§§ 18–19. Ерте металл дәуіріндегі тайпалардың діни түсінігі

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 53–56-беттер.

Нені үйренесің

• Ежелгі арийлердің дүниені қалай елестеткенін айтуды: төртбұрышты Жер, аспан күмбезі және күймедегі күн құдайы.
• Ата-баба аруағына сыну дегеніміз не екенін және неге көсемдердің қабіріне үлкен оба тұрғызылғанын түсіндіруді.
• Қола дәуірінің жерлеу рәсімін сипаттауды: жатқызу қалпы, қабірдегі заттар, қызыл бояу, «затты бүлдіру».
• Қола дәуірінің адамдары неге табынғанын атауды: күнге, отқа, ай мен жұлдызға, жануарларға.
• Тыйым не екенін және жекеменшіктің қалай пайда болғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Қорған (оба) дегеніміз не? Көне қабірдің үстіне үйілген төбе.
• Арийлер (үндіирандықтар) кімдер? Ерте металл дәуірінде Қазақстанды мекендеген көне тайпалар.
• Қола дәуірінің қандай мәдениеттерін білесің? Андрондық, қима, Бегазы-Дәндібай.
• Қола дәуірі адамдарында қандай меншік болды? Жер мен мал — ортақ, ал адамның өз заттары (мысалы, садақ) — өзінікі.

Тақырыпты талдаймыз

Мөлдір күмбез астындағы дүние

Өзіңді 3500 жыл бұрын өмір сүріп жатқандай елестет. Кітап та, телескоп та жоқ. Күн қайдан шығады және кешке қайда кетеді — оны қалай түсіндіресің?

Арий тайпалары дүниенің мынадай бейнесін ойлап тапқан:

• Жер беті төрт бұрышты, әр бұрышында өз құдайы билік құрады.
• Жер мөлдір күмбезбен жабылған. Күмбездің бойымен күн құдайы күймесімен саяхаттайды.
• Жер — Ана. Адам өлмейді, ол Жер-Ана қойнына оралады.

💡 Құдайлар мен дүниенің құрылымы туралы мұндай әңгімелерді мифология деп атайды. Миф — адамдар ғылыми жолмен әлі түсіндіре алмаған нәрсенің көне түсіндірмесі.

Ортақ сенім

Қола дәуірінде үндіиран тайпаларының бәріне ортақ діни түсінік қалыптасты. Археологиялық қазба деректері осыны көрсетеді. Олардың жерлеу рәсімі де ұқсас болды.

Адам өлмейді, «ұйқыға» кетеді

Арийлердің сенімінше, адам өлгеннен кейін ұйқыға кетіп, Жер-Ана қойнына оралады. Сондықтан:

1. Өлген тайпаластарын «ананың құрсағында» жатқандай, қабір шұңқырына аяқ-қолын бауырына жиғыза жатқызған.
2. Онымен бірге о дүниеде қажет болады-ау деген заттарын қоса көмген: киімін, еңбек құралдарын, әшекейлерін, қыш ыдыстағы тамағын.
3. Қабірдің үстіне әлемнің дөңгелек бейнесін елестететіндей оба тұрғызған.

Әр тайпа өлікті өз құдайларына қарай бағыттап жатқызған. Андрондықтар өліктің басын батысқа қаратып жатқызса, ежелгі қималықтар солтүстікке қаратқан.

Ата-баба аруағы

Арийлер өздерін қолдап жүруі үшін ата-баба аруағына сыйынған. Күшті, ерік-жігері мықты адамдар тайпаластарына о дүниеде де көмектесе алады деп сенген.

Сондықтан көсемдер мен ержүрек жауынгерлер, тәжірибелі аңшылар, көреген абыздардың қабіріне үлкен обалар тұрғызылған. Аруақтардың мейірімін аудару үшін сый-сияпаттық тамақтар апарып тұрған. Ал көсемнің аруағына деген құрмет тірі көсемдерге деген құрметті де арттырған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Көптеген қазақ отбасылары бүгін де аруақтарды құрметтейді: туыстарының қабірін зиярат етеді, құран оқытады, ас береді. Баламен өз отбасыңызда бұл қалай болатынын әңгімелеп, қола дәуірінің сенімдерімен салыстырыңыз.

Қызыл бояу және «затты бүлдіру»

Қызыл бояу көне заманда ерекше мағына берген. Оны:

• қанның және ерекше құдірет иесінің белгісі;
• оттың белгісі;
• жаман рухтардан сақтану қабілетін арттыратын магиялық күш деп санаған.

Қызыл бояуды өліктің үстіне де сепкен, көбінесе бұл рәсім балаларды жерлеуде қолданылған. Қабірлерге еңбек құралдары, әшекейлер қойылған.

Сонымен қатар археологтар қабірлерден әдейі бүлдірілген еңбек құралдарын жиі табады. Бұл кездейсоқтық емес! Бұл — «затты бүлдіру» жорасы: жерлеуді аяқтар алдында жасалады, яғни ол тұтынған бұйымдар мен құрал-жабдықтар да адаммен бірге «өлуі» тиіс саналған.

Құрбандық, бойтұмар және тастағы бейнелер

Қола дәуірінде аруақтарға арнап құрбан шалу рәсімі пайда болды. Қауым мүшелері аруақтардың өздеріне жақсы қарауын сұрап, құрбандыққа тамақ апарған. Қоныс жанында арнайы құрбан шалатын жерлер орналасқан: тас шеңбер немесе топырақ үйіндісі. Онда үйілген дән қалдықтары, дәнүккіштер, мал сүйектері, күл орны, ыдыс сынықтары, келсаптар табылған.

Қабірлерден жыртқыш аңдардың (қасқыр, түлкі) және үй жануарларының (ит, жылқы) тістері кездескен. Бұлар — бойтұмар. Ол адамды жаман рухтардан қорғайды және аңның күш-қайратын адам бойына да сіңіре алады деп сенген.

Параграфтағы суреттерде — тастағы бейнелер: басының орнында сәулелі шеңбері бар адамдар, дәл күнге ұқсайды. Қасында ұзын құйрықты жануар, оның да басында «күн». Екінші сурет сондай бейнені жартасқа ойып салып жатқан ежелгі суретшіні көрсетеді.

🌟 Мұндай «күн басты» адамдарды Алматы маңындағы Тамғалы шатқалынан өз көзіңмен көруге болады. Онда бес мыңнан астам тастағы сурет бар, көбі қола дәуірінен қалған. Тамғалы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген.

Күн, от, ай және жұлдыздар

Қола дәуірі тайпаларының тұрмысы мен өмірі табиғатқа тәуелді еді. Сондықтан басты құдай Күн саналды, сондай-ақ от, кейбір жануарлар мен өсімдіктерге де сыйынды. Күн мен от жылылық береді, адамды мейірімді, мықты рухпен байланыстырады деп есептеген.

• Күн құдайының басты нышаны ретінде жиектері қайырылған күншуақты айқыш (крест) белгісі алынды. Қима мәдениеті ыдыстарының түбінен бұл белгіні жиі көруге болады.
• От денені зұлымдықтан тазартатын, қайтыс болғандарды жаман рухтан қорғайтын күш, басқа әлемнің босағасы ретінде сипатталды.
• Жекелеген жануарларға және өсімдіктерге де табынған.
• Кейінгі қола дәуірінде бақташылықтың дамуымен ай мен жұлдызға табыну жоралғысы да шықты. Малшылар кешкі және түнгі уақыттарда ай мен жұлдызға қарап бағытты анықтады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Күншуақты айқыш — әлемнің көптеген халықтарындағы күннің ең көне белгілерінің бірі. Бала мұны ХХ ғасырда неміс фашистері өздерінің рәмізі ретінде пайдаланған белгі деп таныса, түсіндіріңіз: көне адамдар оған тек «күн, жылу, өмір» деген мағына салған.

🌟 Қазақтар Темірқазықты «темір қазық» деп атаған: ол орнында тұрады, ал басқа жұлдыздар оның айналасында қазықтың төңірегіндегі жылқылардай жүреді. Түнде жолды сол арқылы тапқан.

Тыйым және алғашқы жекеменшік

Кейінгі қола дәуірінде мүліктік теңсіздік пайда болды: бір отбасылар екіншілерінен байыды. Бірқатар тайпаларда көсемнің малы мен қаруын ұстауға тыйым салынды.

Осылайша жекеменшік қалыптаса бастады. Бұрын бүкіл табын ортақ болса, енді оның бір бөлігі бір адамға — көсемге тиесілі болды.

📌 Тыйым — бұзуға болмайтын қатаң тыйым салу. Жекеменшік — бір адамға немесе отбасына тиесілі мүлік (мал, жер, құрал), оны басқалар пайдалана алмайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Адамның өз меншігі мен жекеменшікті шатастыру. Аңшының садағы — оның өз меншігі: ол өзіне керек. Көсемнің табыны — жекеменшік: бұл — басқалардың үстінен билік беретін байлық.

Өзіңді тексер

• Арийлердің түсінігінше, оба деген не? Әлемнің дөңгелек бейнесі.
• Андрондықтар мен қималықтар өлікті басын қайда қаратып жатқызды? Андрондықтар — батысқа, қималықтар — солтүстікке.
• Кімнің қабіріне үлкен оба тұрғызды? Көсемдердің, ержүрек жауынгерлердің, тәжірибелі аңшылардың, көреген абыздардың.
• Қызыл бояу нені білдірді? Қанның және ерекше құдірет иесінің белгісі, оттың белгісі, жаман рухтардан сақтайтын магиялық күш.
• Бойтұмар дегеніміз не? Адамды жаман рухтардан қорғайтын зат, мысалы, қасқыр немесе түлкі тісі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Үндіирандықтар мифологиясына сипаттама бер. Олар қоршаған әлемді қалай елестетті?

Қалай ойлаймыз. Дүниенің «бейнесін» төменнен жоғары қарай сипатта: жер — аспан — күн — адамдар.

Жауап үлгісі.

• Жер беті төрт бұрышты, әр бұрышында өз құдайы билік құрады.
• Жерді мөлдір күмбез жауып тұрады.
• Күмбездің бойымен күн құдайы күймесімен саяхаттайды.
• Жер — Ана, адам өлмейді, ол Жер-Ана қойнына оралады.
• Қола дәуірінде үндіиран тайпаларының бәріне ортақ діни түсінік қалыптасты.

Жауабы: дүние — мөлдір күмбез астындағы төрт бұрышты Жер-Ана, күмбездің бойымен күн құдайы күймесімен жүреді; әр бұрыштың өз құдайы бар.

№ 2

Үндіирандықтарда ата-баба аруағына сыну көрінісі неден байқалады?

Қалай ойлаймыз. Өлген көсемдермен қалай қарым-қатынас жасағанын және олардан не күткенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Көсемдердің, ержүрек жауынгерлердің, тәжірибелі аңшылардың және көреген абыздардың қабіріне үлкен обалар тұрғызған.
• Күшті адамдар тайпаластарына о дүниеде де көмектесе алады деп сенген.
• Марқұмды мүмкіндігінше жақсы киімімен, еңбек құралдарымен, әшекейлерімен қоса жерлеген.
• Аруақтардың мейірімін аудару үшін сый-сияпаттық тамақтар апарып тұрған.

Жауабы: ата-баба аруағына сыну үлкен обалардан, қабірге қойылған заттардан және аруақтарға апарылған тамақтан көрінеді.

№ 3

Қола дәуірінің жерлеу рәсімі қалай атқарылған?

Қалай ойлаймыз. Ретімен жүр: шұңқыр → жатқызу қалпы → заттар → оба.

Жауабы: өлікті шұңқырға аяқ-қолын бауырына жиғыза, өз құдайларына қарай жатқызып, жанына заттар мен тамақ қойған, құралдардың бір бөлігін бүлдірген, үстіне оба тұрғызған.

№ 4

Қола дәуірі адамдарының діни түсініктерінде қандай өзгерістер пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Жаңаның бәрін тап: қола дәуірінде не пайда болды, бұрын не болмаған.

Жауап үлгісі.

Басты себеп — адамдар табиғат туралы тәжірибе мен білім жинады, шаруашылығы өзгерді.

Жауабы: сенімдер ортақ болды, жерлеу рәсімі, құрбан шалу, ай мен жұлдызға табыну және тыйым пайда болды; бұл адамдардың білімінің артуымен және шаруашылығының өзгеруімен байланысты.

№ 5

Крестің алғашқы мағынасы қандай еді?

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы күн құдайының нышанын еске түсір.

Шешуі.

• Жиектері қайырылған күншуақты айқыш (крест) — күн құдайының басты нышаны.
• Күн жылылық береді, адамды мейірімді, мықты рухпен байланыстырады деп есептеген.
• Бұл белгіні қима мәдениеті ыдыстарының түбінен жиі көруге болады.
• Кейін оны ХХ ғасырда неміс фашистері сәл өзгертіп, өз рәмізі етіп алды. Ал ғылым оның алғашқы мағынасын нақты анықтап отыр.

Жауабы: күншуақты айқыш көне заманда күннің, жылудың және өмірдің белгісі болды.

№ 6

Қола дәуірі адамдары неге табынды?

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы табиғат күштерінің бәрін тізіп шық.

Шешуі.

• Күнге (нышаны — күншуақты айқыш).
• Отқа.
• Жекелеген жануарларға және өсімдіктерге.
• Ата-баба аруағына.
• Кейінгі қола дәуірінде — айға және жұлдыздарға.

Жауабы: күнге, отқа, жануарлар мен өсімдіктерге, ата-баба аруағына, ал кейінгі қола дәуірінде ай мен жұлдызға да табынған.

№ 7

Жекеменшік дегеніміз не? Ол қашан және неліктен пайда болды?

Қалай ойлаймыз. §16–17-дегі қауымдық және өз меншікпен салыстыр.

Шешуі.

• Жекеменшік — бір адамға немесе отбасына тиесілі мал, құрал, жер; оны басқалар пайдалана алмайды.
• Кейінгі қола дәуірінде пайда болды.
• Себептері: шаруашылық өзгерді, мүліктік теңсіздік пайда болды, бірқатар тайпаларда көсемнің малы мен қаруын ұстауға тыйым салынды.

Жауабы: жекеменшік — бір иесіне тиесілі мүлік; ол кейінгі қола дәуірінде, теңсіздік пайда болып, көсемнің малы мен қаруына тыйым салынған кезде қалыптаса бастады.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қола дәуіріндегі адамдар неліктен ата-баба аруағына сыйынғаны туралы өз болжамдарыңды айтыңдар.») Қола дәуірінің адамдарында ата-баба аруағына сыну неге пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Адамдар неден қорықты және кімге сенді? Рудың ішінде кім ең құрметті болды?

Жауап үлгісі.

• Өмір табиғатқа, соғысқа, ауруға тәуелді болды — адамдарға қорғаныс керек еді.
• Күшті көсемдер мен жауынгерлер тірі кезінде руды қорғады. Адамдар олар о дүниеде де көмектеседі деп үміттенді.
• Ру өсіп-нығайды, адамдар ата-бабасымен мақтанып, оларды ұмытпағысы келді.
• Өлген көсемдерді құрметтеу тірі көсемдердің билігін де арттырды.

Жауабы: адамдар күшті ата-бабалардан қорғау іздеді; бұл сену руды біріктіріп, көсемдердің билігін нығайтты.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, қола дәуіріндегі адамдарда мұндай рәсім неліктен пайда болған?») Қола дәуірінде құрбан шалу рәсімі неге пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Адамдар немен өмір сүргенін еске түсір: мал, егін. Оларды не құртуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

• Егін мен мал төлі ауа-райына, жаңбырға, күнге байланысты болды.
• Адамдар табиғат күштерін тірі рухтар мен құдайлар деп санап, оларды сыйлықпен разы етуге болады деп сенді.
• Енді «бөлісетін» нәрсе болды: дән, мал, ыдыстағы тамақ.
• Құрбан шалып, жақсы өнім, сау мал, бәледен қорғау сұраған.

Жауабы: адамдар табиғатқа тәуелді болды да, аруақтарға жақсы қарауын сұрап, оларға тамақ пен мал апарды.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қалай ойлайсыңдар, қауымдық меншік пен жекеменшіктің бір-бірінен айырмашылығы неде? Жекеменшіктің шығуы қоғамдағы қарым-қатынасқа қалай әсер етті?») Жекеменшіктің қауымдық және өз меншіктен айырмашылығы неде? Ол адамдар арасындағы қарым-қатынасты қалай өзгертті?

Шешуі.

Қарым-қатынас қалай өзгерді:

• Адамдар бай және кедей болып бөлінді.
• Бай отбасылар ақсүйектер болды, олардан көсемдер сайланды.
• Кедейлер байларға тәуелді болды.
• Мал үшін дау-жанжал мен соғыс шығып отырды.

Жауабы: қауымдық мүлікті бәрі пайдаланады, өз меншігін иесі өзі үшін ұстайды, жекеменшік — билік беретін байлық; онымен бірге теңсіздік пен ақсүйектер пайда болды.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жүп болып талқылаңдар. Қола дәуіріндегі діни ұғымдар мен салт-дәстүр бүгінде сақталған ба? Болса, қандай? Ол нені білдіреді?») Қола дәуірінің қандай сенімдері мен салттары бүгінге дейін сақталған? Нені көруге болады?

Қалай ойлаймыз. Өз отбасыңның әдет-ғұрпы мен мерекелерін еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Ата-баба аруағын құрметтеу — қазақтар аруақтарды сыйлайды, қабірді зиярат етеді, ас береді, өткендердің рухына дәм татырады.
• От тазартады — аластау рәсімі: жанып тұрған шырпымен немесе отпен адамның айналасын айналдырып, жаманшылықты қуған.
• Бойтұмар — тұмар, баланың бөркіндегі үкі, сәукелеге тағылған үкі; бұрын қасқыр азуын тағатын.
• Ай мен жұлдыз — жаңа айды көргенде тілек тілеу, жұлдыздардың атаулары (Темірқазық — Полярлық жұлдыз).
• Құрбан шалу — маңызды жағдайда қой шалу.
• Обалар — қабірдің үстіне әлі күнге төбе үйеді.

Жауабы: иә, сақталған: аруақты құрметтеу, отпен аластау, бойтұмар, айға құрмет, қабірдің үстіне үйілген төбе.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: қосымша тапсырма) «Ерте металл дәуірінің діни түсініктері: сыйыну, салт-дәстүр, сенімдер» тақырыбында 7 минуттық мультимедиалық таныстырылым дайында.

Қалай ойлаймыз. 7 минут — 8–10 слайд, әрқайсысына 40–50 секундтан. Оқулықтағы талаптар: тақырыпқа сәйкестік, көркем безендіру, мәтіннің нақтылығы, түрлі деректермен жұмыс жасау білігі; мәтін жеңіл оқылып, слайдтарға сай келуі керек.

Жоспар үлгісі.

1. Титул слайды: тақырып, атың, оба немесе Тамғалы тастағы суреттерінің фотосы.
2. Арийлердің дүниесі: төртбұрышты Жер, мөлдір күмбез, күн құдайы (сызба).
3. Үндіирандықтардың ортақ сенімі.
4. Жерлеу рәсімі: «ұйқы» қалпы, заттар, оба — әлемнің бейнесі.
5. Ата-баба аруағына сыну: көсемдердің үлкен обалары.
6. Қызыл бояу және «затты бүлдіру».
7. Құрбан шалу, құрбан шалатын орындар және аң тістерінен жасалған бойтұмарлар.
8. Күн мен отқа табыну: күншуақты айқыш, Тамғалының «күн басты» адамдары.
9. Ай мен жұлдыз; тыйым және жекеменшік.
10. Бүгінге не жетті: аруақ, аластау, тұмар, үкі.

Кеңес: слайдтарда — суреттер мен 2–3 сөз, қалғанын өзің айт.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша 8–10 слайдтан тұратын таныстырылым.

Жадынама

• Уақыты: қола дәуірі — үндіирандықтардың ортақ сенімі; кейінгі қола — ай мен жұлдыз, тыйым, жекеменшік.
• Орындар: андрондықтардың обалары (басы батысқа), қималықтардың обалары (солтүстікке); Тамғалы тастағы суреттері.
• Табыну: күнге, отқа, ата-баба аруағына, жануарлар мен өсімдіктерге, ай мен жұлдызға.
• Терминдер: мифология, құрбан шалу, бойтұмар, тыйым, жекеменшік.

Шағын тест