§§ 20–21. Дәуірдің негізгі сипаттамасы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 57–59-беттер.

Жаңа, екінші тараудан бастаймыз: «Ерте темір дәуірі. Сақтар».

Нені үйренесің

• Ерте темір дәуірінің қашан басталғанын және тарихшылардың оны тағы қалай атайтынын атауды.
• Жайылымдық мал шаруашылығы деген не екенін және ол неге пайда болғанын түсіндіруді.
• Салт атқа міну дала тұрғындарының өмірін қалай өзгерткенін айтып беруді.
• Далада неге дәл қой, ешкі және жылқы өсірілгенін және «тебіндеу» деген не екенін түсіндіруді.
• Адамдардың темірді қалай алып, қалай өңдеуді үйренгенін айтып беруді.

Ой қозғау

• Қола дәуірі қашан болды? Б.з.б. 2–1 мыңжылдықта.
• Өріс-жайылымдық мал шаруашылығы деген не? Малшылар малды елді мекеннен алысқа емес жерде бір жайылымнан екіншісіне айдап апарады.
• Неге қола дәуірінің соңында егіншілік дағдарысқа ұшырады? Жерлер тұздана бастады, ыңғайлы жер аз болды, ал адамдар көбейді.
• Жеке меншік деген не? Бір иесінің мүлкі, оны басқалар пайдалана алмайды.

Тақырыпты талдаймыз

Жаңа дәуір — үш жаңалық

Б.з.б. 1 мыңжылдықтан Қазақстан тарихында жаңа кезең басталады. Археологтар оны ерте темір дәуірі деп атайды, ал тарихшылар Ежелгі Қазақстан дейді. Ол б.з. VI ғасырына дейін созылады.

Осы кезде Еуразияның бүкіл даласында үш үлкен өзгеріс болды:

1. Жайылымдық мал шаруашылығы пайда болды (оны көшпелі мал шаруашылығы, номадизм деп те атайды).
2. Адамдар салт атқа міну өнерін меңгерді.
3. Бүкіл құрлықта адамдар темірден бұйым жасауды үйренді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Б.з.б.» және «б.з.» даталарын азайту. Егер бір дата біздің заманымызға дейін, ал екіншісі біздің заманымыздан кейін болса, оларды қосу керек: б.з.б. 1000 жылдан б.з. 600 жылға дейін 1000 + 600 = 1600 жыл өткен.

Кәсіптердің ұлы бөлінуі

Адамдар малды баяғыдан-ақ өсіріп келген. Бірақ ұзақ уақыт мал шаруашылығы егіншілікпен «қатар» жүрді: бір қауым жер де жыртты, мал да бақты. Ал б.з.б. 1 мыңжылдықта мал шаруашылығы бөлініп шығып, дербес кәсіп түріне айналды.

Тайпалар екіге бөлінді:

• біреулері көбірек егіншілікпен;
• екіншілері көбірек мал шаруашылығымен айналысты.

Тек малмен ғана күн көретін тайпалар да болды, бірақ олар аз еді.

Бұл неге солай болды

Себебі екеу.

Табиғат. Адамдар өз жеріне барған сайын жақсы бейімделді: құнарлы жер мен су бар жерде егін егіп, ал кең дала жерде мал бақты.

Адамдар көбейді. Қола дәуірінің соңына қарай отырықшы өмір сүруге болатын өзен бойындағы жерлердің бәрін алып қойған еді. Өсіп келе жатқан халықты даладағы азықпен қамтамасыз етудің бір ғана жолы қалды: қой, ешкі және жылқы өсіріп, солармен жайылымдарды аралап көшу.

Әйгілі зерттеуші И. Я. Златкин көшпелі мал шаруашылығы құрғақшылықтан емес, адам санының өсуіне және малдың көбеюіне байланысты шықты деп есептеді. Малды асырап-бағу басты іске айналып, адамдар бүкіл өмірін соған бейімдеді.

Маусымдық көшіп-қону басқа еңбек түрлерімен — қой қырқумен, құдық қазумен және т.б. сәйкес келді.

Атқа мінген адам

Сақтар, сарматтар, скифтер және басқа халықтар салт атқа міну өнерін меңгерді. Енді дала тұрғындары жүздеген, тіпті мыңдаған шақырымға бара алатын болды. Атты басқару үшін жүген ойлап тапты.

Параграфтағы суретте — тізгінмен ұсталған ақ боз аттың басы. Төменде — қола ауыздықтар (жүгеннің атқа салатын бөлігі): тесігі бар екі иілген таяқша және шеңбермен жалғанған буындар, сондай-ақ спираль түріндегі домалақ бляшкалар.

Салт атқа міну тәсілі отырықшы-егінші көршілеріне де тарады. Іріктеу (селекция) арқылы ерекше асыл тұқымды жылқылар өсірілді. Оларды өте бағалап, қорғады.

🌟 Қытайлықтар Ферғана өлкесінде көгілдір түсті асыл тұқымды жылқы бар екенін естіп, оны қолға түсіру үшін арнайы сапар ұйымдастырған. Мың шақырым жерге, жау тайпалардың жері арқылы бүкіл әскер аттанған. Мұның бәрі — жылқы үшін!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бүгінде Қазақстанда атақты қазақ жылқыларының жабы және адай тұқымдары өсіріледі. Наурыз мерекесінде бірге көкпар немесе бәйге көріңіздер — бұл сол алғашқы салт аттылардың мұрасы.

«Көшпелі» ме, әлде «жайылымдық» па?

Ежелгі Қазақстанның барлық тұрғындары «көшпелі» болған деп жиі айтады. Бірақ олай емес! Мал шаруашылығы өте әртүрлі болды. Оның Қазақстан аумағындағы түрлері:

• жайылымдық;
• тау етегіндегі жазық далалық;
• тебінді-өрістік.

Бәрі жер бедеріне және шаруашылықтың бай немесе кедей екеніне байланысты болды. Қазіргі қазақстандық тарих ғылымы шаруашылықтың бұл түрі үстемдік еткен кезде де егіншілік кәсібі сақталғанын анықтайды. Сондықтан Қазақстанның барлық тұрғындарын түгелдей «көшпелі» деп айту дұрыс емес. Сол себепті оқулықтың авторлары бұрын айтылып келген «көшпелі мал шаруашылығы» ұғымын «жайылымдық мал шаруашылығы» деген атаумен ауыстырды.

📌 Жайылымдық мал шаруашылығы — мал жыл бойы табиғи жайылымда жайылатын, ал адамдар онымен бірге маусымға қарай көшіп жүретін шаруашылық.

Байлар мен кедейлер

Жайылымдық мал шаруашылығы малға жеке отбасылық меншікті заңдастырды. Нәтижесінде қоғамда әлеуметтік теңсіздік орнықты. Бай шаруашылықтардың арасынан ру-тайпа көсемдері шықты. Біртіндеп қоғамдағы билік дәулетті адамдарға ауыса бастады.

Бай отбасылардан рулар мен тайпалардың ақсүйектері өсіп шықты. Ал ақсүйектерден ірі тайпалар одағының көсемдерін сайлады.

Даланың үш басты малы

Жайылымдық мал шаруашылығы малдың үш түріне сүйенді: қой, ешкі және жылқы. Олар ғана тебіндей алады.

📌 Тебіндеу — қыста тұяқпен қарды теуіп, астынан құрғақ шөпті аршып жеу. Сөз «тебу» (тұяқпен теуіп жіберу) деген сөзден шыққан.

📌 Жоларалық анықтамалық. Малдың үш түрі ғана тұяғымен қар астындағы шөпке тебіндеп жайыла алады. Олар — қой мен ешкі, жылқы. Сиыр тебіндеп жайыла алмайды, сондықтан оған арнап жемшөп, қысқы азық даярланады.

Сиырды әдетте көшіп-қонуға мүмкіндігі жоқ кедей отбасылар ұстады. Сиыр сүтті көп береді, сондықтан кедейлер негізінен сүт тағамдарымен қоректенді.

Жайылымдық мал шаруашылығының басты түлігі — қой. Неге?

• Бір жылда қой табыны екі есе өсуі мүмкін.
• Қой жүн, тері, ет береді.
• Ол күтімді аса қажет етпейді: кез келген шөпті жейді, тіпті өте тұзды суды да ішеді, суық пен ыстыққа төзімді.

🌟 Қазақтар бес түрлі малды күні бүгінге дейін «бес түлік мал» деп атайды: қой, ешкі, жылқы, сиыр, түйе.

Темір — «аспан сыйы»

Ерте темір дәуірінің тағы бір жаңалығы — темір. Б.з.б. 1 мыңжылдыққа дейін адамдар тек метеориттік темірді ғана білді, ол аспаннан метеориттермен түсетін. Оны алтыннан да қымбат бағалап, Көк құдайының сыйы деп есептеді.

Қола дәуірінің соңында адамдар жерден темір кенін тапты. Ол барлық жерде дерлік бар екен: мыс пен қалайыдан әлдеқайда көп. Ал темірден жасалған еңбек құралдары мен соғыс қарулары сапасы мен беріктігі жағынан басқа түсті металдардан асып түсті.

Мал шаруашылығымен айналысқан дала тұрғындары темірді отырықшы-егінші халықтармен бірдей меңгеріп алды. Темірден жасалған еңбек құралдары бақташы тайпалардың күнделікті тұрмысында кең қолданылды. Алғашында одан ат әбзелдері мен қару-жарақ жасала бастады.

Бірақ алғашында жақсы болмады. Қола дәуірінің кен қорыту пештері темірді балқытуға да пайдаланылды. Бірақ мұндай темірде қоспалар көп еді. Бұл оның сапасына кері әсер етті.

Біртіндеп адамдар тәжірибе жинақтап, темірді толық балқытпай, қыздыру арқылы еңбек құралдары мен қару-жарақ жасайтын болды. Өңдеудің бұл тәсілі қазіргі күнге дейін қолданылып келеді.

📕 Оқулықта темірді қыздырып өңдеу «салқын өңдеу» деп аталған. Қазіргі ғылымда қыздырылған темірді соғуды ыстықтай соғу дейді, ал «салқын өңдеу» — суық күйіндегі металды өңдеу. Бірақ ойдың мәні түсінікті: темірді құймайды, қыздырып соғады.

«Көшпелілердің тұрмысы» суретінде — көрікпен қыздырылған темірді соғып тұрған екі ұста, қасында тұрғын үй, ал артында түйе керуені мен салт атты жүр.

Өзіңді тексер

• Жайылымдық мал шаруашылығын тағы қалай атайды? Көшпелі мал шаруашылығы және номадизм.
• Атты басқару үшін адам не ойлап тапты? Жүген (ауыздық).
• Қай халықтар салт атқа міну өнерін меңгерді? Сақтар, сарматтар, скифтер және басқа халықтар.
• Неге кедей отбасыларда сиыр болды? Олар көшіп-қона алмады, ал сиыр сүтті көп береді.
• Неге темір алғашында қоладан нашар болды? Онда қоспа көп болды, металл сынғыш шықты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Темір дәуірі шаруашылығында қандай өзгерістер орын алды?

Қалай ойлаймыз. Дәуірдің «үш жаңалығын» және одан не туғанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Мал шаруашылығы егіншіліктен бөлініп, дербес шаруашылыққа айналды; кейбір тайпалар көбірек жер жыртты, кейбірі көбірек мал өсірді.
• Жайылымдық мал шаруашылығы пайда болды: маусымдық жайылымдарға көшу, қой қырқу, құдық қазу.
• Тебіндей алатын қой, ешкі және жылқы басты мал болды; ең басты түлік — қой.
• Адамдар салт атқа міну өнерін меңгеріп, асыл тұқымды жылқылар өсірді.
• Темірден бұйым жасай бастады: алдымен ат әбзелдері мен қару-жарақ, содан кейін еңбек құралдары.
• Малға жеке отбасылық меншік орнықты, теңсіздік пайда болды.

Жауабы: мал шаруашылығы қой, ешкі, жылқысы бар жайылымдық шаруашылыққа айналды, адамдар атқа міну мен темірді меңгерді, ал мал отбасылардың жеке меншігіне айналды.

№ 2

Б.з.б. 1 мыңжылдықта жайылымдық мал шаруашылығының қалыптасуына қандай факторлар әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Себептерді табиғи және адамдарға байланысты деп бөл.

Жауап үлгісі.

1. Табиғи-климаттық жағдайлар: кең далалар, егіншілікке жарамды жер аз.
2. Адам санының өсуі: қола дәуірінің соңына қарай отырықшы өмірге ыңғайлы жердің бәрі алынды.
3. Мал басының табиғи өсуі (И. Я. Златкиннің пікірі бойынша), малды асырап-бағу басты іске айналды.
4. Жергілікті халықтардың шаруашылығының ұзақ дамуы — үй маңындағы мал шаруашылығынан өріс-жайылымдыққа дейін.
5. Салт атқа міну өнерін меңгеру — малды алысқа айдауға болады.
6. Қой, ешкі және жылқы тебіндей алады, қыста өздері азық табады.

Жауабы: дала табиғаты, адам мен мал санының өсуі, отырықшы өмірге жердің жетіспеуі, салт атқа міну және тебіндей алатын жануарлар.

№ 3

Темір дәуірінде меншіктің қандай түрі пайда болды?

Қалай ойлаймыз. § 18–19 еске түсір: жеке меншік кейінгі қола дәуірінде пайда болды. Темір дәуірінде оған не болды?

Шешуі. Жайылымдық мал шаруашылығы малға жеке отбасылық меншікті түпкілікті заңдастырды. Әр отбасының өз табыны болды. Соның салдарынан теңсіздік пайда болды, ал бай отбасылардан ақсүйектер мен көсемдер шықты.

Жауабы: малға жеке отбасылық меншік.

№ 4

«Көшпелі мал шаруашылығы» және «жайылымдық мал шаруашылығы» терминдеріне қатысты өз пікірлеріңді білдір. Қайсысы дұрыс деп ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. Мұнда сенің пікірің керек, бірақ дәлелмен. Ойлан: бәрі көшті ме? Бірдей көшті ме?

Жауап үлгісі.

• Маған «жайылымдық мал шаруашылығы» дұрыс сияқты көрінеді.
• Қазақстанның барлық тұрғындары көшкен жоқ: егіншілер де, көше алмай, бір жерде тұрған сиыры бар кедей отбасылар да болды.
• Мал шаруашылығы әртүрлі болды: жайылымдық, тау етегіндегі жазық далалық, тебінді-өрістік. «Көшпелі» деген сөз осының бәрін бір ете салады.
• Бұл шаруашылықтың басты белгісі — мал жыл бойы жайылымда жайылады. Жаңа атау дәл осыны айтады.
• Бірақ «көшпелілер» сөзі де түсінікті әрі әдеттегідей; нақ көшіп жүргендер туралы айтқанда оны қолдануға болады.

Жауабы: «жайылымдық мал шаруашылығы» дәлірек, өйткені бәрі көшпеген және шаруашылық әртүрлі болған; оның басты белгісі — малды табиғи жайылымда бағу.

№ 5

(жұппен талқылаңдар) Қазіргі қазақстандық тарих ғылымында «көшпелі мал шаруашылығы» атауының орнына неліктен жаңа ұғым — «жайылымдық мал шаруашылығы» термині қолданылады?

Қалай ойлаймыз. Дәлелдерді «Көшпелі» ме, әлде «жайылымдық» па?» бөлімінен ал.

Жауап үлгісі.

• «Көшпелі» деген сөз барлық адамдар үйсіз мәңгі қаңғыған деген әсер қалдырады. Бұл дұрыс емес.
• Қазақстан халқы әртүрлі болды: отырықшы егіншілер, сиырлы кедейлер, тау етегінің тұрғындары.
• Мал шаруашылығының түрлері көп болды: жайылымдық, тау етегіндегі жазық далалық, тебінді-өрістік. Әр отбасының өз жолы мен өз қыстауы болды.
• Таңдау жер бедеріне және отбасының бай-кедейлігіне байланысты болды.
• «Жайылымдық мал шаруашылығы» — осы түрлердің бәріне сай келетін ғылыми термин.

Жауабы: өйткені Қазақстанның барлық тұрғындары көшпелі болмаған және мал шаруашылығы өте әртүрлі болған; «жайылымдық мал шаруашылығы» атауы дәлірек әрі ғылымиырақ.

№ 6

(қосымша тапсырма) «Дәуірдің негізгі сипаттамасы» тақырыбында ауызша хабарлама дайында.

Қалай ойлаймыз. Хабарлама 2–3 минутқа: кіріспе, 3–4 негізгі ой, қорытынды.

Хабарлама жоспары.

1. Ерте темір дәуірі қашан басталды және оны не деп атайды (Ежелгі Қазақстан).
2. Үш жаңалық: жайылымдық мал шаруашылығы, салт атқа міну, темір.
3. Қой, ешкі, жылқы — тебіндейтін басты малдар; ең басты түлік — қой.
4. Малға жеке отбасылық меншік және теңсіздік.
5. Қорытынды: дала тұрғындары өзгерген дүниеге бейімделе білді.

Үлгі. «Үш мың жыл бұрын даладағы өмір түбегейлі өзгерді. Адамдар атқа мінді, темірді соғуды үйренді және мал бағудың жаңа тәсілін тапты. Осы үш жаңалықтың арқасында далада сақтардың үлкен әлемі өсіп шықты».

Жауабы: жоспар бойынша хабарлама.

Жадынама

• Уақыт: б.з.б. 1 мыңжылдықтан (шамамен 3000 жыл бұрын) б.з. VI ғасырына дейін; мал шаруашылығы б.з.б. 10 мыңжылдықта пайда болды.
• Орындар мен халықтар: Еуразия даласы; сақтар, сарматтар, скифтер; Ферғана жылқылары.
• Мал шаруашылығының түрлері: жайылымдық, тау етегіндегі жазық далалық, тебінді-өрістік.
• Терминдер: номадизм, жайылымдық мал шаруашылығы, тебіндеу, селекция, жүген, ақсүйектер.

Шағын тест