§ 24. Далалық тайпалар бірлестіктері мен олардың қоныстануы

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 64–66-беттер.

Нені үйренесің

• Б.з.б. VIII–III ғасырлардағы даланың басты тайпалық бірлестіктерін атауды және олардың қайда тұрғанын көрсетуді.
• Топтың (сословие) не екенін түсіндіруді және сақ қоғамының үш тобын атауды.
• Әр топтың киім түсі қандай болғанын айтып беруді.
• Көшпелілерге көсемдер не үшін қажет болғанын және олар не істегенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Томирис кім? Парсы патшасы Кирді б.з.б. 529 жылы жеңген массагеттердің патшайымы.
• Малшылар немен айналысты? Мал өсіріп, онымен жайылымдарды аралап көшті.
• Тайпа деген не? Бірнеше рудың (туыс отбасылардың) бірлестігі.
• «Б.з.б. VIII ғ.» деген не? 800–701 жылдар аралығы. Бұл шамамен 2800 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Ғалымдар картаны қалай «жапсырды»

Археолог-ғалымдар ежелгі ескерткіштерді зерттеумен қатар, Қазақстан аумағынан б.з.б. VIII–III ғасырларға жататын, негізінен бақташылар қалдырған көптеген мәдениеттерді тапты. Ал парсылар мен гректерде тайпалардың аттары сақталған. Ғалымдар осы екеуін салыстырды: қай жерде қорған қазылды және Геродот не жазды. Осылай тайпалық бірлестіктердің шамалы картасы шықты.

Бұл тайпалардың бәрі иран тілінің шығыс диалектісінде сөйледі және сырт келбеті жағынан еуропеоид өңдес болды. Тарихшылар оларды туыс деп есептейді: бұл сақ, тохар-юечжи, массагет және савроматтар.

Дала тұрғындары немен күн көрді

Басты кәсіп — жайылымдық мал шаруашылығы: мал жайылымда жайылды. Сондай-ақ олар мыналармен де айналысты:

• өріс-жайылымдық мал шаруашылығымен (жазда малды алыс жайылымдарға айдады);
• аң аулаумен;
• суармалы егіншілікпен (суды егістікке арықтармен жеткізді);
• балықшылықпен.

Кім қайда тұрды: сөзбен айтылған карта

Қазақстан мен көрші жерлердің картасын елестет. Батыстан шығысқа қарай жүреміз:

• Савроматтар (б.з.б. VII–IV ғғ.) — батыс: Дон өзенінен Оралдың оңтүстігі, Мұғалжар таулары мен Жем өзеніне дейінгі дала. Туыс тайпалардың ірі бірлестігі.
• Дахтар — Арал мен Каспий теңізінің аралығы.
• Қаңлылар — Солтүстік-шығыс Арал өңірі, жартылай отырықшы Жетіасар мәдениеті.
• Массагеттер — Сырдың төменгі ағысынан Үстіртке дейін жайлаған қаңлылар, аорстар, дахтар және басқа тайпалардың ірі бірлестігі. Ерте темір дәуірінің бас кезеңінде бұл тайпалық одақ ыдырады.
• Тиграхауда сақтары («шошақ төбелі бас киім киетіндер», б.з.б. VIII–III ғғ.) — Сырдарияның орта ағысы мен Жетісу жері.
• Исседондар — Орталық Қазақстан (Сарыарқа).
• Аримаспылар және аргиппейлер — Алтай мен Оңтүстік-батыс Сібір жазығы.
• Хаумаварга (хаома — «сусын ішушілер») — Жетісу мен Орта Азия, Зеравшан мен Мұрғаб өзендері аралығындағы жазиралы жерлер. Бұл — сақ тайпасының отырықшы-егінші бөлігі, алайда олар ешқашан ірі тайпалық бірлестік құрмаған; кейінірек оларды «соғдылар», «хорезмдіктер» деп те атаған.

💡 Көптеген атаулар — көршілері берген лақап аттар. «Тиграхауда» парсы тілінде «шошақ бөрікті» дегенді білдіреді. Көршілерің сені кепкаңа қарап атап кетсе, қандай болар еді!

Қоғамдық құрылым

Б.з.б. IV–III ғасырларда Қазақстан аумағында бақташы тайпалардың мемлекеттік бірлестігі қалыптаса бастады. Сақ-массагет қоғамы үш топқа бөлінді:

1. Әскери көсемдер мен рубасылары — ақсүйектер.
2. Абыздар — құдайларға қызмет етушілер.
3. Қатардағы қауым мүшелері — малшылар мен егіншілер.

📌 Топ — құқықтары мен міндеттері бірдей адамдардың үлкен тобы; оның құрамына әдетте туу арқылы кіреді.

«Сақ қоғамы» суретінде үш қабат бар. Жоғарыда — сауыт киген, қару-жарақ пен жалау ұстаған жауынгерлер, ортасында — көсем. Ортада — ақ киімді абыздар құрбандық орнының қасында. Төменде — қатардағы қауым мүшелері: жылқы бағып, сиыр сауып жүр.

Әр топтың киімі түсіне қарай ерекшеленді:

Тайпа көсемдері мен әскер басшылары қызыл, абыздар ақ, қатардағы қарапайым малшылар мен егіншілер сары мен көк түсті киім киген.

Көсемдер жауынгерлерден шықты. Бірақ олар сонымен бірге бас абыз да саналды: тайпаның әміршісі, құдайлар әлемі мен халықтың арасын байланыстырушы тұлға.

🌟 Бұл қоғамда ерлер мен әйелдер тең құқылы саналды. Б.з.б. VI ғасырда массагеттерді Томирис патшайым басқарған.

Қоғамның үш топқа бөлінуі бұрынғы туысқандыққа негізделген ұжымдық-қауымдық шаруашылық дәстүрін ыдырата бастады.

Көшпелілерге көсемдер не үшін керек

«Сақ көші» суретіне қара: түйелер жүк артып келеді, үлкен дөңгелекті арбаларды аттар тартады, қасында ит жүгіріп барады. Бүкіл қауым жаңа жайылымға көшіп барады.

Әр маусым сайын жайылымды ауыстыру керек. Ірі тайпалық одақтар мен ру бірлестіктері орналасқан аумақтарда көші-қон бағыты реттеле бастады: маусымдық көшу мен жайылымды пайдалану жүйесі тәртіпке келтіріліп, жерге қатысты мәселелер шешімін тапты. Егер екі ру бір жайылымға келсе ше? Ұрыс-керіс, тіпті төбелес болады. Сондықтан көсемдер кім қайда және қашан көшетінін белгілеп отырды.

📌 Ру-тайпалардың көсемдері ел басқарумен қатар бас қолбасшы, сот билігі және абыздың міндетін де атқарды.

Көсем тайпа қауымдастары арасында мал жайылымдарын бөліске салып, көші-қон бағытын, әркімнің жер аумағын белгілеп отырды. Бұл тайпаның ішкі бірлігін сақтау, өзара әскери қақтығыстарды болдырмау, жер пайдалану жүйесін қатаң қадағалау үшін жасалды. Сонымен бірге көсем әскери жорықтарды ұйымдастырды.

Көсемді қалай танығанбыз? Оның әлеуметтік мәртебесі алтын киімінен (Есік қорғанынан табылған киім сияқты) және таңба белгісінен анық көрінеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қазақтардың маусымдық көші-қоны (жазда — жайлау, қыста — қыстау) осы көне дәстүрдің тікелей жалғасы. Отбасыңызда осындай естеліктер болса, балаға айтып беріңіз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тарихшылар қандай туыс бірлестіктерді атайды? Сақтар, тохар-юечжилер, массагеттер, савроматтар.
• «Тиграхауда» нені білдіреді? «Шошақ төбелі бас киім киетіндер».
• Хаумаваргалар кімдер? Жетісу мен Орта Азиядағы сақ тайпасының отырықшы-егінші бөлігі.
• Мемлекеттік бірлестіктер қашан қалыптаса бастады? Б.з.б. IV–III ғасырларда.
• Ру-тайпа көсемдері қандай қызмет атқарды? Ел басқарумен қатар бас қолбасшы, сот билігі және абыздың міндеті.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Картадан Қазақстан аумағындағы сақ тайпалары қоныстанған аймақтарды көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Контурлық картаны ал. Параграфтағы өзендер мен таулардың атын тап: Сырдария, Жетісу, Сарыарқа, Алтай, Арал, Каспий, Жем. Тайпа атауларын жазып, жерлерін әртүрлі түспен бояп шық.

Шешуі.

Жауабы: кестедегідей аймақтары жазылған карта.

№ 2

Сақ қоғамы қандай топтарға бөлінді? Сақтардың қоғамдық құрылымына сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Сақ қоғамы» суретінің үш қабатын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Қоғам үш топқа бөлінді: 1) әскери көсемдер мен рубасылары (ақсүйектер); 2) абыздар; 3) қатардағы қауым мүшелері — малшылар мен егіншілер.
• Бай-кедейлер де болды.
• Басты көсем бір мезгілде қолбасшы, төреші және бас абыз болды.
• Ерлер мен әйелдер тең құқылы болды, әйелдер де билік ете алды (Томирис).
• Шаруашылықты бүкіл қауым, рулық дәстүрмен жүргізді; б.з.б. IV–III ғасырларда мемлекеттік бірлестіктер қалыптаса бастады.

Жауабы: көсем басқарған үш топ (әскери көсемдер мен рубасылары, абыздар, қатардағы қауым мүшелері); ерлер мен әйелдері тең құқылы қауымдық құрылым.

№ 3

Сақ топтарының негізгі айырмашылықтарын ата.

Қалай ойлаймыз. Сөзсіз «кім екеніңді көрсету» үшін не істеуге болады? Киімнің түсімен, әшекейлермен, дене белгілерімен.

Жауап үлгісі.

• Түсі: жауынгерлер мен көсемдер — қызыл, абыздар — ақ, қатардағы малшылар мен егіншілер — сары мен көк.
• Алтын киім көсемдерде (Есік қорғанындағы «Алтын адам» сияқты).
• Таңба белгісі — көсемдердің мәртебесін көрсетті.
• Ақсүйектердің бай жерлеуі ірі қорғандарда.

Жауабы: киімнің түсі, алтын киім, таңба белгісі және басқа да айырма белгілер.

№ 4

Ру және тайпа көсемдері қандай қызмет атқарды?

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы қосымша тақтайшаны еске түсір: көсемнің үш рөлі.

Жауабы: көсемдер ел басқарумен қатар бас қолбасшы (әскерді бастады), сот билігі (дауларды шешті) және абыздың міндетін атқарды; сондай-ақ рулар жайылым үшін ұрыспасын деп, маусымдық көші-қон бағытын белгіледі.

№ 5

(оқулықтағы сұрақ) Сақ қоғамы үш топқа қандай негізде бөлінген?

Қалай ойлаймыз. Топқа бөлудің негізі — белгі. Адам немен айналысты? Руы қаншалықты асыл болды?

Жауап үлгісі.

• Топ — құқықтары мен міндеттері бірдей адамдар тобы; оған кіру әдетте ата-анадан балаға беріліп отырады.
• 1-белгі — қызметі: жауласу және билеу, құдайларға қызмет ету немесе мал бағу.
• 2-белгі — рудың асылдығы: көсемдер мен рубасылары — ескі ру ақсүйектері.
• 3-белгі — қоғамдағы рөлі: кім басқарады, кім бәріне дұға етеді, кім асырайды.

Жауабы: топ — жағдайы бірдей адамдар тобы; сақтарды қызметі мен текті болуына қарай бөлді: әскери көсемдер, абыздар, қатардағы қауым мүшелері.

№ 6

(жұп болып талқылаңдар) Ерте темір дәуірі мен қола дәуірінің қоғамдық құрылымын салыстырыңдар.

Қалай ойлаймыз. 4–5 белгі таңда да, кестені толтыр. Қола дәуірі туралы §§ 14–19 еске түсір.

Жауап үлгісі.

Жауабы: ерте темір дәуірінде қоғам күрделене түсті: топтар, күшті ақсүйектер және алғашқы мемлекеттік бірлестіктер пайда болды.

№ 7

(қосымша тапсырма) Сақ патшайымы Томирис туралы әңгіме жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әңгіме — басы, ортасы, соңы бар оқиға. §§ 22–24 фактілерін қолдан. Жазбаша тапсырмаға қойылатын талаптар: 1) тақырыпты ашуда маңызды ақпарат пен деректі іріктеп алу; 2) тақырыпты жүйелі түрде баяндау (қорытынды жасау); 3) қосымша материалдарды пайдалану; 4) жұмыстың дербес орындалуы.

Шешуі (жоспар).

1. Томирис кім: массагеттердің патшайымы, б.з.б. VI ғасыр; сақтарда ерлер мен әйелдер тең құқылы.
2. Қауіп: парсы патшасы Кир әскерімен Сырдарияда, бағынуды талап етеді.
3. Қайғы: Кир қапыда ұлы Спаргапистті тұтқынға алады.
4. Б.з.б. 529 жылғы шайқас: массагеттер парсыларды жеңді.
5. Қанға толтырылған торсық туралы аңыз (Геродоттың өзі оны аңыз деген).
6. Оны не үшін еске алады: ерлік пен бостандықтың символы.

Үлгі (басы). «Сырдария үстінде шаңды жел көтерілді. Томирис патшайымның ордасына парсы елшілері шауып келді. "Ұлы Кир саған өзіне қосылып, жеріңді беруді ұсынады", — деді олар. Томирис былай деп жауап қайтарды: "Кирге мен емес, менің даламды керек. Кете берсін"…»

Жауабы: жоспар бойынша әңгіме.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. VIII–III ғғ. — тайпалық бірлестіктер; б.з.б. IV–III ғғ. — алғашқы мемлекеттік бірлестіктер; б.з.б. VI ғ. — Томирис.
• Орындар: Жем, Мұғалжар, Арал өңірі, Үстірт, Сырдария, Жетісу, Сарыарқа, Алтай.
• Терминдер: топ (сословие), көш, өріс-жайылымдық мал шаруашылығы, суармалы егіншілік.
• Көсем = қолбасшы + сот + бас абыз.

Шағын тест