§§ 27–28. Оңтүстік және Орталық Қазақстан сақтары

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). II тарау: Ерте Темір дәуірі. Сақтар. 72–76-беттер.

Нені үйренесің

• Жетісу сақтарының обалары — Бесшатыр қорымы мен Есік обасы туралы әңгімелеуді.
• «Алтын адам» олжасы неге Қазақстанның мақтанышы екенін түсіндіруді.
• Орталық Қазақстанның Тасмола мәдениетін және «мұртты» обаларды сипаттауды.
• Б.з.б. V–III ғасырларда сақтарда мемлекеттік құрылымның алғашқы белгілері пайда болғанын дәлелдеуді.

Ой қозғау

• Алтайда көсемдерді қалай жерледі? Тас үйіндінің астындағы терең шұңқырда ағаш саркофагқа салған, қасына жылқылар мен заттарды қойған.
• Исседондар қайда тұрған? Орталық Қазақстанда, Сарыарқада.
• Ақинақ дегеніміз не? Қысқа қанжар-семсер.
• Сақтарда көсемдерді немен ерекшелеген? Алтын киіммен, ерекше белгілермен, басқа да нышандармен.

Тақырыпты талдаймыз

Жетісу: қысқы жайылымдардағы обалар

Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы сақ обалары құрылымы мен жерлеу дәстүрі жағынан Солтүстік Қазақстан обаларына жақын келеді. Сақтар негізінен Іле мен Есік алқабын мекендеген. Көсемдердің обаларын қысқы жайылымдарда тұрғызған.

Жетісудің сақ мәдениеті б.з.б. VIII–III ғасырлар аралығын қамтиды. Оның кейінгі кезеңін Бесшатыр қорымы мен Есік обасы жақсы көрсетеді.

Бесшатыр — «бес шатыр»

Бесшатыр қорымы (б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасы) Іле өзенінің оң жағасында, Шылбыр қойнауында орналасқан. Суретте тау етегіндегі сары дала, ал оның бетінде шатырдай алып обалар тізбегі тұр.

Мұнда сақ көсемдері де, қатардағы қауым мүшелері де жерленген. Сондықтан обалар әртүрлі: орташа диаметрі 18 м-ден 105 м-ге дейін, биіктігі 2 м-ден 18 м-ге дейін ауытқиды. Үлкен Бесшатыр обасы: диаметрі — 104 м, биіктігі — 17 м. Бұл алты қабатты үйдей!

📕 Оқулықта обалар өлшемінің ең үлкен мәні (диаметрі 105 м, биіктігі 18 м) Үлкен Бесшатыр обасының өлшемінен (104 м және 17 м) асып тұр: біреуінде сан жуықтап берілген болуы мүмкін. Біз Үлкен оба үшін 104 және 17 деп алдық.

💡 «Бесшатыр» атауы «бес шатыр» дегенді білдіреді. Обалар шынымен де алып киіз үйлерге ұқсайды.

Шұңқырсыз оба қалай салынған

Жетісу сақтары қабір шұңқырларын қазбаған! Керісінше, жазықтағы табиғи төбешікке ағаш сағана тұрғызған.

Қорым обалары тоналғанмен, тонаушылар барлығын әкете алмаған. Табылған темір қанжар-ақинақтар, қола ұшты жебелер салынған қорамсақ қалдықтары және басқа да бұйымдар археологтерге көп ақпарат береді.

Есік обасы және «Алтын адам»

Есік обасы Алматыдан шығысқа қарай 50 км жерде, Іле Алатауының баурайында орналасқан. Атауы оба жақын жердегі Есік қаласынан алынған. Оба Бесшатырдан аласа: биіктігі — 6 м.

Мұндағы оба өзгеше: бір үйіндінің астына екі қабір — орталық және бүйірдегі қабірлер орналасқан. Орталығын тонаған, ал бүйірдегісін тонаушылар білмеген! 1970 жылы профессор К. Ақышев бастаған археологтер алғаш рет тоналмаған сақ көсемінің жерлеу орнын тапқан.

📕 Оқулықта Есік обасын қазу 1970 жылға жатқызылған; қазіргі ғалымдардың деректері бойынша оны әдетте 1969–1970 жылдар деп көрсетеді.

Камераға үңіліп көрейік:

• Қабір — ағаш лақат: 3 × 1,5 м жерлеу бөлмесі мен дәліз; еден жақсы өңделген 10 тақтайдан жасалған.
• Еденнің мәйіт жатқан тұсына алтын қаптырмалармен безендірілген мата төселген.
• Жас жігіт шалқасынан, басы батысқа қаратылып жатыр: үстінде сәнді киім, бес қаруы түгел асылған. Жасы — 17–18, бойы — 165 см.
• Оңтүстік қабырғаға жақын ағаш ыдыстар: табақша, тегенелер мен ожау.
• Осы жерден сабында аққудың басы бейнеленген күміс қасық және жазуы бар күміс тостаған табылды.
• Бас жағында — алтын жалатылған тостаған, ішінде сиқырлы бойтұмар: жыртқыш құстың тырнағы мен тұмсығы тәріздес алтын қапсырмалар.
• Сол қолының қасында — алтын ұшты жебе.
• Белдіктің оң жағына қызыл қынға салынған ұзын семсер, сол жағына ақинақ-қанжар ілінген. Қанжар жүзінің ортасына алтыннан ирелеңдеген жылан бейнесі салынған.

Есік обасы б.з.б. IV ғасырға жатады.

🌟 Шағын күміс тостағандағы жазу — Қазақстан жеріндегі ең ежелгі жазулардың бірі. Оны әлі күнге дейін оқып шығуға тырысады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Алтын адам» — Қазақстанның рәмізі: оның мүсіні Алматыдағы Республика алаңында Тәуелсіздік монументінің басында тұр. Костюмнің көшірмесін Алматы мен Астанадағы мұражайлардан көруге болады, ал Есік маңында «Есік» қорық-мұражайы жұмыс істейді. Демалыс күніне тамаша сапар!

Қатардағы адамдардың обалары

Тас қоршау бағандармен (менгир) қоршалған көсем обаларымен қатар қауым мүшелері мен қарапайым жауынгерлердің обалары да орналасқан. Қабірде басы батысқа қаратылған адамның сүйегі жатыр. Жерленген мәйіттің жанында тұрпайылау өңделген саз ыдыс, жебенің қола ұштары, ағаш садақ, темір пышақ тәріздес заттар қойылған. Қабір үстіне оншама биік емес үйінді үйілген.

Тасмола мәдениеті: «мұртты» обалар

Орталық Қазақстанның Мұғалжар тауларына дейінгі аумағында б.з.б. VII–III ғасырларда Тасмола мәдениеті қалыптасты. Ол өз атауын қорымдар орналасқан Тасмола қойнауынан алды. Бұл мәдениетті сақ исседондар қалдырды деген болжам айтылады. Бірақ бұл обалардың сыртқы түрі мен мазмұны басқа аумақтан табылған сақ обаларына ұқсамайды.

Басты ерекшелігі — тас тізбектер. Төбеден қарағанда олар мұртқа ұқсайды, сондықтан шартты түрде мұндай ескерткіштерді «мұртты обалар» деп атайды. Суретте — дала, екі оба, ал кіші обадан доға тәрізді тас тізбектер созылады.

Исседондар жерлеуі:

• Көсемдерін қыстық жайылымдағы жерлеу орнына апарған.
• Тереңдігі екі метрге жуық шұңқыр қазған.
• Мәйітті қамыспен, киізбен жабылған ағаш зембілмен лақатқа түсіріп, басын солтүстікке қаратқан.
• Қабірдің ішіне ілмекті сабы бар қола айналар, тас құрбандық ыдыстары, темір пышақтар және ақинақтар, үш қырлы қола жебелер салған.
• Жауынгердің мінетін атына да адам тәріздес құрметпен қаралған, сондықтан өлген адамның аты да иесімен бірге жерленген. Адам қабірінің шығыс жағындағы шұңқырға қыш, ағаш ыдыстар қойылып, жылқы көмілген. Кей кезде жылқыны өртеген: мұндайда археологтер оттың орнын немесе күйген қабатты ғана тапқан.
• Қайтыс болған адамның үстіне үлкен оба, ал жылқы көмілген жерге кіші үйінді тұрғызған. Кіші обадан шығысқа қарай доға тәрізді тас тізбектер қаланған — олар алып қоңыздың мұртын еске түсіреді.

🌟 Сақ исседондар алғашқы болып темірден жебе ұштарын дайындады. Өйткені Орталық Қазақстанда темірдің бай қоры бар еді.

Мемлекеттік құрылымның белгілері

Б.з.б. V–III ғасырлардағы сақ көсемдерінің жерленуінен алғашқы мемлекеттік басқару жүйесінің қалыптасқаны байқалады. Есік пен Тасмола т.б. қорымдардан табылған жәдігерлер сақ қоғамы көсем, жауынгер, абыз, қатардағы қауым мүшелерінен тұратын күрделі әлеуметтік құрылым екенін айғақтайды.

Уақыт таспасы

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жетісу сақтарының қоныстану орталықтары қайда болды? Іле және Есік алқабы.
• Үлкен Бесшатыр обасының өлшемі қандай? Диаметрі 104 м, биіктігі 17 м.
• Есік обасын қазуды кім басқарды? Профессор К. Ақышев, 1970 жыл.
• «Алтын адамның» жасы нешеде болды? 17–18 жаста, бойы 165 см.
• Исседондар неге темірден жебе ұштарын жасады? Орталық Қазақстанда темірдің бай қоры болды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Бесшатыр қорымын сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қайда? Қашан? Қандай обалар? Қалай салынған? Не табылды?

Жауап үлгісі.

• Іле өзенінің оң жағасында, Шылбыр қойнауында; б.з.б. 1 мыңжылдықтың ортасы.
• Мұнда көсемдер де, қауым мүшелері де жерленген, сондықтан обалар әртүрлі; Үлкен Бесшатыр обасының диаметрі 104 м, биіктігі 17 м.
• Шұңқыр қазбаған: сағананы табиғи төбешікке тұрғызған; жерлеу бөлмесі мен дәліз бөренелерден, сыртынан тас тірелген; үстінде бөренелер мен қамыс, еденіне киіз бен кілем төселген.
• Көсемді салтанатты киіммен, қару-жарақпен, алтыннан, күмістен, қоладан жасалған бұйымдармен және ас-суы бар ыдыстармен жерлеген.
• Обалар тоналған, бірақ ақинақтар мен қола ұшты жебелер салынған қорамсақ қалдықтары табылды.

Жауабы: Бесшатыр — Іледегі сақ қорымы, алып обалары бар, онда сағананы шұңқырға емес, төбешікке тұрғызған.

№ 2

Есік обасы туралы не білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Ретімен айт: қайда → қалай тапты → ішінде не бар → қашан.

Жауап үлгісі.

• Алматыдан шығысқа қарай 50 км жерде, Есік қаласының маңында, Іле Алатауының баурайында; обаның биіктігі 6 м.
• Бір үйіндінің астында екі қабір: орталығын тонаған, бүйірдегісі аман қалған.
• 1970 жылы К. Ақышев бастаған экспедиция тоналмаған жерлеу орнын зерттеді.
• Алтын киімді 17–18 жастағы жігіт; белінде қызыл қындағы семсер мен ақинақ-қанжар (жүзінде алтын жылан); жанында ыдыстар, аққу басты күміс қасық, жазуы бар тостаған, алтын бойтұмар, алтын ұшты жебе.
• Оба б.з.б. IV ғасырға жатады.

Жауабы: Есік обасы — б.з.б. IV ғасырдағы сақ көсемінің жерлеу орны, онда «Алтын адам» табылды.

№ 3

Картадан Тасмола мәдениетін көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Орталық Қазақстанды (Сарыарқаны) және батысында Мұғалжар тауларын тап.

Шешуі. Картада Орталық Қазақстан аумағын — батыста Мұғалжар тауларына дейінгі жерді белгіле. Атын жаз: «Тасмола мәдениеті, б.з.б. VII–III ғғ., сақ исседондар». Тасмола қойнауының тұсына белгі қой.

Жауабы: Орталық Қазақстан — Мұғалжар тауларына дейінгі аумақ.

№ 4

Сақтардың жерлеу орындары қандай мәліметтер береді?

Қалай ойлаймыз. Обалар арқылы адамдардың қалай өмір сүргенін, неге сенгенін және қоғамның қалай құрылғанын білуге болады.

Жауап үлгісі.

• Қоғам туралы: көсемдердің алып обалары мен алтыны, қатардағы қауым мүшелерінің кішкентай үйінділері мен тұрпайы құмыралары бар. Көсем, жауынгер, абыз, қатардағы қауым мүшелері болған.
• Мемлекеттік басқару туралы: б.з.б. V–III ғасырлардағы көсемдердің жерлеуі алғашқы мемлекеттік басқару жүйесінің қалыптасқанын көрсетеді.
• Сенім туралы: заттар мен ас-суды «о дүниеге» қойған, көсем «құдай алдына» баратындай киіндірілген; құрбандық ыдыстары мен ошақтары.
• Қолөнер туралы: темір қанжарлар, алтын бұйымдар, күміс, қола айналар — металлургтер мен зергерлердің шеберлігі.
• Шаруашылық туралы: қабірлерде жылқылар, қысқы жайылымдардағы қорымдар — көшпелі мал өсірушілердің өмірі.

Жауабы: жерлеу орындары күрделі қоғам, көсемдер мен абыздар, о дүниеге сену, қолөнершілердің шеберлігі және мемлекеттік басқарудың алғашқы белгілері туралы айтады.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: мәтіндегі сұрақ «Бұл археологиялық ескерткіш қандай шартты атауға ие болды?»)

Қалай ойлаймыз. Олжаның немен таңғалдырғанын ойла.

Жауабы: «Алтын адам» («Алтын киімді адам»).

№ 6

(нөмірсіз тапсырма: мәтіндегі сұрақ «Алтын адам» неліктен елімізді мақтанышына айналды?»)

Қалай ойлаймыз. Олжаның ерекшелігі неде? Ол ата-бабамыз туралы не айтады?

Жауап үлгісі.

• Бұл — сақ көсемінің алғашқы тоналмаған жерлеу орны: бәрі өз орнында жатты.
• Алтын әшекейлердің нәзік жұмысы ежелгі шеберлердің жоғары шеберлігін көрсетеді.
• Күміс тостағандағы жазу сақтарда жазу болуы мүмкін екенін аңғартады.
• Олжа Қазақстан жерінде 2300 жыл бұрын бай мәдениет болғанын дәлелдейді.
• «Алтын адам» елдің рәмізіне айналды: оның мүсіні Алматыдағы Тәуелсіздік монументінің басында тұр.

Жауабы: бұл — ерекше, ешкім қол тигізбеген олжа, ол ата-бабаларымыздың бай мәдениетін көрсетеді және тәуелсіз Қазақстанның рәмізіне айналды.

№ 7

(нөмірсіз тапсырма: «Жұп болып талқылаңдар».) Б.з.б. V–III ғасырларда Оңтүстік және Орталық Қазақстан сақтарында алғашқы мемлекеттік құрылым болғанын дәлелдейтін дәйектер мен деректер келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мемлекеттің белгілері: үлкен билігі бар басшы, билік жүйесі, әскер, теңсіздік, үлкен аумақтағы ортақ салт-дәстүр.

Жауап үлгісі.

Жауабы: билеушілердің алып обалары, жоғарғы топтың байлығы, кәсіби әскер, теңсіздік, абыздар және, мүмкін, жазу — мұның бәрі алғашқы мемлекеттік басқару жүйесінің қалыптасқанын көрсетеді.

№ 8

(нөмірсіз тапсырма — «Қосымша тапсырма».) «Оңтүстік Қазақстан мен Орталық Қазақстанның археологиялық ескерткіштері» салыстырмалы сызбасын құрыңдар. Салыстыру сұрақтарын өздерің ойлап табыңдар.

Қалай ойлаймыз. 6–7 сұрақ таңда: қайда, қашан, кім, қандай обалар, қалай жерлеген, не қойған, немен белгілі.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

Жадынама

• Даталар: б.з.б. VIII–III ғғ. — Жетісу сақтары; б.з.б. VII–III ғғ. — Тасмола мәдениеті; б.з.б. IV ғ. — Есік обасы; 1970 ж. — К. Ақышевтің қазбасы.
• Жерлер: Іле мен Есік алқабы, Шылбыр қойнауы, Іле Алатауы, Мұғалжар, Тасмола.
• Терминдер: саркофаг, дәліз, менгир, ақинақ, құрбандық ыдысы, «мұртты» оба.
• Бағыты: Жетісу — басы батысқа; Тасмола — солтүстікке.

Шағын тест