болмайды, қыста оны шөппен азықтандыру керек, сондықтан сиыры көп адамдар бір жерде отырықшы тұрады.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, неге кейінгі қола дәуірінде адамдар үй маңылық бақташылықтан жайылымдық мал шаруашылығына көшті? Алдағы уақытта мал шаруашылығы қалай өзгеруі мүмкін еді? Болжап көріңдер.») Неге кейінгі қола дәуірінде үй маңылық бақташылықтан жайылымдыққа көшті? Әрі қарай не болады?

Қалай ойлаймыз. Егіншілікте не болғанын және адамдар қаншаға көбейгенін еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Адам көбейді, ал өзен жағасындағы қолайлы жер аз болды.
• Егістіктерді сор басты, егіншілік бәріне жетпей қалды.
• Демек, отбасыларды мал асырайтын болды. Мал көп, жайылым көбірек керек.
• Қоныстың жанындағы шөп тез таусылды, мал алыс жайылымдарға айдалды.
• Әрі қарай көшу ұзарады: қой, ешкі, жылқы өсіретін жайылымдық (көшпелі) мал шаруашылығы пайда болады. Бұл ерте темір дәуірінде болады (§20–21).

Жауабы: халық көбейіп, егіншілік дағдарысқа ұшырағандықтан малға жайылым көбірек керек болды; әрі қарай адамдар алысқа көше береді де, көшпелі мал шаруашылығына көшеді.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жоғарыда келтірілген сандар нені білдіреді?») Сандар нені айтады: Жезқазғанда шамамен 100 мың т мыс қорытылған, Имантауда 48 мың т мыс өндірілген?

Қалай ойлаймыз. Бір отбасы ғұмыр бойы да мұншама мыс таба алмайды. Бұл нені білдіреді?

Жауап үлгісі.

• Мысты өте ұзақ, көп жыл бойы өндірген.
• Мыңдаған адам жұмыс істеген, яғни бұл — маңызды ортақ іс болған.
• Мысты көрші тайпалармен басқа тауарларға айырбастаған болуы мүмкін.
• Қазақстан ежелгі металлургияның ірі орталықтарының бірі болған.

Жауабы: сандар кен орындарын көп жыл бойы игергенін және Қазақстанның ежелгі металлургияның үлкен орталығы болғанын көрсетеді.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жүп болып талқылаңдар. Кейінгі қола дәуірі шаруашылығында қандай өзгерістер орын алды?») Кейінгі қола дәуірі шаруашылығында қандай өзгерістер болды? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Дәуірдің басы мен соңын салыстыр: мал, қоныс, егіншілік.

Жауап үлгісі.

Жауабы: бақташылық жайылымдыққа ауысты, табында қой, ешкі, жылқы көбейді, егіншілік әлсіреді, қоныстар бекітілді; себебі — халықтың өсуі мен жердің жетіспеуі.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша тапсырма) «Ерте металл дәуірі тайпаларының шаруашылығы» тақырыбында Б. Блум танымы деңгейіне сай қарапайымнан күрделіге қарай 10 сұрақ дайында.

Қалай ойлаймыз. Блум деңгейлері: білу → түсіну → қолдану → талдау → бағалау → жасау. Алғашқы сұрақтар — «ата», соңғылары — «ойлап тап», «баға бер».

Жауап үлгісі.

1. Білу. Ерте металл дәуірінің қоныстары қайда орналасқан?
2. Білу. Жезқазғанда, Атасу таулы жоталарында, Степнякте қандай металдар өндірілген?
3. Түсіну. Кенді от пен суды қолданып қалай қазғанын өз сөзіңмен түсіндір.
4. Түсіну. Үй маңылық бақташылықтың жайылымдық бақташылықтан қандай айырмашылығы бар?
5. Қолдану. Қазақстан картасынан ежелгі кеніштердің орнын тап.
6. Қолдану. Б.з.б. 2 мыңжылдық қанша жыл бұрын болғанын есепте.
7. Талдау. Үй маңылық және жайылымдық бақташылықты салыстыр.
8. Талдау. Суармалы егістерді неге сор басты?
9. Бағалау. Қалай ойлайсың, қола дәуірінің адамдары үшін не маңыздырақ болды — егіншілік пе, әлде мал шаруашылығы ма? Дәлелде.
10. Жасау. Құю шеберханасындағы шәкірт бала атынан әңгіме ойлап тап.

Жауабы: 10 сұрақ, «ата» деген сұрақтан «ойлап тап» деген тапсырмаға дейін.

Жадынама

• Уақыты: қола дәуірі — б.з.б. 2–1 мыңжылдықтар; кейінгі қолада — жайылымдық бақташылыққа көшу.
• Орындар: мыс — Жезқазған, Имантау; қалайы — Атасу; алтын — Степняк.
• Кәсіптер: мал шаруашылығы, суармалы егіншілік, аңшылық, балық аулау, кен ісі, құю ісі, зергерлік.
• Терминдер: қорған (оба), жартылай жер үй, үй маңылық және жайылымдық бақташылық, қалып, жеке меншік.

Шағын тест