§§ 22–23. Сақтар туралы жазба деректер

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 60–63-беттер.

Нені үйренесің

• Сақтардың өздері кітап қалдырмаса, олар туралы қайдан білетінімізді түсіндіруді.
• Далалық мал өсірушілер туралы парсы, грек және рим деректерін атауды.
• Томирис патшайым және б.з.б. 529 жылғы Сырдариядағы шайқас туралы айтып беруді.
• Сақтардың парсы патшалары Кирмен және І Дарийпен, сондай-ақ Ескендір Зұлқарнайынмен қалай соғысқанын айтуды.
• Оқиғаларды уақыт таспасына қойып, олардың арасында қанша жыл өткенін санауды.

Ой қозғау

• Қола дәуірінен кейін қандай дәуір басталды? Ерте темір дәуірі (өткен параграфтарда айтылды).
• Андрондықтар кім? Қазақстан аумағында тұрған қола дәуірінің тайпалары.
• Жазба дерек деген не? Өткеннен қалған кез келген мәтін: жылнама, тастағы жазу, көне тарихшының кітабы.
• «Б.з.б.» жылдарды қалай санайды? Керісінше: сан үлкен болған сайын, оқиға ертерек болған. Б.з.б. 529 жыл б.з.б. 330 жылдан бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Сақтардан бұрын кім болды

Өзіңді археологпын деп елестет, сен екі зират қаздың: бірі қола дәуірінікі, екіншісі ерте темір дәуірінікі. Қаңқалар бір-біріне туыстай ұқсас. Расында, солай! Белгілі қазақстандық антрополог О. Ысмағұлов үндіиран сақтардың арғы тегі андрондықтар екенін дәлелдеп шықты.

Демек, халық ауыспаған. Сол адамдар тек өмір салтын өзгертті: отырықшы қауымдардан көшпелі мал өсірушілерге айналды.

📌 Антрополог өткен заман адамдарының қандай болғанын зерттейді: бойын, бас сүйегінің және бет-әлпетінің пішінін. Сүйектерге қарап, екі халықтың туыс екенін біле алады.

Түрандықтар мен ирандықтар

Қазіргі Иран аумағында өркениетті мемлекет құра бастаған парсылар даланың барлық үндіиранды тұрғындарын жинақы атаумен — «түрандықтар» деп атады. Парсы деректері түрандықтардың отырықшы ирандықтармен үнемі жауласып өткенін көрсетеді. Ал олар — туыстар: біреулері далада көшіп жүрді, басқалары жерге отырықтанды.

💡 «Тұран» сөзі кейін аңыздар мен дастандарда ұзақ уақыт өмір сүрді. Мысалы, парсының «Шахнамасында» Тұран — Иранның солтүстігіндегі жер.

Дала тұрғындарында не жаңа болды

Ерте темір дәуірінде дала тайпаларында мыналар пайда болды:

• жаңа қару мен ат әбзелдері;
• ерекше өнер — сақ-скифтік аң стилі (бұйымдарды аң бейнелерімен безендірген);
• дамыған металл өңдеу және сауда айырбасы;
• бай шонжарлар: көсем-билеушілер, әскери ақсүйектер және абыздар.

Ақсүйектерді ірі «патшалық» қорғандарға қымбат бұйымдарымен: әшекейлерімен, қару-жарағымен бірге жерлеген.

Сақтар туралы қайдан білеміз

Сақтардың өздері кітап қалдырмаған. Олар туралы көршілері жазды:

• парсылар — өз патшаларының жартастағы жазбалары;
• гректер — тарих және география бойынша кітаптар;
• римдіктер — сол заманның энциклопедиясына ұқсас шығармалар.

Дала халықтарының тарихы туралы жазба деректер өте аз кездеседі. Біз олар жайлы тек парсы, рим, грек жазба деректерінен біле аламыз.

Иран аумағында үлкен Бехистун жартасы орналасқан. Оған Ахеменид әулеті билеушісінің жазбалары қашап жазылған (сына жазумен). Парсы деректеріндегі сақтар бейнесінде сақтар биік шошақ бөріктерімен бірінен соң бірі жүріп, атты жетектеп бара жатыр.

🌟 Бехистун жазуы өте үлкен, жартастың биігіне қашалған. Оны оқу үшін XIX ғасырдың ғалымдары арқанға байланып, құз үстінде салбырап тұрған!

Томирис Киреге қарсы

Грек тарихшысы Геродот грек-парсы соғыстарының тарихын жазып қалдырған. Ол былай деп әңгімелейді.

Парсы патшасы Кир әскерімен Сырдарияға келіп, массагеттердің көсемі Томириске (Тұмар ханым) елші жібереді. Парсылар массагеттердің бағынуын талап еткенімен, сақ көсемі одан бас тартады.

Сонда Кир қапыда оның ұлы Спаргапистті қолға түсіреді. Спаргапис тұтқында өзін-өзі өлтіреді. Ұлының өлімі туралы хабарды естіген Томирис үлкен әскермен Кирге қарсы аттанады.

Б.з.б. 529 жылы Сыр бойында қанды шайқас өтіп, парсылар қатты жеңіліске ұшырайды. Геродоттың айтуынша, Томирис патшайымның сарбаздары жаяу және аттың үстінде соғысқан.

Аңыз бойынша, Томирис Кирдің басын қанға толтырылған торсыққа салдырып: «Сен қанға тоймаушы едің, енді тойғаныңша іш!» — деген екен. Геродоттың өзі бұл оқиғаның аңыз екенін ашық айтады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. А. Дүзелхановтың «Томирис» суретінде патшайым биік шошақ бас киімде, әскердің алдында атқа қонып тұр. Суретті интернеттен тауып, баламен бірге талқылаңыздар: суретші Томирис бейнесін қандай етіп көрсеткен?

І Дарий және сақтар

Кирдің Орта Азияны жаулау саясатын оның ізбасары І Дарий (б.з.б. 521–486 жылдар) жалғастырды. Антикалық автор Полиэн І Дарийдің үлкен әскер жасақтап, сақ жеріне енгенін жазады. Сусыз шөлден әскер әрең аман шығады, жорық сәтсіз аяқталады.

Бірақ Дарий әрең дегенде далалық тайпаларды күшпен бағындырып, салық төлеуге мәжбүр етеді. Сақтардың бір бөлігін өзіне қосып алады. Бір жорықта Дарий сақтарды жеңіп, көсемін тұтқынға алған.

Парсы әскері құрамында сақтар Мысыр мен Грекияда соғысады. Фермопильдегі шайқаста ерлігімен көзге түседі. Платея түбіндегі ұрыста батырлықтың таңғажайып үлгісін көрсеткен.

📕 Оқулықта сақтар барлық грек-парсы соғыстарына қатысқан және Фермопильдегі шайқаста көзге түскен делінген. Ал грек тарихшысы Геродотта сақтар Марафон мен Платея түбінде ерекше аталады.

Ескендір Зұлқарнайын Сырдарияда

Шамамен 200 жыл өтті. Грек-македон патшасы Ескендір Зұлқарнайын (Александр Македонский) Ахеменидтер мемлекетін талқандап, оның солтүстік-шығыс шетіне — Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанға аттанды.

Б.з.б. 330–327 жылдары ол Соғды астанасы Мараканданы (Самарқан) басып алып, Сырдарияға бағыт алады. Өзен бойындағы қалаларды бағындырады және оларда гарнизон қалдырады. Мұнда ол Александр-Эсхата («шеткі Александрия») қаласын салдырды.

Қаланың салынуы жергілікті тайпалардың мазасын кетіреді. Олар гректерді өзеннің екінші жағынан тұрып садақпен ата бастайды. Сақтардың күтпеген жерден бас салатын қолайсыз шабуылдары Ескендірдің әскерін кері шегінуге мәжбүр етеді.

🌟 Александр-Эсхата қазірге дейін тұр деген пікір бар — бұл Тәжікстандағы Қожент қаласы.

Сақтар және Парфия

Парсы мемлекеті құлағаннан кейін дала тайпалары өздері Иранға аттанды. Сақ тайпаларының көсемі Аршак парсы жерінің бірқатар аймағын басып алып, Парфия мемлекетінің негізін қалады (шамамен б.з.б. III ғасыр, парн тайпасынан). Ал Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстандағы үндіиранды тайпалары бақташылық пен егін шаруашылығын ұштастырған іргелі өркениет құрды.

Уақыт таспасы

⚠️ Жиі кететін қате. «Б.з.б. 330 жыл б.з.б. 529 жылдан бұрын болған, себебі сан кіші». Олай емес! Біздің заманымызға дейін жылдар кері қарай саналады: б.з.б. 529 жыл ертерек болған. Б.з.б. 529 жылдан б.з.б. 330 жылға дейін 529 − 330 = 199 жыл өткен.

Кім кім

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қай халықтар сақтар туралы жазба мәліметтер қалдырды? Парсылар, гректер, римдіктер.
• Бехистун жартасында не жазылған? Парсы мемлекетінің ерте тарихы мен Ахеменид әулетінің билеушілері туралы жазба.
• Томирис кім? Массагеттердің патшайымы (Тұмар ханым), парсы патшасы Кирді жеңген.
• І Дарийдің билік еткен жылдары қандай? Б.з.б. 521–486 жж.
• Парфия мемлекетінің негізін кім қалады? Аршак, сақ тайпаларының көсемі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сақтардың тарихына қатысты қандай жазба деректер бар?

Қалай ойлаймыз. Кім жазды? Қайда? Нақ нені айтады? Нені жеткізбейді?

Жауап үлгісі.

• Сақтардың өздері туралы жазба мәлімет қалдырмаған; олар туралы көршілері — парсылар, гректер, римдіктер жазған.
• Парсы деректері — патшалардың жазбалары, мысалы, Бехистун жазуы (Иранның жартасындағы сына жазу) және сақтардың бейнесі бар рельефтер.
• Грек деректері: Геродот («Тарих», грек-парсы соғыстары туралы) — Томирис пен Кир туралы әңгіме; Полиэн — Дарийдің жорығы туралы.
• Рим және грек шығармалары — өз заманының тарих, география еңбектері, энциклопедиясы.
• Мәліметтер аз, оларды бөтен көзбен, жиі жаулары жазған, ішінде аңыздар да бар.

Жауабы: бұл — парсы жазбалары және грек, рим тарих пен география кітаптары; мәліметтер аз, оларға сын көзбен қарау керек.

№ 2

Қазақстан аумағындағы сақ тайпаларының орналасуы қандай деректерде айтылған?

Қалай ойлаймыз. Жазба мәліметтер де бар, археологтардың олжалары да бар. Оқиғалар қай жерде болғанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Жазбалар: Геродот Кирдің Сырдарияға келіп, сонда массагеттермен соғысқанын жазады; Ескендір Зұлқарнайын Сырдариядағы тайпалармен соғысты.
• Парсы жазбалары мен рельефтері сақтарды Парсының солтүстік көршілері деп атайды.
• Археологиялық: Қазақстан аумағындағы ерте темір дәуірінің қорғандары мен бұйымдары (қару, ат әбзелі, аң стилідегі заттар, «патшалық» қорғандар).
• Антропологиялық: О. Ысмағұловтың зерттеулері сақтардың осында бұрын тұрған андрондықтармен туыстығын көрсетті.

Жауабы: Геродоттың және басқа антикалық авторлардың шығармалары, парсы жазбалары, сондай-ақ Қазақстандағы археологиялық және антропологиялық олжалар.

№ 3

«Сақ тарихы бойынша жазба деректер» кестесін толтыр.

Қалай ойлаймыз. Параграфтан әр авторды немесе жазуды алып, онда не айтылғанын жаз.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 4

Ескендір Зұлқарнайын Қазақстан аумағында қай уақытта болды?

Қалай ойлаймыз. Ескендір Парсыны талқандағаннан кейін Мараканданы алып, Сырдарияға — Оңтүстік Қазақстанға қарай бағыт алды.

Жауабы: б.з.б. 330–327 жылдары (Сырдарияда, Қазақстанның оңтүстік шекарасында).

№ 5

Сақтардың парсылар және Ескендір Зұлқарнайын әскерімен шайқасы туралы баяндаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әңгімені ретімен құр: Кир → Дарий → Ескендір.

Жауап үлгісі. Парсы патшалары дала тұрғындарын бағындырғысы келді. Кир Сырдарияға келді, бірақ б.з.б. 529 жылы Томирис патшайым оның әскерін жеңді. І Дарий әскерін шөлде әрең құтқарды, бірақ сонда да сақтарды салық төлеуге мәжбүр етті, ал сақтар оның әскері құрамында тіпті Грекияда да соғысты. Кейін Ескендір Зұлқарнайын Сырдарияға жетіп, сонда Александр-Эсхата қаласын салды, бірақ жергілікті тайпалар батыл қарсылық көрсетіп, оның жорығы жеңіліске жақындады.

Жауабы: сақтар Кирмен (Томирис жеңді), І Дарийдің әскерімен (соңында бағынып, салық төледі) және Ескендір Зұлқарнайынмен (Сырдарияда қарсылық көрсетті) қатты күресті.

№ 6

(жұп болып талқылаңдар) Сақтардың көрші халықтармен қарым-қатынасы қандай болды?

Қалай ойлаймыз. Қарым-қатынас әртүрлі болады: соғыс, салық, бөтен әскерде қызмет ету, сауда, туыстық.

Жауап үлгісі.

• Туыстық. Сақтар мен ирандықтар — туыс үндіираншылар, тек біреулері көшіп жүрді, басқалары отырықшы тұрды.
• Соғыстар. Парсылар (Кир, Дарий) сақтарға шабуылдады; Томирис Кирді жеңді.
• Салық және қызмет. Дарий кезінде сақтар салық төлеп, парсы армиясында соғысты.
• Қарсылық. Ескендір Зұлқарнайынға қарсы сақтар Сырдарияда соғысты.
• Өз мемлекеттері. Парсы құлағаннан кейін сақтардың өздері Иранға келді — Аршак Парфияны құрды.
• Сауда. Көршілермен сауда айырбасы жақсы дамыды.

Жауабы: қарым-қатынас әртүрлі болды: туыстық пен сауда, соғыс пен салық, бөтен әскерде қызмет ету және өз мемлекеттерін құру.

№ 7

(қосымша тапсырма) «Әлем тарихындағы сақ тайпалары. Сақтардың парсы және Ескендір Зұлқарнайын әскеріне қарсы күресі» тақырыбы бойынша ауызша хабарлама дайында.

Қалай ойлаймыз. Хабарлама 7 минутқа есептелген: тақырыптың өзектілігін ашу, мақсат-міндетті айқындау, зерттеу жұмысының ерекшелігіне тоқталу, негізгі түйіндерді тұжырымдау. Хабарлама мазмұндылығымен, ойдың нақтылығымен, баяндаудың дәлдігімен, сенімділігімен және сөйлеудің мәнерлілігімен ерекшеленуі тиіс. Негізгі мазмұнын ашатын слайдтармен көркем безендірілген таныстырылым дайындауға болады.

Шешуі (жоспар).

1. Сақтар кімдер: андрондықтардың ұрпақтары, ерте темір дәуірінің көшпелі мал өсірушілері; парсылар оларды түрандықтар деп атады.
2. Біз олар туралы қайдан білеміз: Бехистун жазуы, Геродот, Полиэн.
3. Томирис және Кир (б.з.б. 529 ж.).
4. І Дарий: салық, сақтар парсы армиясында Мысыр мен Грекияда.
5. Ескендір Зұлқарнайын Сырдарияда (б.з.б. 330–327 жж.).
6. Аршак және Парфия мемлекеті.
7. Қорытынды: сақтар ежелгі дүние тарихында елеулі күш болды.

Үлгі (кіріспе). «Менің әңгімем кітап жазбаған, бірақ ұлы тарихшылар жазған халық туралы. Сақтар Қазақстан даласында 2500 жыл бұрын өмір сүріп, сол заманның ең күшті патшаларымен күрескен».

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша хабарлама.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. 529 ж. — Сырдариядағы шайқас; б.з.б. 521–486 жж. — І Дарий; б.з.б. 330–327 жж. — Ескендір Орта Азияда; б.з.б. III ғ. — Парфия.
• Орындар: Сырдария, Бехистун (Иран), Мараканда (Самарқан), Александр-Эсхата.
• Деректер: парсы жазбалары, Геродот, Полиэн, рим авторлары.
• Терминдер: түрандықтар, Ахеменидтер, сына жазу, салық, «патшалық» қорғандар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Томирис туралы фильмдер түсірілген, кітаптар жазылған (мысалы, қазақстандық «Томирис» фильмі, 2019). Баладан сұраңыз: халық неге патшайымды 2500 жыл есінде сақтайды?

Шағын тест