§§ 25–26. Солтүстік және Шығыс Қазақстанның мал өсірушілері

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 67–71-беттер.

Нені үйренесің

• Алтай көсемдерінің обалары — Берел, Пазырық, Шілікті туралы әңгімелеуді.
• «Мұз қатқан» обаларда неге ағаш, тері, мата және тіпті мумиялар сақталғанын түсіндіруді.
• Көсемді қалай жерлегенін қадам-қадаммен сипаттауды.
• Солтүстік Қазақстан сақтары (Есіл мен Тобыл өңірі) және олардың обалары туралы айтып беруді.
• Алтай мен Солтүстік Қазақстанның жерлеу орындарын салыстыруды.

Ой қозғау

• Оба дегеніміз не? Ежелгі қабірдің үстіне үйілген төбе.
• Аримаспылар мен аргиппейлер кімдер? Алтай мен Оңтүстік-батыс Сібір жазығын мекендеген тайпалар (§ 24).
• Аңдық стиль дегеніміз не? Сақтардың өнері: заттарды аңдардың бейнесімен әшекейлеген.
• Алтай қай жерде орналасқан? Қазақстанның солтүстік-шығысындағы таулы өңір.

Тақырыпты талдаймыз

Ертіс пен Алтайдағы обалар

Алтай тауларында, Ертіс өзені мен оның салаларындағы жазықтардан көптеген сақ обалары табылды. Алғашқы зерттеулер обалар көп шоғырланған Шілікті жазығынан басталды.

Обаның неден үйілгені жердің ерекшелігіне байланысты болды:

Алтын қорушы самұрықтар

Гректер Шығыста аргиппейлер мекендейді, ал олардың жанында алтын қорушы самұрықтар бар деп жазған. Бұл аңызды ұзақ уақыт ертегі деп санады. Алайда Алтай обаларын қазғанда аңыздың негізі бар екені анықталды.

📌 Самұрық (грифон) — қиял-ғажайып аң: денесі арыстандікі, ал басы мен қанаты бүркіттікі. Берел қорымынан ағаштан және алтыннан жасалған, тұмсығы имек, қанатын жайған самұрық мүсіндері табылды.

Қабірдегі мәңгілік тоң

Ең атақты — Берел мен Пазырықтың «мұз қатқан» обалары. Шілікті «алтын» обасы да жерлеу салты жағынан оларға ұқсас. Көсем обаларын салушылар қабірді қорғау үшін табиғатты пайдалана білген:

1. Алып обалар теңіз деңгейінен 1100 метрден кем емес биіктікте орналасқан. Бұл жерде қазу қиын болған, тонаушыларға да оңай болмаған.
2. Бұл биіктік мұздықтарға жақын. Сондықтан қабірде мұз қатып, нағыз жасанды мәңгілік тоң пайда болды.

Соның арқасында ағаштан, сүйектен, матадан және теріден жасалған заттар, сондай-ақ адамдар мен жылқылардың мумияланған мәйіттері бізге дейін жетті.

🌟 Таңқаларлық, бірақ тонаушылар да көмектесті! Олар Пазырық обасының камерасына жол қазды. Күзде ол жерге су аққан, қыста қатып қалған. Ал жазда мұз ерімеген: жылы ауа суық ауаны ығыстыра алмаған. Сөйтіп камера мәңгілік тоңның аралшығына айналды.

Көсемді қалай жерледі

«Берел қабіріндегі жылқылар» суретінде шұңқыр қимасы көрсетілген: үстінде бөренелерден жасалған төсеніш, астында ағаш саркофаг, ал қасында қатар-қатар әсем әбзелдерімен жылқылар жатыр.

Саркофагтың қақпағында төрт құстың қоладан құйылған шағын мүсіні бейнеленген — бұл жанның бейнесі. Қайтыс болған адамның жаны мен денесін жаман рухтардан самұрықтар қорғайтынына сенген. Гректер осы жерлеу салтын біліп, алтын қорушы самұрық туралы аңыздарды ойлап тапқан болуы керек.

💡 Өлген иесіне о дүниеде қызмет етуі үшін жылқыларды да бірге көмген.

Пазырық: жер астындағы үй

Алтай тайпаларының обаларын XX ғасырдың басында Алтайдың ресейлік бөлігіндегі Пазырық қорымынан зерттей бастады.

• Бірінші Пазырық обасы шұңқырының тереңдігі — 4 м, көлемі — 52 м².
• Ағаш сағананың қосарланған қабырғалары, едені, төбесі бар.
• Төбесі алты жуан діңгекпен бекітілген сырғауылмен жабылған.
• Ішкі жағы тақтайлы, сырты бөренелі, арасына қиыршық тас толтырылған.
• Төбесінен қабір шұңқырының жиегіне дейін 300-ден астам бөрене салынған; жер бетінен биіктігі 2,2 м, диаметрі 47 м үйінді тұрғызылған.

Ағаш табытта ер адам мен әйелдің мумияланған мәйіті жатты. Ғалымдардың болжауынша, ер адам атақты қолбасшы не тайпа көсемі болуы ықтимал, ал әйел — күңі болса керек. Жылқылардың қалдығы да табылды, олардың ішінде тұрқы аласа моңғол аттары бар. Бір обадан 10-ға жуық жылқы табылды, 4 жылқының басына мүйізі бар терімен жасалған бетперде кигізілген: жылқылар сыңар мүйізді сәйгүлікті бейнелеген!

🌟 Үлкен бесінші Пазырық обасынан табылған жәдігерлер ерекше қызығушылық туғызды. Археологтер обадан өте жақсы сақталған парсы кілемін, салт атты адамның бейнесі салынған киіз төсеніш тапты. Сондай-ақ жиналмалы шатыр, арба бөліктері, жегілетін төрт жылқы, қытай күймесі және Үнді мұхитының ұлу қабыршықтарынан жасалған әшекейлер табылды. Сауда жолдары қаншалықты алысқа созылғанын елестетші!

Шілікті: «алтын» оба

Алтайдың қазақстандық бөлігінен археолог С. Черников ашқан Шілікті «алтын» обасы ғылымға ежелгі тұрғындардың мәдениеті мен өнері туралы қызықты жаңалық әкелді. Обаның диаметрі — 66 м, биіктігі — 6 м. Оба ертеректе тоналғандықтан, оның құрылымы мен жерлеу дәстүрі туралы толық мағлұмат алу мүмкін болмады.

Саркофаг шұңқырының тереңдігі — 1 метр, ал көлемі — 57 м². Ағаш табытқа екі адам жерленген.

Қабірден табылған бұйымдар көп, олардың ішінде:

• 13 қола жебе;
• бұғы не жылқы терісінен жасалған, тарамыспен тігілген қорамсақтың жұрнағы; ол бұғы бейнесіндегі қаптырмамен безендірілген: бұғының аяғы ішке бүгіліп, мүйіздері артқа қайырылған, көздері мен құлақтарына көк ақық тас (бирюза) орнатылған;
• бүркіт және бүктетілген қабылан мүсіндері, қанатын жайған құс және геометриялық пішіндегі қаптырмалар — бәрі киімді безендіру үшін қолданылған бүктетілген алтын қабыл.

Берел және жаңа ашылымдар

Алтайда көсемдердің тоналмаған жерлеу орындарын Берел обаларын қазғанда тапты. Бұл — соңғы ашылымдардың бірі. Олар ғалымдар бұрын қалпына келтірген салтты растады.

• З. Самашев Берелдің № 11 обасын қазды — көсемнің жерлеу орны.
• Ә. Төлеубаев — белгілі археолог-этнолог, профессор — 3-Шілікті қорымының № 1 обасын қазды. Бұл б.з.б. VIII ғасырға жататын патшалық жерлеу орны. Ол сақ дәуірінің жарқын ескерткіші саналады.

«Жылқы әбзелдерінің реконструкциясы (Берел)» суретінде қызыл жабулы жылқы бейнеленген: басында ұзын имек мүйізді бетперде, жалы мен әбзелдері әшекейлі. Басқа суреттерде — тармақты үлкен мүйізді бұғы мүсіні мен ағаштан жасалған бұйраланған әшекей көрсетілген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданында Берел маңында ашық аспан астындағы мұражай жұмыс істейді, ал Тарбағатай ауданында — «Патшалар алқабы» Шілікті. Алтайға немесе Зайсанға барсаңыздар, соған соға кетіңіздер.

Солтүстік Қазақстан сақтары

Тобыл мен Есілдің далалық аймақтарын сақ тайпалары мекендеді. Сақ тайпалық одақтарының археологиялық мәдениеті б.з.б. VIII ғасырдан б.з.б. I ғасырға дейінгі аралықты қамтиды. Олар өздерінен кейін обалар мен қоныстар қалдырған.

Солтүстік сақ көсемдерінің обалары Алтай мен Жетісу обаларындай алып емес:

• биіктігі 4 метрден аспайды;
• көпшілігінің төбелері ағашпен жабылған қарапайым төртбұрышты лақаттар;
• қарапайым қауым мүшелерінің басы батысқа қаратылып жерленген;
• мәйіттің қасына қажетті заттар қойылған: қыш ыдыстар, ат әбзелдері, жебе ұштары;
• әйел қабірлерінен аяқтары оймышталып өрнектелген тас құрбандық үстелдері жиі кездеседі.

Құрбандық ошақтары мен ішінде ұнтақ заттары бар құмыраға қарап, абыз әйелдер жерленген деуге негіз бар.

Көсемдерін олар айрықша дәстүрмен жерлеген. Жердің бетіне бөренеден қиюластырылған, биіктігі шамамен 1 м сағана тұрғызылған, оның жоғары жағынан көлденең тақтай орнатылып, мәйітті сол арқылы қабірге түсірген. Мәйіттің қасына қыш ыдыстар, ат әбзелдері, қола айналар мен жебе ұштары қойылған. Бөрене үй жартылай өртеліп, үстін топырақпен бастырып, оба үйіндісін тұрғызған.

Табылған бұйымдар Шығыс Қазақстан мен Солтүстік Қазақстандағы сақтардың Үндістан, парсы елі және Қытаймен сауда жасағанын көрсетеді.

Уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Алтай көсемдерінің обалары қандай биіктікте орналасқан? Теңіз деңгейінен 1100 метрден кем емес.
• Пазырық обасы үйіндісінің өлшемі қандай? Биіктігі 2,2 м, диаметрі 47 м.
• Көсемнің жанын жаман рухтардан не қорғаған? Самұрықтардың мүсіндері.
• Солтүстік сақтарды басын қай жаққа қаратып жерлеген? Батысқа.
• Шығыс пен Солтүстік сақтары қандай елдермен сауда жасаған? Үндістанмен, парсы елімен, Қытаймен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Картадан сақ кезеңінің ескерткіштерін белгілеңдер.

Қалай ойлаймыз. Контурлық картадан Шығыс және Солтүстік Қазақстанды, Ертіс, Есіл, Тобыл өзендерін тап. Оба белгісін қойып, атын жаз.

Шешуі.

Жауабы: картада Берел, Шілікті, Пазырық, Ертіс бойының, Есіл мен Тобыл өңірінің обалары белгіленді.

№ 2

Алтайдағы сақ обаларының құрылысын сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төмен қарай жүр: үйінді → бөренелер → камера → саркофаг. Мысал — Пазырық.

Жауап үлгісі.

• Оба тауда жоғары орналасқан (1100 м-ден биік).
• Тас үйіндінің астында шұңқыр бар (Пазырықта тереңдігі 4 м, көлемі 52 м²).
• Шұңқырда қабырғасы, едені, төбесі қосарланған ағаш сағана тұр; төбесі діңгектер мен алты тіректе тұрады; қабырғалардың арасына қиыршық тас толтырылған.
• Үстіне 300-ден астам бөрене салынған; жер бетіндегі үйіндінің биіктігі 2,2 м, диаметрі 47 м.
• Ішінде көсем мен заттар салынған саркофаг-табыт, сыртында — әбзелді жылқылар.
• Камерада мұз қатып, заттар сақталып қалған.

Жауабы: тас үйінді, оның астында терең шұңқыр, ішінде қосарланған ағаш сағана, онда мәйіт пен заттар салынған саркофаг-табыт, қасында жылқылар.

№ 3

Солтүстік Қазақстан сақ обаларының ерекшелігі қандай?

Қалай ойлаймыз. Алтаймен салыстыр: өлшемі, құрылысы, заттары.

Жауап үлгісі.

• Обалар аласа — биіктігі 4 м-ден аспайды.
• Көбіне төбесі ағашпен жабылған төртбұрышты лақаттар.
• Қарапайым адамдардың басы батысқа қаратылған.
• Заттар аз: қыш ыдыстар, ат әбзелдері, жебе ұштары.
• Әйел қабірлерінде — тас құрбандық үстелдері.
• Көсемдерді жартылай өртелген бөрене үйі (сағана) бар қабірге жерлеген.

Жауабы: аласа обалар, ағашпен жабылған лақаттар, басы батысқа қаратылған, заттар аз, әйел қабірлерінде құрбандық үстелдері, көсемдерге арналған бөрене үйді жартылай өртейтін айрықша салт.

№ 4

Жерлеу дәстүрінің жалпы ұқсастықтары неден көрінеді?

Қалай ойлаймыз. Екі әңгімеде де қайталанатынды тап.

Жауабы: өлгендердің үстіне оба үйген; қабірде ағаш камералар, сағаналар немесе төбелер жасаған; мәйіттің қасына ыдыс, қару, ат әбзелдерін қойған — о дүниеде өмір бар деп сенген; көсемдерді басқалардан бөлек, айрықша дәстүрмен жерлеген.

№ 5

«Қазақстан аумағындағы сақтар» сызбасын толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. §§ 24–26 пайдалан. Оңтүстік және Орталық Қазақстан сақтары туралы §§ 27–28-де толығырақ айтылады.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар».) Алтай мен Солтүстік Қазақстан археологиялық ескерткіштерінің қандай ұқсастық, айырмашылықтары бар?

Қалай ойлаймыз. Алдымен ұқсастығын, сосын айырмашылығын айт: орны, өлшемі, құрылысы, заттары.

Жауабы: ұқсастығы — обалар, ағаш құрылыстар, қажетті заттар мен ат әбзелдерін қою, көсемдерді айрықша жерлеу, алыс елдермен байланыс; айырмашылығы — Алтайда мәңгілік тоңы бар биік таудағы обалар, саркофагтар, мумиялар және бетперделі жылқылар, ал Солтүстікте аласа дала обалары, заттары аз, әйел қабірлерінде құрбандық үстелдері, көсемдерге арналған бөрене үйді жартылай өртеу.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма — «Қосымша тапсырма».) «Шығыс Қазақстан мен Солтүстік Қазақстан сақтарының археологиялық ескерткіштері» тақырыбында слайдтық таныстырылым әзірлеңдер. Уақыты — 7 минут.

Қалай ойлаймыз. 7 минут — бұл 8–10 слайд, әрқайсысына 40–50 секундтан. Слайдта сурет және 2–3 жол мәтін болсын. Таныстырылым тақырыпқа сәйкес, мәтіні нақты, деректері шынайы әрі көркем безендірілген болуы керек.

Шешуі (слайд жоспары).

1. Титул: атауы, автор, оба суреті.
2. Карта: Алтай, Ертіс, Есіл мен Тобыл өңірі.
3. Алтын қорушы самұрықтар туралы аңыз.
4. «Мұз қатқан» обалар: неге бәрі сақталған.
5. Көсемді қадам-қадаммен жерлеу.
6. Пазырық: камера, сыңар мүйізді сәйгүліктер, бесінші оба.
7. Шілікті: «алтын» оба, көздері бирюзалы бұғылар.
8. Берел: З. Самашевтің олжалары, самұрықтар.
9. Солтүстік Қазақстан сақтары: обалар, құрбандық үстелдері, көсем сағанасы.
10. Қорытынды: Қытай, Үндістан, парсы еліндегі сауда; табылған заттардың маңызы.

Жауабы: жоспар бойынша 8–10 слайдтан тұратын таныстырылым.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. VIII ғ. — Шілікті № 1 оба; б.з.б. VIII–I ғғ. — солтүстік сақ мәдениеті; XX ғ. басы — Пазырықты қазу.
• Жерлер: Алтай, Ертіс, Шілікті жазығы, Берел, Пазырық, Есіл мен Тобыл өңірі.
• Ғалымдар: С. Черников, З. Самашев, Ә. Төлеубаев.
• Терминдер: оба, қорым, саркофаг, мәңгілік тоң, ақинақ, құрбандық үстелі.

Шағын тест